Purva Bhaga
The First Part
ଲିଙ୍ଗପୁରାଣର ‘ପୂର୍ବ ଭାଗ’ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନ, ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଏବଂ ଶିବାରାଧନାର ବିଧି-ବିଧାନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ବିସ୍ତାରରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଆରମ୍ଭରେ ପରମେଶ୍ୱର ସଦାଶିବଙ୍କ ଅନାଦି-ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ପ୍ରକୃତି-ପୁରୁଷ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ, ଲୋକ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର କ୍ରମିକ ଉତ୍ପତ୍ତିର ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ଭାଗରେ ଲିଙ୍ଗମହିମା ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ନିର୍ଗୁଣ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ସଗୁଣ ଉପାସନାର ଆଧାର ହୁଏ; ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପ୍ରକଟ ଅନନ୍ତ ସ୍ତମ୍ଭରୂପ ଲିଙ୍ଗ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା, ଅନନ୍ତତା ଓ ଚେତନ୍ୟସ୍ୱରୂପର ତାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ଶିବପୂଜାର ଅଙ୍ଗ—ଅଭିଷେକ, ମନ୍ତ୍ରଜପ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା, ଶିବାଳୟ ନିର୍ମାଣ—ଇତ୍ୟାଦିର ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧାଚାର, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଗୁରୁକୃପା ସହିତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ପାପକ୍ଷୟ, ମଙ୍ଗଳ ଓ ମୋକ୍ଷସାଧନ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ସାରକଥାରେ ‘ପୂର୍ବ ଭାଗ’ ସୃଷ୍ଟିରହସ୍ୟକୁ ଲିଙ୍ଗତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଶିବଭକ୍ତିକୁ ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ। ଏହା ସାଧକଙ୍କ ନିତ୍ୟ-ନୈମିତ୍ତିକ କର୍ମକୁ ପବିତ୍ର ଦିଗ ଦେଇ ଶିବନିଷ୍ଠାକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyayas in Purva Bhaga
Adhyaya 1
नैमिषारण्ये सूतागमनम् — लिङ्गमाहात्म्यभूमिका तथा शब्दब्रह्म-ओङ्कार-लिङ्गतत्त्वम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦ ନାନା ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା କରି ନୈମିଷାରଣ୍ୟକୁ ଆଗମନ କରନ୍ତି। ନୈମିଷେୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରି, ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଦେଖି ଲିଙ୍ଗମାହାତ୍ମ୍ୟଯୁକ୍ତ ପୁରାଣସଂହିତା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ ଦେବତ୍ରୟ ଓ ବ୍ୟାସାଦିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଲିଙ୍ଗତତ୍ତ୍ୱର ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ଦେଖାନ୍ତି—ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓଂକାରସ୍ୱରୂପ, ବେଦାଙ୍ଗସମନ୍ୱିତ ଓ ପ୍ରଧାନ-ପୁରୁଷାତୀତ; ତ୍ରିଗୁଣବ୍ୟବହାରରେ ସତ୍ତ୍ୱେ ବିଷ୍ଣୁ, ରଜସେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ତମସେ କାଳରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ନିର୍ଗୁଣରେ ସେଇ ମହେଶ୍ୱରତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଏହି ଭୂମିକା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକର ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭବକଥା, ସୃଷ୍ଟି-ସଂହାରଲୀଳା ଓ ଲିଙ୍ଗପୂଜାବିଧିକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 2
ईशानकल्पवृत्तान्तः तथा लैङ्गपुराणस्य संक्षेप-सूची
ସୂତ ଲିଙ୍ଗପୁରାଣକୁ ‘ଉତ୍ତମ’ ମହାପୁରାଣ ବୋଲି ପରିଚୟ କରାନ୍ତି—ଈଶାନକଳ୍ପ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଯାହା ଚିନ୍ତନ କରିଥିଲେ, ପରେ ବ୍ୟାସ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ। ଗ୍ରନ୍ଥର ପରିମାଣ କହି ସେ ବିଷୟସୂଚୀ ଦିଅନ୍ତି: ପ୍ରାଧାନିକ/ପ୍ରାକୃତ/ବୈକୃତ ସୃଷ୍ଟି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ଆବରଣ, ଗୁଣାଧାରିତ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରଜାପତି-ସର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ-ରାତି ଓ ଆୟୁ ଗଣନା, ଯୁଗ-କଳ୍ପ ମାପ, ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା। ପରେ ଶୈବ ମୂଳସ୍ତମ୍ଭ—ପୁନଃପୁନଃ ଲିଙ୍ଗୋଦ୍ଭବ, ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତିର ବିଶେଷ ମହିମା, ବାରାଣସୀ ଆଦି ତୀର୍ଥ, ପାଶୁପତ-ଯୋଗ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷର, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଆହାରନିୟମ। ଦକ୍ଷ, ବୃତ୍ର, ଦଧୀଚି, ଜାଲନ୍ଧର, କୃଷ୍ଣବଂଶନାଶ ଆଦି କଥା ଧର୍ମକ୍ରମ ଓ ଦେବକୃପାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ସଂକ୍ଷେପ ଜାଣିବା ଓ ଶିଖାଇବା ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇ ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଉନ୍ନତି କରାଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ଏହା ଭୂମିକା।
Adhyaya 3
अलिङ्ग-लिङ्ग-निरूपणं तथा प्राकृत-सृष्टिवर्णनम्
ସୂତ କହନ୍ତି, ପରମତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଶିବ-ଅଲିଙ୍ଗ—ଅବ୍ୟକ୍ତ, ନିର୍ଗୁଣ, ଅବିନାଶୀ। ନାମ-ରୂପମୟ ଜଗତ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ; ମାୟାଦ୍ୱାରା ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ଚିହ୍ନରୂପେ ଏହା ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଶିବଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୈବୀ ପ୍ରକୃତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ, ତାହାରୁ ମହତ୍, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ (ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଆପଃ, ପୃଥିବୀ) ଗୁଣସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶେଷରେ ଆବରଣରେ ଘେରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଅଣ୍ଡ ଗଠିତ ହୁଏ। ଏପରି ଅସଂଖ୍ୟ ଅଣ୍ଡ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗୁଣତ୍ରୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟର ପରମ କର୍ତ୍ତା କେବଳ ମହେଶ୍ୱର। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗଭକ୍ତି ଓ ଶୈବ ଶିକ୍ଷାକୁ ଏକ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
Adhyaya 4
Adhyaya 4: अहोरात्र-युग-मन्वन्तर-कल्पमान तथा प्रलयान्ते सृष्ट्युपक्रमः
ସୂତ କହନ୍ତି—ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ‘ଦିନ’ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରକାଶ, ‘ରାତି’ ହେଉଛି ପ୍ରଳୟ; ଏହା ରୂଢ଼ ଭାଷା, ସାଧାରଣ ଦିନ-ରାତି ନୁହେଁ। ପରେ କାଳମାନର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ବିବରଣୀ ମିଳେ—ମାନବ ନିମେଷରୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଦିନ-ରାତି ଓ ବର୍ଷମାନ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅୟନ ହିଁ ଦିନ-ରାତି। କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି ଯୁଗର ସନ୍ଧ୍ୟାସହିତ ପରିମାଣ, ଚତୁର୍ଯୁଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଓ ସହସ୍ର ଚତୁର୍ଯୁଗାତ୍ମକ କଳ୍ପ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ବିକାର ଲୟ ହୁଏ; ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ପ୍ରଳୟ, ବୈଷମ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟି—ପରମ କାରଣ ଶିବ ହିଁ। ପ୍ରଳୟାନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ଜଳରେ ଶୟନ କରି ଜାଗି ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ବରାହ-ସୂଚନାରେ ପୃଥିବୀ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଦେଖାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଭୂମିକା ହୁଏ।
Adhyaya 5
अविद्या-पञ्चक, नवसर्ग-क्रमः, प्रजापति-प्रसवः (Vibhaga 1, Adhyaya 5)
ସୂତ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପଞ୍ଚବିଧ ଅବିଦ୍ୟାର ଆବରଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ତମସ୍, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧ; ତେଣୁ ଆଦି ସୃଷ୍ଟି ‘ପ୍ରାଥମିକ’ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳହୀନ ରହେ। ପରେ ସର୍ଗ-କ୍ରମ (ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ) କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଭୂତ-ତନ୍ମାତ୍ର-ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦିରୁ ଦେବ, ମାନବ ଓ କୁମାର ସୃଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହା ଚେତନାର ଦେହଧାରଣ ଧାରାକୁ ଦେଖାଏ। ଏହି ଆଧାରରେ ବ୍ରହ୍ମା କୁମାରମାନେ ଓ ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି; ଶତରୂପାଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ଆକୂତି-ପ୍ରସୂତିଙ୍କ ବିବାହ, ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଦାନ—ବଂଶପରମ୍ପରା ଆଗେ ବଢ଼େ। ସତୀଙ୍କୁ ଶିବସମ୍ବନ୍ଧିତ ମନୋଜ କନ୍ୟା ଭାବେ ଦେଖାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବହୁରୂପ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ/ପୁଂଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତୀକବାଦ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୂଚିତ କରେ। ଶେଷରେ ଧର୍ମଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ରୁଦ୍ର-ଶୈବ ବ୍ରତ, ଉପାସନା ଓ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଧାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 6
अग्नित्रय-पितृवंश-रुद्रसृष्टि-वैराग्योपदेशः
ସୂତ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ତିନି ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକାଶ—ପବମାନ, ପାବକ ଓ ଶୁଚି—ତାଙ୍କର ଭେଦ, ବଂଶ ଏବଂ ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀ—ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ବର୍ହିଷଦ—ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସନ୍ତାନ (ମେନା ଆଦି) କଥା ହୋଇ, ଯଜ୍ଞୀୟ ବଂଶପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଓ ମାନବ ଧାରାର ନିରନ୍ତରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଶୈବ କେନ୍ଦ୍ରରେ ସତୀ ପାର୍ବତୀ ହୁଅନ୍ତି; ନୀଲଲୋହିତ ରୁଦ୍ର ଅନେକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଲୋକରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେଇ ଅମର, ଶୁଦ୍ଧ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ମର୍ତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ଶିବ କହନ୍ତି ସେ ଏପରି ସୃଜନ ଅବସ୍ଥା ଧାରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜରା-ମରଣବନ୍ଧ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଉପଦେଶ—ଶିବ ସ୍ଥାଣୁ (ନିଶ୍ଚଳ) ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; ଯୋଗବିଦ୍ୟା ଓ କ୍ରମିକ ବୈରାଗ୍ୟରେ ମୋକ୍ଷ, ଶଙ୍କରଶରଣେ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶ୍ନର ଭୂମିକା, କିଏ କେଉଁ କର୍ମରେ ନରକକୁ ପଡ଼େ।
Adhyaya 7
प्रसाद-ज्ञान-योग-मोक्षक्रमः तथा व्यास-रुद्रावतार-मन्वन्तर-परम्परा
ସୂତ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଦିମ ମହିମାର ‘ରହସ୍ୟ’ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଆଦି ଅଷ୍ଟସାଧନ ଓ କରୁଣା ପରି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ମଫଳରୁ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକଗତି ହୁଏ। ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କ୍ରମ—ପ୍ରସାଦ → ଜ୍ଞାନ → ଯୋଗ → ମୋକ୍ଷ—ଅର୍ଥାତ୍ ମୁକ୍ତିର ମୂଳ ଶକ୍ତି ଶିବକୃପା। ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି: ଚିନ୍ତାରହିତ ଶିବ କିପରି ପ୍ରସାଦ ଦିଅନ୍ତି, ଯୋଗମାର୍ଗରେ ତାହା କେବେ ଉଦୟ ହୁଏ? ରୋମହର୍ଷଣ ବଂଶ-କାଳପରମ୍ପରା ଆଧାରେ ଦ୍ୱାପରରେ ବ୍ୟାସାବତାର, କଳିରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଯୋଗାଚାର୍ଯ୍ୟାବତାର ଓ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ (ସର୍ବାବର୍ତ୍ତେଷୁ) ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ବରାହକଳ୍ପର ମନ୍ୱନ୍ତର ଗଣନା କରି ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ‘ପଶୁ’ ଓ ଶିବ ‘ପଶୁପତି’ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରି, ରୁଦ୍ରପ୍ରକାଶିତ ପାଶୁପତ ଯୋଗକୁ ସିଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ତେ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶ ପାଇଁ କୃପା, ଦୀକ୍ଷା ଓ ଶୈବ ଯୋଗବିଧିର ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 8
Adhyaya 8: Yogasthanas, Ashtanga Yoga, Pranayama-Siddhi, and Shiva-Dhyana leading to Samadhi
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଦେହମଧ୍ୟରେ ଯୋଗସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ବିଶେଷତଃ ନାଭି, କଣ୍ଠ ଓ ଭ୍ରୂମଧ୍ୟ। ଏକାଗ୍ରତାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଲାଭ ହିଁ ଯୋଗ, ଏବଂ ତାହା ଶିବପ୍ରସାଦାଧୀନ; ଯୋଗକୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିର୍ବାଣାବସ୍ଥା ସହ ସମାନ କୁହାଯାଇଛି। ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବୃତ୍ତି-ନିଗ୍ରହରେ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗଯୋଗ—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ, ସମାଧି—ବିସ୍ତାରେ ଉପଦେଶ ମିଳେ; ଯମରେ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ ଏବଂ ନିୟମରେ ଶୌଚ, ତପ, ଦାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଉପସ୍ଥ-ନିଗ୍ରହ, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ମୌନ, ସ୍ନାନ ଆଦି। ପ୍ରାଣାୟାମର ମାତ୍ରା-ଗଣନା, ଭେଦ, ଲକ୍ଷଣ ଓ ବାୟୁ-ବୁଦ୍ଧିର ପ୍ରସାଦନ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି–ପ୍ରଶାନ୍ତି–ଦୀପ୍ତି–ପ୍ରସାଦ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶୈବଧ୍ୟାନ: ଓଂକାରକୁ ଜ୍ୱାଲାସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧିରୂପେ ଚିନ୍ତନ, ପଦ୍ମ/ମଣ୍ଡଳ ଭାବନା, ହୃଦୟ-ନାଭି-ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଶିବସ୍ଥାପନ ଏବଂ ଅନ୍ତେ ନିର୍ଗୁଣ, ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ଅଜ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ—ସ୍ଥିର ଶିବସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ।
Adhyaya 9
योगान्तरायाः, औपसर्गिकसिद्धयः, परवैराग्येन शैवप्रसादः
ସୂତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ କରୁଥିବା ଦଶ ଯୋଗାନ୍ତରାୟ—ଆଳସ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଷୟତୃଷ୍ଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାରଣ କହନ୍ତି: ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ଦେହ, ଚିତ୍ତର ଅସ୍ଥିରତା, ସାଧନାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହାନି, ମୋହବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ସ୍ୱାଭାବିକ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଭୌତିକ, ଆଧିଦୈବିକ)। ପରେ ବିଘ୍ନ ଶମିଲେ ଉପସର୍ଗରୂପେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ସିଦ୍ଧି-ଅନୁଭବ—ପ୍ରତିଭା, ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରବଣ, ଦର୍ଶନ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆସ୍ୱାଦ/ବେଦନା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧଜ୍ଞାନ—ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱଭେଦେ ଲୋକମାନଙ୍କରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟବିସ୍ତାର, ବ୍ରାହ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କୁହାଯାଏ। ଏହା ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ନୁହେଁ; ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସଂଯମରେ ତ୍ୟାଜ୍ୟ। ଯୋଗୀ ଆକର୍ଷଣ ଛାଡ଼ି ମନ ଶାନ୍ତ କଲେ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ହୋଇ ଧର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଅପବର୍ଗ ଦାନ କରେ; ପାଶୁପତ-ଯୋଗନିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 10
आचार्य-धर्मलक्षण-श्रद्धाभक्तिप्राधान्यं तथा लिङ्गे ध्यान-पूजाविधानसंकेतः (Adhyaya 10)
ଶୈବ ଉପଦେଶଧାରାରେ ସୂତ ସିଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଗୁଣ—ସଂଯମ, ସତ୍ୟ, ଅଲୋଭ, ଶ୍ରୁତି–ସ୍ମୃତି ପାରଦର୍ଶିତା—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବିରୋଧୀ, ସେଠି ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କର୍ମ–ଫଳ ନ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଲକ୍ଷଣ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି, ଆଚାର୍ୟଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ ଉଦ୍ଧାର କରି ନିଜେ ଆଚରଣ କରି ଉପଦେଶ ଦେବା ଲୋକ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ସାଧୁତ୍ୱ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ କ୍ରିୟା, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ତପ, ଯତି-ଯୋଗ—ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଅହିଂସା, ଦୟା, ଦାନ, ଶମ, ବୈରାଗ୍ୟ, ସନ୍ନ୍ୟାସ, ଜ୍ଞାନ ଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାମୂଳକ ଭକ୍ତି ଅନେକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ତପଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ବାରାଣସୀ (ଅବିମୁକ୍ତ)ରେ ଦେବୀ ପଚାରନ୍ତି ମହାଦେବ କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ପୂଜିତ; ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂର୍ବ ପ୍ରଶ୍ନ ସ୍ମରି କହନ୍ତି—ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବଶ୍ୟ, ଲିଙ୍ଗରେ ଧ୍ୟେୟ, ପଞ୍ଚାସ୍ୟ ରୂପେ ପୂଜ୍ୟ—ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗୋପାସନା-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବ ପୂଜାତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୂଚନା କରନ୍ତି।
Adhyaya 11
Brahmā’s Yogic Vision of Sadyōjāta in the Śvetalohita Kalpa
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ୱେତଲୋହିତ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସଦ୍ୟୋଜାତ ଏବଂ ବାମଦେବ, ଅଘୋର, ଈଶାନ ରୂପରେ ଦର୍ଶନ କଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ପରମ ଧ୍ୟାନରେ ଶିଖାଧାରୀ ତେଜୋମୟ ‘ଶ୍ୱେତଲୋହିତ କୁମାର’ଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପୀ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇ ସଦ୍ୟୋଜାତଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ପରିଚାରକ-ଶିଷ୍ୟ—ସୁନନ୍ଦ, ନନ୍ଦନ, ବିଶ୍ୱନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦନ—ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶୈବ ପରିବାର ଓ ପରମ୍ପରାର ଉଦୟ ସୂଚାଏ। ପରେ ଶ୍ୱେତ ନାମକ ମହର୍ଷି ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କଠାରୁ ହରଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କୁହାଯାଏ। ସମବେତ ମୁନିମାନେ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେଇ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ପ୍ରାଣାୟାମ କରି ମନକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥିର କରୁଥିବା ଦ୍ୱିଜ ପାପମୁକ୍ତ, ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 12
रक्तकल्पे वामदेवदर्शनं चतुर्कुमारोत्पत्तिः
ସୂତ ‘ରକ୍ତକଳ୍ପ’ର କଥା କହନ୍ତି। ପୁତ୍ରକାମନାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କରି ଲାଲ ଅଳଙ୍କାରରେ ଦୀପ୍ତ ଏକ କୁମାରଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି; ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୟାନବୋଧରେ ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ବାମଦେବ ରୂପ ବୋଲି ଚିହ୍ନନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ଶିବ କହନ୍ତି—ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନବଳରୁ ଏପରି ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ଏବଂ କଳ୍ପେ କଳ୍ପେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରୟାସ କଲେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଜଗଦ୍ଧାରକ ଭାବେ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରିବେ। ଏହି ଶୈବ ସାକ୍ଷାତ୍କାରରୁ ଚାରି ଶୁଦ୍ଧ, ବ୍ରହ୍ମାସଦୃଶ କୁମାର—ବିରଜ, ବିବାହୁ, ବିଶୋକ, ବିଶ୍ୱଭାବନ—ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର ଓ ପବିତ୍ର ଲେପ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଭାବ ଓ ବାମଦେବ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିଷ୍ଠା ସହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଲୋକ ଓ ଶିଷ୍ୟହିତ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅକ୍ଷୟରେ ପ୍ରବେଶକୁ ମୋକ୍ଷ ଭାବେ ସୂଚାନ୍ତି। ଉପସଂହାରରେ—ବାମଦେବରେ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତିରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ପାପମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପାଆନ୍ତି; ସେଠାରୁ ଫେରା ଦୁର୍ଲଭ; ପରେ ଦୀର୍ଘ ଶୈବ ସାଧନାର ଫଳ କଥା ଆସେ।
Adhyaya 13
पीतवासा-कल्पः, माहेश्वरी-दर्शनम्, रौद्री-गायत्री, महायोगेन अपुनर्भवः
ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହା ‘ପୀତବାସା’ ନାମକ ଏକତ୍ରିଂଶତମ କଳ୍ପ। ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ କରି ପୀତାମ୍ବର-ଭୂଷିତ ତେଜୋମୟ ଦିବ୍ୟ ଯୁବକଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ମହେଶ୍ୱରରୁ ପ୍ରକଟିତ ପରମ ମାହେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ଦେବୀଙ୍କ ଚତୁଷ୍ପାଦ, ଚତୁର୍ମୁଖ, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଚତୁସ୍ତନୀ ଆଦି ବହୁରୂପ ମୂର୍ତ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ମହାଦେବ ତାଙ୍କୁ ମତି, ସ୍ମୃତି, ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ବ୍ରାହ୍ମଣହିତ ଓ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ସେ ରୁଦ୍ରାଣୀ ହେବେ। ଶିବୋପଦେଶରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୈଦିକ ରୌଦ୍ରୀ ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ କରି ଶରଣାଗତିରେ ଦିବ୍ୟଯୋଗ, ଜ୍ଞାନ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ତେଜସ୍ୱୀ କୁମାରମାନେ ପ୍ରକଟି ବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥେ ମହାଯୋଗ ଶିଖାଇ ଶେଷେ ମହେଶ୍ୱରରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ନିୟମନିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନୀମାନେ ପାପ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମରହିତ ରୁଦ୍ରତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ସାଧନା ଓ ଲୋକଶାସନର ପ୍ରସଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Adhyaya 14
अघोरस्य प्रादुर्भावः कुमारकचतुष्टयं च योगमार्गः
ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ନୂତନ କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତାକୁଳ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ କଳା ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ସ୍ୱୟଂଜାତ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଶିଶୁରୂପ ଅଘୋର/ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ମନୋନିବେଶରେ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପିତ କରି ଦର୍ଶନ ପଛରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଅଘୋର ପୁନଃ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଚାରି କୁମାରକଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କରାଇଲେ। ସେମାନେ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଯୋଗୋପାସନାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମହାଯୋଗ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଯୋଗସିଦ୍ଧମାନେ ମନରେ ହିଁ ଶିବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିର୍ଗୁଣ ଶୁଦ୍ଧ ପଦ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଯୋଗରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ଅବିନାଶୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ ଶିବୋପାସନା ପଦ୍ଧତି ବିସ୍ତାରିତ ହେବ।
Adhyaya 15
Aghora-Mantra Japa: Graded Expiations, Pañcagavya Purification, and Homa for Mahāpātaka-Nivṛtti
ସୂତ କହନ୍ତି—ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରବର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ଅନୁଗ୍ରହ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ରୂପରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପାପକୁ ଲୟ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ମହାପାତକ, ଉପପାତକ ଓ ମନ-ବାକ୍-କାୟ ଦୋଷ, ବଂଶଗତ କିମ୍ବା ଆକସ୍ମିକ ଅଶୁଚିତା ସହିତ, ସବୁ ଗଣନା କରି ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ଅଘୋର-ମନ୍ତ୍ରଜପ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଜପପ୍ରକାର (ମାନସ, ବାଚିକ, ଉପାଂଶୁ) ଅନୁସାରେ ଜପସଂଖ୍ୟାର ମାପ ଦିଆଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା, ବୀରହତ୍ୟା, ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା, ମାତୃହତ୍ୟା, ଗୋହତ୍ୟା, କୃତଘ୍ନତା, ସ୍ତ୍ରୀହିଂସା, ସୁରାପାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣସ୍ତେୟ ଓ ସଙ୍ଗଦୋଷଜନ୍ୟ ପାପ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ରହିଛି। ପରେ ରୁଦ୍ରଗାୟତ୍ରୀ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ (ଗୋମୂତ୍ର, ଗୋମୟ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ଘୃତ), କୁଶୋଦକ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଏବଂ ଘୃତ-ଚରୁ-ସମିଧ-ତିଳ-ଯବ-ବ୍ରୀହି ସହ ହୋମ; ତାପରେ ସ୍ନାନ, ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ମିଶ୍ରଣପାନ ଓ ବ୍ରହ୍ମଜପର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ନିଷ୍କର୍ଷ—ଅତି ଘୋର ଅପରାଧୀ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ଦୀର୍ଘ କର୍ମଭାର ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁରନ୍ତ; ସର୍ବଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ଜପକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇ ଶୈବ ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ନିୟମିତ ପଥ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ।
Adhyaya 16
ब्रह्मकृत-ईशानस्तवः तथा विश्वरूपदेवी-प्रकृतिरहस्योपदेशः
ସୂତ ବିଶ୍ୱରୂପ-କଳ୍ପର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି: ପ୍ରଳୟ ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ସରସ୍ୱତୀ-ସଦୃଶ ଏକ ବିଶ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ଈଶାନ—ଶିବ—ଙ୍କୁ ଓଂକାରମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଧରି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସଦ୍ୟୋଜାତ, ବାମଦେବ, ରୁଦ୍ର ଓ କାଳ ରୂପକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି—ଏକଥର ପାଠ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ପାଠ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଓ ପରମ ଗତି ଦିଏ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବର ଦିଅନ୍ତି; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚାରିମୁଖ, ଚାରିପାଦ, ବହୁ ନେତ୍ର-ବହୁ ଭୁଜାବତୀ ରହସ୍ୟମୟ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେବୀଙ୍କ ନାମ, ବଂଶ, ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ଶିବ ‘ସର୍ବମନ୍ତ୍ରର ରହସ୍ୟ’ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି, ଜଗଦ୍ୟୋନି, ବିଶ୍ୱଗୌ/ଗାୟତ୍ରୀ ବୋଲି ଖୋଲାସା କରି, ଗୌରୀ, ମାୟା, ବିଦ୍ୟା, ହୈମବତୀ ନାମ ମଧ୍ୟ କହି ୩୨ ଗୁଣ/୩୨ ଅକ୍ଷର ଢାଞ୍ଚା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଶେଷରେ ଆଗାମୀ ଉତ୍ପତ୍ତି, ନିୟମଯୁକ୍ତ ଯୋଗପୂଜା ଓ ରୁଦ୍ରଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଧନାର ସୂଚନା ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ଓ ଶୈବ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ପୀଠିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 17
Adhyaya 17: लिङ्गोद्भव—ब्रह्मविष्ण्वहङ्कार-शमनं, ओंकार-प्रादुर्भावः, मन्त्र-तत्त्वं च
ସୂତ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଲୋକବିନ୍ୟାସ କଥାକୁ ଉପସଂହାର କରି, ତାହାର ଶ୍ରବଣ–ପାଠର ପୁଣ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ଋଷିମାନେ ଶୈବ ଗୁହ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ପଚାରନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ କ’ଣ, ଲିଙ୍ଗୀ କିଏ, ଏବଂ ଶିବ କାହିଁକି ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପୂଜିତ? ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି—ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ‘ଲିଙ୍ଗ’ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ‘ଲିଙ୍ଗୀ’; ପ୍ରଳୟରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଲୟ ପାଇ ଅନ୍ଧକାର ଜଳରାଶିରେ କେବଳ ପରତତ୍ତ୍ୱ ରହେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱକୁ ନେଇ ବ୍ରହ୍ମ–ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିବାଦ ହେଲେ, ଅପରିମିତ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଅହଂକାର ଶମନ କରେ ଓ ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ କରେ। ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ହୋଇ ଶିଖର, ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ହୋଇ ମୂଳ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଭୟ ବିଫଳ ହୋଇ ବିନୟରେ ଫେରନ୍ତି। ସେହି ଲିଙ୍ଗରୁ ଓଂକାର—ଅ, ଉ, ମ, ନାଦ ଓ ତୁରୀୟ—ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ ବେଦ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱ (ବୀଜ–ଯୋନି, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ଲୋକୋଦ୍ଭବ)କୁ ଯୋଡ଼େ। ଶିବଙ୍କ ଶବ୍ଦମୟ ଦେହ ବର୍ଣ୍ଣ–ମନ୍ତ୍ରରେ ବିନ୍ୟସିତ, ଋଗ୍–ଯଜୁଃ–ସାମ–ଅଥର୍ବ ପ୍ରବାହ ଓ କର୍ମ–ଉପଚାର ଅର୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମ–ବିଷ୍ଣୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ—ଲିଙ୍ଗର ଅନନ୍ତତା ଅହଂକାର ସଂଶୋଧନ କରେ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ–ଉପାସନା ମୋକ୍ଷପଥ।
Adhyaya 18
विष्णुरुवाच—एकाक्षर-प्रणव-लिङ्ग-व्याप्ति-शिवस्तोत्रम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ର–ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଅବିରତ ସ୍ତୋତ୍ର କରନ୍ତି। ଏକାକ୍ଷର ପ୍ରଣବ (ଅ-ଉ-ମ୍) ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ‘ଅ’ ରୁଦ୍ର/ଆତ୍ମରୂପ, ‘ଉ’ ଆଦିଦେବ/ବିଦ୍ୟାଦେହ, ଏବଂ ‘ମ୍’ ତୃତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱ—ଶିବ/ପରମାତ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନି-ସୋମ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ମୁଖ (ସଦ୍ୟୋଜାତ, ବାମଦେବ, ଅଘୋର, ଈଶାନ) ଏବଂ ଊର୍ଧ୍ୱଲିଙ୍ଗ ଓ ଲିଙ୍ଗୀ ରୂପେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ। ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା (ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ) ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ବ୍ୟାପ୍ତି, ଏବଂ ଅରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସରୂପ ଥିବା ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କିମ୍ବା ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ପାପନାଶକ ଓ ଭକ୍ତକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦିଗକୁ ଉନ୍ନତ କରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶ ସ୍ତୁତିରୁ ସାଧନା ଓ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ପଷ୍ଟିକରଣକୁ ଆଗେଇଯାଏ।
Adhyaya 19
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମହାଦେବ କୃପାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭୟ ନଶିଲା ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଶିବ କହିଲେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦେହପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଆଶ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ରାଜ୍ୟ ନୁହେଁ, ନିତ୍ୟ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ମାଗିଲେ। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଦୁହେଁକୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଦେଇ, ପୂର୍ବ ବିବାଦ ନିରାକରଣ କରି ସର୍ଗ, ସ୍ଥିତି/ରକ୍ଷା ଓ ଲୟ—ତ୍ରିକାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ନିଜକୁ ଗୁଣାତୀତ ପରମେଶ୍ୱର ଘୋଷଣା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ପଦ୍ମକଳ୍ପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପରିଚୟର ସଙ୍କେତ ଦେଲେ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚା ତ୍ରିଲୋକରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ଲିଙ୍ଗବେଦୀ ଦେବୀସ୍ୱରୂପା ଓ ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧିରେ ଏହି କଥା ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ଭକ୍ତ ଶିବତ୍ୱ ପାଏ—ଏହି ମୋକ୍ଷପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 20
एकार्णव-सृष्टिक्रमः, ब्रह्म-विष्णु-परस्परप्रवेशः, शिवस्य आगमनं च
ସୂତ କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ଅନନ୍ତଶୟ୍ୟା ଉପରେ ନାରାୟଣ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାଭିରୁ ମହାପଦ୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା ଏବଂ ସେଠାରୁ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ ମାୟାବଶେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ବଢ଼ିଲା। ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାଙ୍କ ଭିତରର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶେଷ ନ ପାଇ ନାଭିପଥ ଓ ପଦ୍ମନାଳ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ। ତାପରେ ସମୁଦ୍ର କମ୍ପିଲା; ଭୟଙ୍କର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, କାରଣାତୀତ ଶିବ ଆଗମନ କରି କହିଲେ ଯେ ଏହି କମ୍ପନ ତାଙ୍କ ପଦଚାଳନା ଓ ଶ୍ୱାସର ଫଳ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅହଂ ଶମିତ ହେଲା; ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଆଦିକାରଣ, ବୀଜର ମଧ୍ୟ ବୀଜ ବୋଲି ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଶେଷରେ ଶୈବତତ୍ତ୍ୱ—ଶିବ ନିଷ୍କଳ ଓ ସକଳ; ଆଦିଲିଙ୍ଗ-ବୀଜ ଯୋନିସଂଯୋଗରେ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପରେ ସନକାଦି ଜନ୍ମନେଇ, କଳ୍ପକଳ୍ପରେ ମାୟାର କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା ସ୍ତୋତ୍ର, ପ୍ରଣବ ଓ ଶିବପରତ୍ୱର ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଭାବେ ସୂଚିତ।
Adhyaya 21
ब्रह्मनारायणस्तवः — शिवस्य प्रभवत्व-प्रतिपादनम्
ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ବୈଦିକ ନାମ ଓ ତତ୍ତ୍ୱସୂଚକ ବିଶେଷଣରେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସ୍ତୋତ୍ରର କେନ୍ଦ୍ର ‘ପ୍ରଭବେ ନମଃ’; ଶିବଙ୍କୁ ବେଦ-ସ୍ମୃତି, ଯୋଗ-ସାଂଖ୍ୟ, ସର୍ଗ-ମନ୍ୱନ୍ତର, କାଳ-ପରିମାଣ (କ୍ଷଣ-ଲବ-ଋତୁ-ମାସ) ଏବଂ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ (ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଔଷଧି) ର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପରେ ରୁଦ୍ରସ୍ୱରୂପର ଉଗ୍ର-ଶାନ୍ତ, ବିଶେଷ-ନିର୍ବିଶେଷ, ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସେ; ତାଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର, ଗଣାଧିପତ୍ୟ, ପଶୁପତିତ୍ୱ ଓ ମହାକାଳ-ଶ୍ମଶାନ-ଲୀଳାର ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଧ୍ୟାନକ୍ଷୟରେ ‘ଅମୃତ୍ୟୁ’ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରବେଶ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଦିବ୍ୟଭୋଗ—ଏହି ଦୁଇ ମାର୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ/କୀର୍ତ୍ତନ/ଜପକୁ ଅଶ୍ୱମେଧ-ତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ-ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ ବୋଲି କହି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ଉପାସନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ହୋଇଛି।
Adhyaya 22
Adhyaya 22 — शिवानुग्रहः, ब्रह्मतपः, एकादशरुद्राः तथा प्राणतत्त्वम्
ସୂତ କହନ୍ତି—ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଳୟଜଳ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସତ୍ୟସ୍ତୁତି ଓ ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଉମାପତି ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବ କ୍ରୀଡାଭାବେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଜାଣି ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଶିବରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗନ୍ତି, ଶିବ ତାହା ପ୍ରଦାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମାନିଲେ ମଧ୍ୟ ପରମତ୍ୱକୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହରେ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି; ଫଳ ନ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ଉଠେ, ଅଶ୍ରୁ ପଡ଼େ, ସେଇ ଅଶ୍ରୁରୁ ସର୍ପାକାର ପ୍ରବଳ ସତ୍ତା ଜନ୍ମେ—କ୍ରୋଧବିକୃତ ସୃଷ୍ଟିର ଚିହ୍ନ। କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ମୃତବତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହରୁ କାନ୍ଦିବାରୁ ‘ରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ରକୁ ସର୍ବଭୂତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନୀଲଲୋହିତ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିବଙ୍କ ଆଦିତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚାର ପ୍ରସ୍ଥାନ।
Adhyaya 23
Adhyaya 23: श्वेत-लोहित-पीत-कृष्ण-विश्व-कल्पेषु रुद्रस्वरूप-गायत्री-तत्त्ववर्णनम्
ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିବ ହସି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଯେ କ୍ରମେ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଶ୍ୱେତ, ଲୋହିତ, ପୀତ ଓ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଗାୟତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ-ସଂଜ୍ଞିତା ହୋଇ ସେହି ଅନୁରୂପ ଦେଖାଦେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗ-ପ୍ରତ୍ୟଭିଜ୍ଞାନରେ ଶିବ ପ୍ରଥମେ ସଦ୍ୟୋଜାତ, ପରେ ‘ବାମ’ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ-ବିପର୍ୟୟରେ ବାମଦେବ, ତାପରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼ନ୍ତି। ଶିବ ଘୋର ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ସତ୍ୟଜ୍ଞଙ୍କୁ ଅଘୋର-ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ ଶେଷରେ ବିଶ୍ୱରୂପରେ ପରିଣତ ହୁଅନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ସାବିତ୍ରୀ/ଗାୟତ୍ରୀ ବିଶ୍ୱରୂପା ଓ ସର୍ବରୂପା ହୁଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଚତୁର୍ୟୁଗ, ଧର୍ମର ଚାରି ପାଦ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ, ବେଦ-ବେଦ୍ୟର ଚାରି ବିଭାଗ ଓ ଭୂର୍ଲୋକ ଆଦି ଲୋକମାଳା ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଓ ରୁଦ୍ରଲୋକ ଦୁର୍ଲଭ, ପୁନରାବୃତ୍ତି-ରହିତ ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଅହଂକାର-କାମ-କ୍ରୋଧ ଶୂନ୍ୟ ସଂଯମୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଆନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଗାୟତ୍ରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ମହେଶ୍ୱର-ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପରମ ପଦ ଯାଚନା କଲେ; ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହିଲେ—ଏହି ଜ୍ଞାନ ବ୍ରହ୍ମ-ସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ।
Adhyaya 24
ध्यानयोगेन रुद्रदर्शनम् — रुद्रावतार-परिवर्तक्रमः, लकुली (कायावतार), पाशुपतयोगः, लिङ्गार्चन-निष्ठा
ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ଦ୍ୱିଜମାନେ କେବେ ଓ କେଉଁ ସାଧନାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଅନେକ ପୂଜ୍ୟ ତନୁ (ରୂପ)ର ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ ପାଇବେ? ଶିବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ତପ, ବ୍ରତ, ଦାନ, ତୀର୍ଥଫଳ, ଦକ୍ଷିଣାସହ ଯଜ୍ଞ, ଧନ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ; ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉପାୟ ଧ୍ୟାନ। ପରେ ସେ ଯୁଗାନ୍ତ/ପରିବର୍ତ୍ତ କ୍ରମରେ ନିଜ ଅନେକ ଅବତରଣର ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରି ‘ମୁଁ … ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେବି’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହିଲେ ଏବଂ ସହଚର ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ନାମ ଦେଲେ; ସେମାନେ ମହେଶ୍ୱର-ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠାରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପାଆନ୍ତି, ପୁନରାଗମନ ଦୁର୍ଲଭ। ଶେଷରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକୁଳୀ/କାୟାବତାର ପ୍ରସଙ୍ଗ—ବ୍ରାହ୍ମଣହିତାର୍ଥେ ଯୋଗମାୟାରେ ମୃତଦେହରେ ପ୍ରବେଶ—ଏବଂ ପାଶୁପତ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ (ଭସ୍ମ, ଲିଙ୍ଗାର୍ଚନ, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟତା, ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠା) ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବ ପାଶୁପତଯୋଗକୁ ସଂସାରବନ୍ଧଛେଦ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନମାର୍ଗ-ପ୍ରକାଶକ କହି ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀର ଅନିବାର୍ୟତା ଦେଖାନ୍ତି। ଉପସଂହାରେ ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁତତ୍ତ୍ୱ ପଚାରିଲେ, ଶିବ କହିଲେ—ଦେବମୁନିମାନେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାରେ ପଦ ପାଆନ୍ତି; ଲିଙ୍ଗାର୍ଚନ ବିନା ନିଷ୍ଠା ନାହିଁ—ତାପରେ ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରଖନ୍ତି।
Adhyaya 25
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ମହାଦେବଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜା କରିବା? ସୂତ କୈଲାସରେ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଉପଦେଶର ପରମ୍ପରା ନନ୍ଦୀ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ବ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିଧିର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ପାପନାଶକ ସ୍ନାନକୁ ଆବଶ୍ୟକ କହି ବରୁଣ-ସ୍ନାନ, ଆଗ୍ନେୟ-ସ୍ନାନ ଓ ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ନାନ ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେଖାନ୍ତି; ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅଭିଷେକ ଓ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ମନ୍ତ୍ର, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ/ପବିତ୍ରକ ଆଦିର ଜପ ବିଧାନ କରନ୍ତି। ମୂଳ ଶିକ୍ଷା—ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭାବ ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ; ଭାବ ନଥିଲେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଆଚମନ, ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ ଓ ହିଂସା–ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କହି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 26
स्नानविधिः — गायत्र्यावाहन, सूर्यवन्दन, तर्पण, पञ्चमहायज्ञ, भस्मस्नान, मन्त्रस्नान
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନନ୍ଦୀ ଶିବପୂଜା ପୂର୍ବରୁ କରିବାକୁ ଥିବା ନିତ୍ୟ-ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ; ପରେ ପ୍ରଣବସହିତ ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ ସଂଖ୍ୟାରେ ଜପ, ତାପରେ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ବିସର୍ଜନ। ତା’ପରେ ବୈଦିକ ସୂକ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅନନ୍ତରେ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ ତର୍ପଣ—ପୁଷ୍ପୋଦକ/ଜଳ, କୁଶୋଦକ ଓ ତିଲୋଦକ ଦ୍ୱାରା—ଯଥାବିଧି ଉପବୀତ-ସ୍ଥିତି ଓ ଆଙ୍ଗୁଳି-ମୁଦ୍ରା ସହ। ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞ (ବ୍ରହ୍ମ, ଦେବ, ଭୂତ, ମାନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ) ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ କହି ଅବହେଳାରେ ଦୋଷ ହୁଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି; ବେଦ-ପୁରାଣ-ଇତିହାସ-କଲ୍ପ ଆଦିଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମଯଜ୍ଞ-ଆଚମନ ଓ ସ୍ପର୍ଶବିଧି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ବାହ୍ୟସ୍ନାନ, ବିଧିପୂର୍ବକ ହୋମଜ ଭସ୍ମରେ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଙ୍ଗନ୍ୟାସ/ଶୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ‘ଆପୋ ହିଷ୍ଠା’ ଆଦି ଋକ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ମନ୍ତ୍ରରେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ ବିଧିତ; ସଂକ୍ଷେପରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କଲେ ପରମ ପଦକୁ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 27
लिङ्गार्चनविधिक्रमः—शुद्धि, न्यास, आसनकल्पना, अभिषेक, स्तोत्र-प्रदक्षिणा (Adhyaya 27)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୈଲାଦି ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ କରି ସାଧକ ପୂଜାସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତିନିଥର ପ୍ରାଣାୟାମ କରେ ଏବଂ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଅଲଙ୍କୃତ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ପରେ ଶୈବ ଦେହଭାବନା ଗ୍ରହଣ କରି ଦେହଶୁଦ୍ଧି ଓ ମନ୍ତ୍ରନ୍ୟାସ କରେ; ପ୍ରଣବ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଏଠାରେ ପ୍ରଧାନ। ଅର୍ଚ୍ଚନାସ୍ଥାନ ଏବଂ ପ୍ରୋକ୍ଷଣୀ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ, ଆଚମନୀୟ ଆଦି ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ସଂସ୍କାର କରି ଶୀତଳ ଜଳରେ ଚନ୍ଦନ, ଉଶୀର, କର୍ପୂର, ପୁଷ୍ପ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଭସ୍ମ ମିଶାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ବିଧି ଅଛି। ସିଦ୍ଧି ଓ ବିଶ୍ୱସ୍ଥାନ ବିନ୍ୟାସ ସହ ପଦ୍ମାସନ କଳ୍ପନା କରି ଶିବପୀଠିକା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାପନା; ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରଗାୟତ୍ରୀ ଆଦି ମନ୍ତ୍ରରେ ଆବାହନ-ସ୍ଥିରୀକରଣ କରାଯାଏ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଘୃତ, ମଧୁ, ଇକ୍ଷୁରସ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ପାତ୍ରରେ (ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରଜତ/ତାମ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ମୃଣ୍ମୟ) ଅଭିଷେକ ହୁଏ; ଲିଙ୍ଗସ୍ନାନ ପାଇଁ ବୈଦିକ-ଶୈବ ସୂକ୍ତମାନଙ୍କ ତାଲିକା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ନମସ୍କାର କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ ବାହ୍ୟ ଅର୍ଚ୍ଚନାରୁ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ନିଷ୍କଳ ଶିବାନୁଭବକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାର ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।
Adhyaya 28
आभ्यन्तरध्यान-तत्त्वगणना-चतुर्व्यूहयोगः (Adhyaya 28)
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ବିଧି ପରେ ଶୈଲାଦି ଉପଦେଶକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରନ୍ତି—ବିମ୍ବ, ଗୁଣ ଓ ଆତ୍ମାର ଆବରଣମାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନକ୍ରମ ଦେଖାଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିଷ୍କଳ ଓ ସକଳ ଦୁଇ ରୂପରେ ଉପାସନା କରାନ୍ତି। ପରେ ସାଂଖ୍ୟସଦୃଶ ତତ୍ତ୍ୱଗଣନା: ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହତ୍, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ଭୂତ; ଶିବଙ୍କୁ ୨୬ତମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଜଗତ୍-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ସତ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁ କିପରି ‘କରନ୍ତି’ ବୋଲି ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ; ଶୈଲାଦି କାଳ ଓ ମନୋଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସମାଧାନ ଦେଇ, ଜଗତକୁ ଶିବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ୟଷ୍ଟକ (ଭୂତ, ଜ୍ୟୋତିଷ୍କ ଓ ଯଜମାନ) ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ଧ୍ୟାନ—ରୁଦ୍ର/ଇନ୍ଦ୍ର/ସୋମ/ନାରାୟଣ ଦୃଷ୍ଟିର ସମନ୍ୱୟ—‘ଶୈବୋऽହମ୍/ସୋऽହମ୍’ ଅଦ୍ୱୈତଭାବକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ଅଧ୍ୟାୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପାସକଙ୍କ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ, ନିନ୍ଦା-ନିଷେଧ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବାଚାର-ମୋକ୍ଷୋପଦେଶର ନୈତିକ ଭୂମିକା ସହ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 29
दारुवनलीला—नीललोहितपरीक्षा, ब्रह्मोपदेशः, अतिथिधर्मः, संन्यासक्रमः
ସନତ୍କୁମାର ଦାରୁବନରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଶୈଲାଦି କହନ୍ତି—ଋଷିମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଘୋର ତପ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରବୃତ୍ତି‑ନିବୃତ୍ତି ବିବେକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଶିବ ନୀଲଲୋହିତ ଦିଗମ୍ବର ଓ ବିକୃତ ବେଶରେ ଦିବ୍ୟ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ନାରୀମାନେ ମୋହିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ କଠୋର ବାକ୍ୟ କହି ମହାଦେବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ତପ ଅବରୋଧିତ ହେଲା—ଅହଂକାର ଓ ଭୁଲ ବିଚାରର ଭୟ ଦେଖାଗଲା। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି କହିଲେ ଯେ ଯାହାକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ଏବଂ ଅତିଥି ସୁନ୍ଦର ହେଉ କି ଅସୁନ୍ଦର—କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପରେ ସୁଦର୍ଶନ ଉଦାହରଣରେ ଅତିଥି‑ପୂଜାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଜିତାଯାଏ ବୋଲି କହି, ଅତିଥି‑ସତ୍କାରକୁ ଶିବ‑ପୂଜା ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଶେଷରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ‑କ୍ରମ—ବେଦାଧ୍ୟୟନ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ, ଯଜ୍ଞ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ନିୟମ, ବିଧିବତ୍ ତ୍ୟାଗ ଓ ତପ—ଦ୍ୱାରା ଶିବ‑ସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ; ଦୃଢ ଭକ୍ତିରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ।
Adhyaya 30
श्वेतमुनिना कालस्य निग्रहः (मृत्युञ्जय-भक्ति-प्रसादः)
ଶୈଲାଦି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିବା ଶ୍ୱେତମୁନିଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଓ ରୁଦ୍ରଜପରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ କାଳ ଆସି ‘ରୌଦ୍ର’ କ୍ରିୟାର ଫଳକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଯମଲୋକକୁ ଟାଣିନେବା ଅଧିକାର ଦାବି କରେ। ଶ୍ୱେତ ଅଟୁଟ ଶୈବନିଷ୍ଠାରେ କହେ—ଲିଙ୍ଗରେ ରୁଦ୍ର ସ୍ୱୟଂ ବିରାଜମାନ, ଦେବମୂଳ ମଧ୍ୟ ସେଇ; ତେଣୁ କାଳ ଫେରିଯାଉ। କ୍ରୋଧିତ କାଳ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ଲିଙ୍ଗସ୍ଥ ଦେବତାଙ୍କ ‘ନିଷ୍କ୍ରିୟତା’କୁ ଉପହାସ କରେ। ସେତେବେଳେ ଅମ୍ବିକା, ନନ୍ଦୀ ଓ ଗଣସହିତ ସଦାଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ତକକୁ ନିଗ୍ରହ କରି ସଂହାର କରନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ପରେ ଉପଦେଶ—ଭୁକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉପାସନା କର; ତର୍କ ନୁହେଁ, ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତିରେ ଭବଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ ଶୋକମୁକ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ଦାନ-ତପ-ଯଜ୍ଞ-ବେଦ-ଯୋଗନିୟମ ମାତ୍ରରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରଧାନତଃ ଶିବପ୍ରସାଦରେ ଶିବଭକ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପାଶୁପତ ଭକ୍ତି ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ମୃତ୍ୟୁଜୟ ଦିଏ—ଦଧୀଚି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶ୍ୱେତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
Adhyaya 31
देवदारुवनौकसां प्रति ब्रह्मोपदेशः—लिङ्गलक्षण-प्रतिष्ठा-विधिः, शिवमायारूपदर्शनं, स्तुतिः
ସନତ୍କୁମାର ଦେବଦାରୁବନର ଋଷିମାନେ ଶିବକୃପାରେ କିପରି ଶରଣ ପାଇଲେ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି। ଉତ୍ତରରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ମହାଦେବ ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର; ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ। ପ୍ରଳୟେ ସେ କାଳରୂପ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ତେଜରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠାବିଧି କୁହାଯାଏ—ବୃତ୍ତ, ଚତୁରସ୍ର, ଅଷ୍ଟକୋଣ, ଷୋଡଶକୋଣ ଆକାରରେ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ, ପ୍ରମାଣସମ୍ମତ ବେଦିକା, ଗୋମୁଖୀ ନିଷ୍କାସନ, ଚାରିପାଖେ ପଟ୍ଟିକା, ଶୁଭ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚୟନ, ମଧ୍ୟରେ କଳଶ ସ୍ଥାପନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ-ପ୍ରୋକ୍ଷଣ। ଋଷିମାନେ ଏକ ବର୍ଷ ତପ ଓ ପୂଜା କରନ୍ତି; ବସନ୍ତରେ ଶିବ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ଦିଗମ୍ବର, ଅଗ୍ନିଦଣ୍ଡଧାରୀ ଓ ବିଚିତ୍ର ଆଚରଣର ରୂପେ ଆସି ଯୋଗମାୟା ଦେଖାନ୍ତି। ସେମାନେ ପରିବାରସହ ପୂଜା କରି ଦେହ-ବାକ୍-ମନ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ତ୍ରିନେତ୍ର ସତ୍ୟସ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ କରାନ୍ତି—ବିନୟ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଉପାସନା ପରେ ଦର୍ଶନପ୍ରାପ୍ତିର କ୍ରମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Adhyaya 32
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ଋଷିମାନେ ତୀବ୍ର ରୁଦ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଗ୍ବାସ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି—ସେଇ ଅରୂପ, ସୁରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପ। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଓ ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଁକାର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଶିବ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଶେଷେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ବନ୍ଧନକାରୀ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ବିଷାଦ ଓ ମଦ—ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଳୟବେଳେ ଶିବ ଲଲାଟରୁ ସଂହାରାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ଜ୍ୱାଳାରେ ଘେରାଯାନ୍ତି, ଅନେକ ବିକୃତ ଅଗ୍ନି ଉଠେ, ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଶିବଜ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶରଣାଗତି କରନ୍ତି; ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପର ଅନ୍ତ ସେମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି କହି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ ଏହି ନାଶକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଅର୍ଥ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅତୀତତ୍ୱ ଶିବାଜ୍ଞା-କୃପାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି।
Adhyaya 33
Adhyaya 33: Pashupata Conduct, Bhasma-Vrata, and Shiva’s Boon to the Sages
ନନ୍ଦୀ କହିଲେ—ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ତବ ଶୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶ୍ୱର ସେହି ସ୍ତବର ପାଠ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଅଧ୍ୟାପନର ମହିମା କହି ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଗଣପତ୍ୟ-ସଦୃଶ ସିଦ୍ଧି ଦାନ କଲେ। ପରେ ଶିବ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ (ପ୍ରକୃତି) ଓ ପୁଂଲିଙ୍ଗ (ପୁରୁଷ) ଏହି ଯୁଗଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ଢାଞ୍ଚା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତୀକ ମଧ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱୈତ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦିଗ୍ୱାସ/ତପସ୍ୱୀ ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ସେ ଶିବଭକ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମବକ୍ତା, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ବୋଲି ନୀତି ଦେଲେ। ଭସ୍ମଧାରୀ, ସଂଯମୀ, ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କହିଲେ—ମହାଦେବ ପୂଜାରେ ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପାଇ ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ। ଭସ୍ମବ୍ରତୀ ଓ ମୁଣ୍ଡ-ତପସ୍ୱୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ; ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ନିନ୍ଦା କରିବା ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା। ଭୟ-ମୋହମୁକ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଅଭିଷେକ କରି, ଗୁପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଓ ହୁଂକାର ସହ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଆଦିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ; ତେବେ ଋଷିମାନେ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ଦିଗମ୍ବରତ୍ୱ, ବାମତ୍ୱ, ପ୍ରତିଲୋମତା ଓ କ’ଣ ସେବ୍ୟ-କ’ଣ ବର୍ଜ୍ୟ—ଏହାର ଅର୍ଥ ପଚାରିଲେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷାର ଭୂମିକା ହେଲା।
Adhyaya 34
Adhyaya 34: भस्ममहात्म्यं—अग्नीषोमात्मक-शिवतत्त्वं तथा पाशुपतव्रतप्रशंसा
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶିବ ଅଗ୍ନି–ସୋମଭାବରେ ନିଜ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରି ଭସ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାହାର ପାବନ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅଗ୍ନିରେ ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମ ହେଲା; ସେହି ଭସ୍ମ ପରମ ପବିତ୍ର ଏବଂ ‘ଭସ୍ମ’ ନାମର ଶୁଭଭାବନାରେ ସର୍ବପାପକ୍ଷୟକାରୀ। ଭସ୍ମକୁ ‘ମୋର ବୀର୍ୟ’ ବୋଲି କହି ଶିବଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ ରୂପେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି; ଘରେ ଓ ସୂତିକାଗୃହରେ ରକ୍ଷାର୍ଥ ଭସ୍ମପ୍ରୟୋଗକୁ ଲୋକାଚାର କୁହାଯାଇଛି। ଭସ୍ମସ୍ନାନରେ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା, କ୍ରୋଧ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ସାଧକ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଯାଇ ପୁନରାବୃତ୍ତି ପାଉନାହିଁ—ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ପରେ ପାଶୁପତବ୍ରତ-ଯୋଗର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା କହି, ବାହ୍ୟବସ୍ତ୍ରଠାରୁ କ୍ଷମା, ଧୃତି, ଅହିଂସା, ବୈରାଗ୍ୟ, ମାନ-ଅପମାନ ସମତା ଭଳି ଆନ୍ତରିକ ଆବରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଶିକ୍ଷା ମିଳେ। ତ୍ରିକାଳ ଭସ୍ମସ୍ନାନ ପାପଦାହକ, ଶୈବଗଣ-ସମ୍ବନ୍ଧକ ଓ ସିଦ୍ଧି/ଅମୃତତ୍ୱ ପଥସୂଚକ; ଶେଷରେ ଜଟାଧାରୀ, ମୁଣ୍ଡିତ, ନଗ୍ନ କିମ୍ବା ମଲିନ ଶିବଭକ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ନୁହେଁ, ଶିବବତ୍ ପୂଜ୍ୟ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।
Adhyaya 35
Adhyaya 35 — दधीचि-क्षुप-युद्धम्, भार्गवोपदेशः, मृतसंजीवनी (त्र्यम्बक) मन्त्रः
ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଶୈଲାଦି କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର-ରାଜା ‘କ୍ଷୁପ’ ଦଧୀଚିଙ୍କ ମିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ‘କ୍ଷତ୍ରିୟ-ଶ୍ରେଷ୍ଠତା’ ଓ ‘ବିପ୍ର-ଶ୍ରେଷ୍ଠତା’ ବିବାଦରେ ବିରୋଧୀ ହୋଇଯାଏ। ସେ ନିଜକୁ ଅଷ୍ଟ-ଲୋକପାଳ-ସ୍ୱରୂପ ଭାବି ଅବମାନନା-ନିଷେଧ ଦାବି କରେ; ଦଧୀଚି କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କ୍ଷୁପ ବଜ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ପତିତ କରେ। ଦୁଃଖିତ ଦଧୀଚି ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ଶୁକ୍ର ଯୋଗବଳେ ଆସି ଶରୀର-ସନ୍ଧାନ କରିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଶିବ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ/ଉମାପତି ପୂଜାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ ମନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—‘ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଂ ଯଜାମହେ… ସୁଗନ୍ଧିଂ ପୁଷ୍ଟିବର୍ଧନମ୍…’; ସତ୍ୟ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁପାଶ-ଛେଦନ ପ୍ରାର୍ଥନା। ଲିଙ୍ଗ-ସନ୍ନିଧିରେ ଜପ-ହୋମ-ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ ଜଳପାନ ବିଧିରେ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନାଶ ଓ ବଜ୍ରସମ ସ୍ଥିରତା/ଅବଧ୍ୟତ୍ୱ ମିଳେ। ପୁନଃ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ଷୁପର ବଜ୍ର ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଦଧୀଚିଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି କ୍ଷୁପ ହରି (ମୁକୁନ୍ଦ)ଙ୍କ ଶରଣକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ଏହାରୁ ଦେବଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପରସ୍ପର ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶୈବ-ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପର୍କର କଥାଧାରା ଖୋଲିଯାଏ।
Adhyaya 36
क्षुपस्य विष्णुदर्शनं, वैष्णवस्तोत्रं, दधीचविवादः, स्थानेश्वरतीर्थमाहात्म्यं
ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କଥା ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି—କ୍ଷୁପ ରାଜା ପୂଜାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଗରୁଡଧ୍ୱଜ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଶ୍ରୀ-ଭୂମି ସହିତ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରେ। ରାଜା ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ସ୍ତୁତି କରି ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ (ମହାନ୍, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ବିରାଟ୍-ଶରୀର ଭାବନା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ; ଫଳଶ୍ରୁତି ସହିତ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ସ୍ତୋତ୍ର ‘ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କ୍ଷୁପ ଦଧୀଚ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଅବଧ୍ୟତ୍ୱ କହି ଯୁଦ୍ଧବିଜୟ ଚାହେ; ବିଷ୍ଣୁ ରୁଦ୍ରଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଅଭୟତ୍ୱ କହି ରାଜାକୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ତଥାପି ପ୍ରୟାସ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ବିପ୍ରରୂପେ ଦଧୀଚାଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ବର ମାଗନ୍ତି; ଦଧୀଚ ସର୍ବଜ୍ଞତାରେ ଆଗମନ ଜାଣି ନିର୍ଭୟତ୍ୱ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଦଧୀଚ ପ୍ରଭାବରେ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଆଦି ଅସ୍ତ୍ର ନିଷ୍ଫଳ; ଦେବସହାୟ୍ୟ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବହୁରୂପ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ଦଧୀଚ ବିଶ୍ୱରୂପ-ମାୟା ତ୍ୟାଗ ଉପଦେଶ ଦେଇ ନିଜ ଦେହରେ ଦେବ-ରୁଦ୍ର-କୋଟିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଫେରନ୍ତି। କ୍ଷୁପ କ୍ଷମା ଚାହେ; ଦଧୀଚ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ-ବିନାଶ ସୂଚନା ସହ ଶାପ ଦେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣବଳ ମହିମା କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ସ୍ଥାନେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ, ଅପମୃତ୍ୟୁଜୟ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନ—ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 37
क्षुपदधीचिसंवादः — शिलादतपः, वरसीमा, मेघवाहनकल्पे त्रिदेवसमागमः
ସନତ୍କୁମାର ଶୈଲାଦିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତୁମେ ମହାଦେବ-ଉମାପତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ କିପରି ହେଲ? ଶୈଲାଦି ପିତା ଶିଲାଦଙ୍କ ପ୍ରଜାକାମନାରେ କରା ଘୋର ତପସ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିଲାଦ ‘ଅୟୋନିଜ, ମୃତ୍ୟୁରହିତ ପୁତ୍ର’ ମାଗନ୍ତି। ଶକ୍ର କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରହିତତା ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ କାଳାତୀତ ନୁହେଁ, ଶିବଙ୍କ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ପରାର୍ଧ-ଦ୍ୱୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିୟତ—ଏହା କାଳନିୟମ। ଶିଲାଦ ଅଣ୍ଡଯୋନି/ପଦ୍ମଯୋନି/ମହେଶ୍ୱରାଙ୍ଗଯୋନି ଶ୍ରୁତି ସ୍ମରଣ କରି କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘବାହନ-କଳ୍ପର ବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣ ମେଘରୂପେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ସହ ସବୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷୀରାର୍ଣ୍ଣବରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାସ୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖି ‘ମୁଁ ତୁମକୁ ଗ୍ରସିବି’ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ପୁନଃ ସୃଜିତ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ରୁଦ୍ର ଉଗ୍ରରୂପେ ଆସି ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶିଲାଦଙ୍କ ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଶିବପ୍ରସାଦ-ପ୍ରଧାନ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 38
ब्रह्मणो वरप्रदानम् — शिवस्य परत्वप्रतिपादनम् तथा वराहेण भूमेः पुनःस्थापनम्
ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ) ଶିବଙ୍କ ପରତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କରି କହନ୍ତି—ମହାଦେବ ସର୍ବଲୋକନାଥ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ସହ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରଣ। ସେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ବାମ ଅଂଶ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶ; ଋଷିମାନେ ପ୍ରକୃତି/ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ଓ ପୁରୁଷକୁ ବ୍ରହ୍ମାସମ୍ବନ୍ଧୀ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉଭୟର ସାଧାରଣ କାରଣ ମହାଦେବ ହିଁ। ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବରଦାତା ଭାବେ ପୂଜନ୍ତି। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ଜଳମଗ୍ନ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସ୍ଥିର କରନ୍ତି, ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଓ ଭୂଭାଗକୁ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଯୋଗବଳରେ କୁମାରମାନେ (ସନକାଦି), ପ୍ରଧାନ ଋଷିମାନେ ଓ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ନୈତିକ ଓ ବିଶ୍ୱକ୍ରମର ଆଧାର ରଖନ୍ତି; ଏହାପରେ ଶୈବ ଉପାସନା ଓ ମୋକ୍ଷୋପଦେଶର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ।
Adhyaya 39
युगधर्मवर्णनम् — चतुर्युग, गुण, धर्मपाद, तथा वार्तोत्पत्ति
ଶିଳାଦ ଶକ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ପୁଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା କିପରି ଯୁଗଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ? ଶକ୍ର କୃତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର, କଳି—ଏହି ଚାରି ଯୁଗକୁ ଗୁଣସହ ଯୋଡ଼ି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ପ୍ରଧାନ ସାଧନା କହିଲେ: କୃତରେ ଧ୍ୟାନ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ, ଦ୍ୱାପରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିସହ ଭଜନ/ପୂଜା, କଳିରେ ଦାନ। କୃତଯୁଗରେ ସହଜ ସନ୍ତୋଷ, ଅଳ୍ପ ବିରୋଧ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ସ୍ଥିରତା ଥାଏ। ତ୍ରେତା ଆରମ୍ଭରେ ବର୍ଷା, ନଦୀ, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ପରେ କୃଷି ମାଧ୍ୟମରେ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ; କିନ୍ତୁ କାମନା-ମମତାରୁ ବିବାଦ, ଭୁଖ, ସୀମାନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ଓ ସୁରକ୍ଷାର ଆବଶ୍ୟକତା ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତ୍ରିୟ ସ୍ଥାପନ କରି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମକୁ ଦୃଢ଼ କଲେ ଓ ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ନିୟମିତ କଲେ (ହିଂସା-ଅହିଂସା ଚର୍ଚ୍ଚା ସହ)। ଦ୍ୱାପରରେ ଭ୍ରମ ବଢ଼େ—ବେଦଶାଖା ବିସ୍ତାର, ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା (ଲିଙ୍ଗପୁରାଣ ସହ) ବିଭିନ୍ନତା; ଦୁଃଖରୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଧର୍ମ କ୍ରମେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କଳିରେ ପ୍ରାୟ ଲୁପ୍ତ; ତେଣୁ ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ସୁଲଭ ଭକ୍ତିମାର୍ଗର ଆଶ୍ରୟ ବିଶେଷ ହୁଏ।
Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅନାବୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରୁତି ପ୍ରତି ଅବିଶ୍ୱାସ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅବନତି, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ବିପର୍ୟୟ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପୀଡନ, ଏବଂ ଦମ୍ଭ, ଚୋରି, ହିଂସାର ବୃଦ୍ଧି। ପରେ ଶୈବ ସମାଧାନ—କଳିରେ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର ନୀଲଲୋହିତ ରୂପେ ଧର୍ମର ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ ସେ କଳିଦୋଷ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ପଦ ପାଏ। ଯୁଗସନ୍ଧିରେ ଅନ୍ତକାଳୀନ ଅସ୍ଥିରତା ଶୋଧନରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ‘ପ୍ରମିତି’ ନାମକ ଦଣ୍ଡଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୋଇ କିଛି ‘କଳିଶିଷ୍ଟ’ ସମୁଦାୟ ମାତ୍ର ରହିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ବନାନ୍ତ ଓ ସୀମାଞ୍ଚଳରେ ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରି ନିର୍ବେଦ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ନୂତନ କୃତଯୁଗର ବୀଜ ହୁଅନ୍ତି। ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି, ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧର୍ମ ଯୁଗାନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି।
Adhyaya 41
प्रलय-तत्त्वलयः, नीललोहित-रुद्रः, अष्टमूर्तिस्तवः, एवं ब्रह्मणो वैराग्यम्
ଇନ୍ଦ୍ର ମହାପ୍ରଳୟର ବିଶାଳ ଚକ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଅତି ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ, ଜଳ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁରେ ଲୟ ପାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା ଅହଂକାରରେ, ପରେ ମହତ୍ରେ, ଶେଷରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଏ। ପଛରୁ ଶିବ-ପୁରୁଷରୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସ-ସନ୍ତାନ ବଢ଼େ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ଈଶଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରକାଶରୂପେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଇ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଭାବ ସୂଚାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ହରିଙ୍କୁ ଶିବସାର୍ବଭୌମତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସମାଧିରେ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ଅକ୍ଷୟଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେଇ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଉପାସନାରୁ ନୀଲଲୋହିତ (କାଳରୂପ) ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ତବରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱର ଅଷ୍ଟରୂପ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଅନୁଗ୍ରହରେ ସୃଷ୍ଟି ଆଗେ ବଢ଼େ, ତଥାପି ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ବିଫଳତା-କ୍ରୋଧରେ ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଜନ୍ମ କରାନ୍ତି; ରୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ସହ ଅନେକ ଦେବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି ନିଜକୁ ପରମାତ୍ମା ଓ ମାୟାଧୀଶ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ପରେ ଅମୃତ ଅୟୋନିଜର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ଅନୁଗ୍ରହ-ମୋକ୍ଷ କଥାର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।
Adhyaya 42
Indra’s Account: Shilada’s Tapas and Shiva’s Manifestation as Nandi
ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିଳାଦ ମହାଦେବଙ୍କ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତ। ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଘୋର ତପ କରି ଦେହ କୃଶ ହେଲେ, କୀଟପତଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ରହିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର ଉମା ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତପର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରି, ବର ଦେଲେ—ସର୍ବଜ୍ଞ, ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥ-ନିପୁଣ ପୁତ୍ର। ଶିଳାଦ ଅୟୋନିଜ ଓ ଅମର ପୁତ୍ର ଚାହିଲେ। ପୂର୍ବପୂଜାଫଳ ଓ ଦୈବ ଯୋଜନାରୁ ଶିବ ନିଜେ ଶିଳାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ନନ୍ଦୀ’ ଭାବେ ଜନ୍ମିବେ; ଶିଳାଦ ଜଗତ୍ପିତାଙ୍କ ମଧ୍ୟ ପିତା ହେବେ ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ନନ୍ଦୀ ତ୍ରିନେତ୍ର, ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଆୟୁଧଧାରୀ, ତେଜୋମୟ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଦେବ, ଋଷି ଓ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶିଳାଦଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ନନ୍ଦୀ ରକ୍ଷକ ଓ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ; ସେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସୌଭାଗ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି—ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞରେ ଶିବକୃପାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ।
Adhyaya 43
नन्दिकेश्वरोत्पत्तिः — Nandikesvara’s Origin, Shiva’s Boons, and the Rise of Sacred Rivers
ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପିତା ଶିଲାଦ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ମାନବ ଦେହରେ ଆବୃତ ହେଲା ଓ ଦିବ୍ୟ ସ୍ମୃତି ଲୁପ୍ତ ହେଲା। ଶିଲାଦ ସ୍ନେହରେ ସଂସ୍କାର କରି ବହୁ ବୈଦିକ ଶାଖା ଓ ବେଦାଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟା ଶିଖାଇଲେ। ସାତ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଋଷି ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ ଆସି କହିଲେ—ଶାସ୍ତ୍ରପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନନ୍ଦିଙ୍କ ଆୟୁ ଅଳ୍ପ; ଏଥିରେ ଶିଲାଦ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ। ମୃତ୍ୟୁଛାୟା ଦେଖି ନନ୍ଦି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ରୁଦ୍ରଜପ କଲେ ଓ ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭୟ ନାଶ କଲେ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଉପାସନା କହିଲେ, ସ୍ପର୍ଶରେ ଜରା-ଶୋକମୁକ୍ତ କରି ପ୍ରିୟ ଗଣନାୟକ ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପରେ ଶିବ ଜଟାଜଳରୁ ଜଟୋଦକା, ତ୍ରିସ୍ରୋତସ, ବୃଷଧ୍ୱନି, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣୋଦକା/ଜମ୍ବୂନଦୀ ଆଦି ତୀର୍ଥନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରି ନାମ ଦେଲେ; ଜପ୍ୟେଶ୍ୱର ସମୀପ ପଞ୍ଚନଦରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଉମାଙ୍କ ଭୂମିକା ସହ ନନ୍ଦିଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଓ ଗଣମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସୂଚନା ମିଳେ।
Adhyaya 44
Adhyaya 44: Nandikesvara’s Manifestation and Abhisheka; The Rule of Namaskara in Shiva-Nama
ଶୈଲାଦି କହନ୍ତି—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଗଣ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ତେଜସ୍ବୀ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଗୀତ‑ନୃତ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଯାନ ସହ ଆସି ଦେବାଜ୍ଞା ସନ୍ନିକଟ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଶିବ‑ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ ପଚାରନ୍ତି; ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ବାନ୍ଧିବା, ଯମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ, ଦୈତ୍ୟଦମନ ଭଳି ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ଲୋକହିତ ପାଇଁ ତୁମେ ଆହ୍ୱାନିତ; ମୋ ପୁତ୍ରସମ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗଣମାନଙ୍କ ସେନାନୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ହେବ। ତାପରେ ରତ୍ନମଣ୍ଡପ, ମେରୁସଦୃଶ ସୁବର୍ଣ୍ଣାସନ, ପାଦପୀଠ, ଯୁଗ୍ମ କଳଶ, ସର୍ବତୀର୍ଥଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଜାର ହଜାର ପାତ୍ର, ବସ୍ତ୍ର‑ସୁଗନ୍ଧ‑ଆଭୂଷଣ, ଛତ୍ର‑ଚାମରାଦି ରାଜଚିହ୍ନ—ଦିବ୍ୟ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା—ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସଜାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି, ପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଲୋକପାଳ; ଋଷି‑ଦେବମାନେ ନବାଭିଷିକ୍ତ ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବିବାହବିଧାନର ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ଶେଷରେ ନୀତିବଚନ—ନମସ୍କାର ବିନା ଶିବନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରଣାମରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶେଷ ନାମୋଚ୍ଚାର ହିଁ କ୍ଷେମକର ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ନିୟମ।
Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
ପୂର୍ବଭାଗର କଥା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସର୍ବାତ୍ମଭାବ ଓ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିର ଅତୀତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ପାତାଳ-ନରକାଦି ସ୍ଥିତିର କ୍ରମ କହି, ଗ୍ରହ, ଧ୍ରୁବ, ସପ୍ତର୍ଷି, ବିମାନିକ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଶିବପ୍ରସାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଶିବ ସମଷ୍ଟିରୂପ ସର୍ବାତ୍ମା ହୋଇ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, କିନ୍ତୁ ମାୟାମୋହିତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀର—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱ ‘ନିର୍ଣ୍ଣୟ’ ପୂର୍ବରୁ ଶିବପୂଜା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ମହାତଳ, ରସାତଳ, ତଳାତଳ, ସୁତଳ, ବିତଳ, ଅତଳ ଆଦି ସପ୍ତ ତଳର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସେଠାରେ ନାଗ, ଦୈତ୍ୟ-ଅସୁର, ପୁରାତନ ରାଜାମାନଙ୍କ ବାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଶେଷରେ ଅମ୍ବାସହ ପରମେଶ୍ୱର, ସ୍କନ୍ଦ, ନନ୍ଦୀ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସ୍ଥାପନ କରି ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 46
सप्तद्वीप-सप्तसमुद्र-वर्णनम् तथा प्रियव्रतवंश-राज्यविभागः
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣ ପୃଥିବୀର ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ—ଜମ୍ବୁ, ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଲି, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ, ପୁଷ୍କର—ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଘେରିଥିବା ସପ୍ତସମୁଦ୍ର—କ୍ଷାର, ଇକ୍ଷୁରସ, ସୁରା, ଘୃତ, ଦଧି, କ୍ଷୀର, ସ୍ୱାଦୁ—କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂଗୋଳବର୍ଣ୍ଣନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଶିବ—‘ଜଳରୂପୀ ଭବ’ ଭାବେ ଗଣସହ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରି ଜଗଦାଧାରତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। କ୍ଷୀରସାଗର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହରି ଶିବଜ୍ଞାନଧିଆ ସହ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନିଦ୍ରା-ପ୍ରବୋଧ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ନିଦ୍ରା-ପ୍ରବୋଧ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟ ଦେବଦେବଙ୍କ ପ୍ରସାଦାଧୀନ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ପରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ (ଆଗ୍ନୀଧ୍ର ଆଦି) ଦ୍ୱୀପାଧିପତି କରି ଦ୍ୱୀପ-ଦେଶ-ବର୍ଷମାନଙ୍କୁ ନାମସହ ବିଭାଗ କରାଯାଏ; ଶାକ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, କୁଶ, ଶାଲ୍ମଲି, ପ୍ଲକ୍ଷ ଆଦିରେ ପୁତ୍ରବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଜନପଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ପଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ସାମାନ୍ୟତା, ରୁଦ୍ରାର୍ଚ୍ଚନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜାପତି-ରୁଦ୍ର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟିର ସୂଚନା ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂବର୍ଣ୍ଣନ/ପାତାଳଲୋକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରାଯାଏ।
Adhyaya 47
जम्बूद्वीपस्य नववर्षविभागः रुद्रस्य अष्टक्षेत्रसन्निधिः नाभि-ऋषभ-भरतकथा
ସୂତ ଭୁବନକୋଶ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କୁ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି ଭାବେ ଅଭିଷେକ ଓ ଅଗ୍ନୀଧ୍ରଙ୍କ ନବ ପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁତ୍ରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବର୍ଷ ଦିଆଗଲା—ନାଭିକୁ ହେମ, କିମ୍ପୁରୁଷକୁ ହେମକୂଟ, ହରିକୁ ନୈଷଧ, ଇଲାବୃତ ମେରୁକେନ୍ଦ୍ରିତ, ରମ୍ୟକକୁ ନୀଳାଶ୍ରିତ, ହିରଣ୍ମାନକୁ ଶ୍ୱେତ-ଉତ୍ତର, କୁରୁକୁ ଶୃଙ୍ଗବାନ, ଭଦ୍ରାଶ୍ୱକୁ ମାଲ୍ୟବତ, କେତୁମାଳକୁ ଗନ୍ଧମାଦନ। ପରେ ଇଲାବୃତକୁ ଛାଡ଼ି ଆଠ ଶୁଭ ପ୍ରଦେଶ ସ୍ୱଭାବସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେଠାରେ ଯୁଗଧର୍ମର ଶର୍ତ୍ତ, ସାମାଜିକ ଭେଦ, ଓ ଜରା-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ ନାହିଁ; କାରଣ ରୁଦ୍ର ‘ଅଷ୍ଟକ୍ଷେତ୍ର’ ସ୍ଥାପନ କରି ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିଧି ରଖନ୍ତି। ତାପରେ ବଂଶକଥାରେ ନାଭିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋଷଭ, ଋଷଭଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ-ବୈରାଗ୍ୟନିଷ୍ଠ ଋଷଭଙ୍କ ସନ୍ନ୍ୟାସ—ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ଲୀନତା ଓ ଶୈବ ପରମପଦ ପ୍ରାପ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଭରତ ଓ ଭାରତବର୍ଷକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧର୍ମଇତିହାସର ପ୍ରସ୍ତାବନା ହୁଏ।
Adhyaya 48
मेरुवर्णनम्—प्रमाण, दिग्विभाग, देवपुरी-विमान-निवासाः
ସୂତ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ମହାଗିରି ମେରୁଙ୍କୁ ତାହାର ଉତ୍ସେଧ, ବିସ୍ତାର, ପରିଣାହ ଆଦି ପ୍ରମାଣ ସହ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶରାବ ପରି ସ୍ଥିତ ବୋଲି କହନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୁଭାଙ୍ଗସ୍ପର୍ଶରେ ମେରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ମେରୁର ଦିଗ୍ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନପ୍ରଭା, ଏବଂ ଅମରାବତୀ ଆଦି ଦିବ୍ୟପୁରୀ ପ୍ରାସାଦ, ଗୋପୁର, ତୋରଣ, ଦୀର୍ଘିକା ଓ ତଟାକରେ ସମୃଦ୍ଧ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିଖରରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ବିମାନ, ସେଠାରେ ଶର୍ବଙ୍କ ସିଂହାସନ, ହରି-ପଦ୍ମଜାଦିଙ୍କ ନିକେତନ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ବରୁଣ, ନିରୃତି, ପାବକ, ବାୟୁ ଆଦିଙ୍କ ପୁର ନିରୂପିତ। ଈଶାନ୍ୟ ଦିଗର ଈଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିତ୍ୟାର୍ଚ୍ଚା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର, ସନତ୍କୁମାରାଦି, ଏବଂ ଶୈଳାଦି ଗଣେଶ୍ୱର-ଷଣ୍ମୁଖଗଣସମୂହ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ପରେ ଜମ୍ବୂନଦୀ, ଜମ୍ବୂବୃକ୍ଷ, ଇଲାବୃତବର୍ଷ ଓ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ନବବର୍ଷ ରଚନାର ସୂଚନା ଦେଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଭୂମିକା କରାଯାଏ।
Adhyaya 49
Adhyaya 49: जम्बूद्वीप-मेर्वादि-वर्षपर्वत-वन-सरः-रुद्रक्षेत्र-वर्णनम्
ସୂତ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ପ୍ରମାଣ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ-ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଲୋକାଲୋକ-ଆବରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମେରୁକୁ ମଧ୍ୟଦେଶରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ, ଶୃଙ୍ଗୀ, ହିମବାନ୍, ହେମକୂଟ, ନିଷଧ, ମାଲ୍ୟବାନ୍, ଗନ୍ଧମାଦନ ଆଦି ବର୍ଷପର୍ବତଙ୍କ ଦିଗନୁସାର ସ୍ଥିତି, ବିସ୍ତାର-ଆୟାମ ପ୍ରମାଣ ଓ ଭାରତ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ହରିବର୍ଷ, ଇଲାବୃତ, ରମ୍ୟକ, ହିରଣ୍ମୟ, କୁରୁ ବର୍ଷର ନାମ କ୍ରମେ କହନ୍ତି। ମେରୁପାଦରେ ଚାରିଦିଗରେ ପର୍ବତ-ସ୍ତମ୍ଭ ଓ କଦମ୍ବ, ଜମ୍ବୁ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ମହାବୃକ୍ଷ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ‘ଦ୍ୱୀପକେତୁ’ ଚିହ୍ନ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଦିବ୍ୟବନ, ଈଶ୍ୱରକ୍ଷେତ୍ର ସଙ୍କେତ ଓ ଅରୁଣୋଦ, ମାନସ, ସିତୋଦ, ମହାଭଦ୍ର ଆଦି ସରୋବର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ପର୍ବତାନ୍ତର ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେବ-ଋଷି-ସିଦ୍ଧ-ନାଗ-ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ ନିବାସ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ରୁଦ୍ରକ୍ଷେତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଶୈବ ତୀର୍ଥଭାବନାକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଧର୍ମ-ଉପାସନା ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ଭୂମିକା ଗଢ଼ନ୍ତି।
Adhyaya 50
Adhyaya 50 — देवपुर्यः, पुराणि, आयतनानि च; श्रीकण्ठाधिपत्य-प्रतिपादनम्
ସୂତଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ବର୍ଣ୍ଣନାର ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ସତ୍ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଶିଖର ଓ ସେମାନଙ୍କ ସଂଲଗ୍ନ ପୁରୀ/ପୁରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଗଣନା କରେ; ସହିତ ଗରୁଡ, ନୀଲଲୋହିତ, କୁବେର, ଗୁହ ଓ ସପ୍ତର୍ଷି ପରି ଦିବ୍ୟ ନିବାସୀଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ପରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା-ପର୍ବତରେ ଥିବା ଆୟତନମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠାଧିଷ୍ଠିତ—ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମ ଅଧିକାର ତଳେ—ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତାପରେ ଅଣ୍ଡ-ପାଳକମାନଙ୍କୁ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ସଦୃଶ ବିଶ୍ୱ-ପ୍ରଶାସକ ଭାବେ ଦେଖାଇ, ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚତର ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସୂଚିତ କରେ। ଶେଷରେ ଚଳ-ଅଚଳ ସମଗ୍ର ଜଗତ କାଳାଗ୍ନି-ଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କ ଶାସନରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Adhyaya 51
Bhūtavana–Kailāsa–Mandākinī–Rudrapurī: Śiva’s Jeweled Abodes and Perpetual Worship
ସୂତ ମହାକୂଟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେବକୂଟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରତ୍ନର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଓ ପୁଷ୍ପଭରା ଝରଣାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ତାହାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଭୂତବନ, ଅସଂଖ୍ୟ ଭୂତଗଣଙ୍କ ନିବାସ; ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଆୟତନ ସ୍ଫଟିକ ଦ୍ୱାର, ରତ୍ନସିଂହାସନ ଓ ଅଲଙ୍କୃତ ମଣ୍ଡପରେ ଶୋଭିତ। ପ୍ରମଥ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ଓ ଜୟଘୋଷ ସହ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି। ପରେ କୈଲାସକୁ କୁବେରଙ୍କ ଲୋକ ଭାବେ ଏବଂ ମନ୍ଦାକିନୀକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ, ରତ୍ନସୋପାନ ସହିତ, ଅପ୍ସରା ଓ ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବ ନାରୀମାନଙ୍କ ସେବାରେ ବିରାଜିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ରୁଦ୍ରପୁରୀ ଆଦି ଶିବଧାମ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ନିଜକୁ ବହୁରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରି ଅମ୍ବା ସହ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଶିବାୟତନ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ, ବନ ଓ ନଦୀତଟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ବୋଲି ସାର୍ବଜନୀନ କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳ ତାଲିକାକରଣର ଭୂମିକା ରଚେ।
Adhyaya 52
Adhyaya 52: सोमाधारः, पुण्योदानदी, मेरुप्रदक्षिणा, जम्बूद्वीपनववर्षवर्णनम्
ପୂର୍ବଭାଗର ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିକ ବିଶ୍ୱବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ସୂତ କହନ୍ତି—ସରୋବରମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଅସଂଖ୍ୟ ପୁଣ୍ୟନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିୟତ ଦିଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ପରେ ‘ସୋମ’କୁ ଆକାଶସ୍ଥ ସମୁଦ୍ର ଓ ଅମୃତସ୍ରୋତ ଭାବେ, ଦେବ ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ଆଧାର ଭାବେ ପରିଚୟ କରାଯାଏ। ସେଠାରୁ ଦିବ୍ୟ ପୁଣ୍ୟୋଦା ନଦୀ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସହ ଗଗନରେ ଚାଲେ ଏବଂ ସୋମ ପରି ନିରନ୍ତର ପରିଭ୍ରମଣ କରେ। ଏହି ନଦୀ ମେରୁକୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ; ସେଠାରେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ/ଶର୍ବ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରନ୍ତି। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ତାହାର ଜଳ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ମେରୁର ଅନ୍ତଃଶୃଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅବତରି ମହୋଦଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତାହାରୁ ଦ୍ୱୀପ, ପର୍ବତ ଓ ବର୍ଷମାନେ ଶତ-ସହସ୍ର ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପରେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପର ନବବର୍ଷ, ଲୋକମାନଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ, ଆୟୁ, ଆହାର ଓ ସ୍ୱଭାବ, ଏବଂ ଭାରତବର୍ଷର କର୍ମାଧୀନ ମର୍ତ୍ୟଜୀବନ, ବର୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଓ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ସାଧନା—ଯାହା ଶେଷେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ପ୍ରମୁଖ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶମାନଙ୍କ ନାମ ଦେଇ ସର୍ବତ୍ର ଶିବଙ୍କ ବ୍ୟାପକ ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।
Adhyaya 53
भुवनकोशस्वभाववर्णनम् — सप्तद्वीप-पर्वत-लोकविन्यासः तथा यक्ष-उमा-प्रकाशः
ସୂତ ଭୁବନକୋଶ ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଆଗେ ବଢ଼ାଇ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସେମାନଙ୍କ କୁଳପର୍ବତମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପ୍ଲକ୍ଷ, ଶାଲ୍ମଲି, କୁଶ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର; ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଶିବଧାମ ଭାବେ ବିଶେଷ ମହିମା ଦିଅନ୍ତି। ପୁଷ୍କରରେ ମନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ଓ ଲୋକାଲୋକ ସୀମା—ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକ ଶେଷ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଆରମ୍ଭ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ତରରେ ସପ୍ତ ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର-ଗ୍ରହ, ସପ୍ତର୍ଷି ଓ ଧ୍ରୁବ; ଏବଂ ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ; ଅଧୋଭାଗରେ ତଳ ଓ ନରକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଅନନ୍ତ ଅଣ୍ଡରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଚୌଦ ଲୋକ ଥାଏ ଏବଂ ସବୁର କାରଣ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ଯକ୍ଷ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେବମାନଙ୍କ ଅହଂକାରକୁ ନମାଏ; ଉମା ହୈମବତୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପଛରେ ଥିବା ଗୁପ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଭୂଗୋଳୀୟ ଗଣନାରୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱକୁ ସେତୁ କରି, ଶିବଭକ୍ତି ଓ ଶିବଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷର ଚାବି ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ।
Adhyaya 54
भुवनकोशविन्यासनिर्णयः (ज्योतिर्गति-वृष्टिचक्र-वर्णनम्)
ସୂତ ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଅଣ୍ଡସ୍ଥ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣଙ୍କ ଗତି-ପ୍ରଚାରର ସଂକ୍ଷେପ କହନ୍ତି। ଦିଗମାନେ ଦେବକ୍ଷେତ୍ର/ପୁରୀର ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଗତିକୁ ବାଣବେଗ ପରି ତୀବ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତରାୟନ ଗତିକୁ କୁଲାଳଚକ୍ର-ନାଭି ଉପମାରେ ମନ୍ଦ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦିନ-ରାତିର ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନ, ନକ୍ଷତ୍ର ପରିଭ୍ରମଣ, ଏବଂ ଧ୍ରୁବ (ଔତ୍ତାନପାଦ)ଙ୍କ ଧ୍ରୁବତ୍ୱ-ପ୍ରସାଦରୁ ଗ୍ରହଚକ୍ରର ସ୍ଥିରତା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଜଳଗ୍ରହଣ, ଚନ୍ଦ୍ରକ୍ରମରେ ଜଳପରିବର୍ତ୍ତନ, ଧୂମ-ଅଗ୍ନି-ବାୟୁ ସଂଯୋଗରେ ମେଘନିର୍ମାଣ ଓ ବୃଷ୍ଟିଭେଦ—ହିତକାରୀ ବର୍ଷା ଓ ଅଭିଚାର-ଧୂମଜନ୍ୟ ଅଶୁଭ ଫଳଦାୟିନୀ—ବିବେଚିତ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶିବଙ୍କୁ ‘ଅପାଂ ଅଧିପତି’ ଓ ଜଗତ୍ହିତାର୍ଥ ଗତି-ବିଧାନକର୍ତ୍ତା ଘୋଷଣା କରି ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଶୈବ-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି-ପାଳନ ନିୟମ ଓ ଉପାସନା/ଧର୍ମଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାର ଆଧାର ଦିଏ।
Adhyaya 55
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
ସୂତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଭାଷାରେ କହନ୍ତି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକଚକ୍ର ରଥରେ ଆକାଶରେ ଗତି କରନ୍ତି—ଚକ୍ରର ଗଠନ, ରଥର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣ, ଏବଂ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦରୁ ଗଢ଼ା ସାତ ଅଶ୍ୱ। ଧ୍ରୁବକୁ ଜଗତର ଧୁରା ଭାବେ ଧରି ତାହାର ଆଧାରରେ ଗତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ରଶ୍ମି ଓ ବନ୍ଧନ-ରଜ୍ଜୁ ଯୋକକୁ ବାନ୍ଧି ରଥକୁ ପରିକ୍ରମା କରାଏ, ଏବଂ ଭିତର/ବାହାର ପଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଋତୁ-ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଉତ୍ତରାୟଣ/ଦକ୍ଷିଣାୟଣ) ସୂଚାଏ। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସଚକ୍ରର ପବିତ୍ର ପ୍ରଶାସନ—ଆଦିତ୍ୟ/ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଗ୍ରାମଣୀ/ଯକ୍ଷ ଓ ଯାତୁଧାନ ମାସେମାସେ ପାଳା ବଦଳାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂଜା, ଗାନ, ନୃତ୍ୟ, କିରଣ ସଂଗ୍ରହ, ବହନ ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତେଜ ବଢ଼େ। ଶେଷରେ ଏହି ସ୍ଥାନଦେବତାମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କହି, ହରିତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଏକଚକ୍ର ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ-ସପ୍ତସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଗଗନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି—କାଳଚକ୍ର, ଲୋକଶାସନ ଓ ଈଶ୍ୱରାଧୀନ ଶୈବ ତେଜର ଆଗାମୀ ଆଲୋଚନାକୁ ସେତୁ କରେ।
Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ସ୍ୱରୂପ, ଅଶ୍ୱ‑ଚକ୍ରାଦି ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ସୋମଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷତଃ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀରୂପେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା କ୍ରମେ ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡଳ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ପରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ଅମ୍ବୁମୟ ସୋମକୁ ମଧୁ‑ସୁଧା‑ଅମୃତରୂପେ ପାନ କରନ୍ତି; ପ୍ରତିଦିନ କଳା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶେଷ କଳାଦ୍ୱାରା ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ‘ପକ୍ଷବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ ଷୋଡଶୀରେ ସ୍ମୃତ’ ବୋଲି ତିଥିଧର୍ମର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ଆଗାମୀ ପର୍ବ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ବ୍ରତାଦିର ଶିବଧର୍ମସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Adhyaya 57
सोमवर्णनम् (Graha–Ratha–Aśva Varṇana, Dhruva-Nibaddha Gati, Maṇḍala-Pramāṇa, Graha-Arcana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ସୋମ, ଶୁକ୍ର, ଭୌମ, ବୃହସ୍ପତି, ଶନି ଓ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ (ରାହୁ) ଆଦି ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ରଥ-ରଚନା, ଅଶ୍ୱସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଯାନ-ବିଶେଷ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ-ତାରା ଧ୍ରୁବରେ ନିବଦ୍ଧ ହୋଇ ବାୟୁରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ଅଲାତଚକ୍ର ପରି ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗତିକ୍ରମ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ପ୍ରମାଣ, ରାହୁର ତମୋମୟ ସ୍ଥାନ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ପ୍ରମାଣଭେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଉତ୍ତରାୟଣ-ଦକ୍ଷିଣାୟଣ, ପୌର୍ଣ୍ଣିମା-ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ବିଷୁବକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଦୃଶ୍ୟତା/ତମୋବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ କଥିତ। ଶେଷରେ ଲୋକକ୍ରମ (ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଧ୍ରୁବୋର୍ଧ୍ୱ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ), ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହାଧିପତ୍ୟ-ଦୀକ୍ଷା ଏବଂ ଗ୍ରହପୀଡା-ଶମନ ପାଇଁ ଅଗ୍ନିରେ ଗ୍ରହାର୍ଚ୍ଚନାର ବିଧି ଉପସଂହାରରେ ଦିଆଯାଇ, କାଳଗତି ବୋଧ କରାଇ ଶୈବକର୍ମ (ଲିଙ୍ଗପୂଜା/ଶାନ୍ତି) ନିୟମକୁ ଦୃଢ କରାଯାଏ।
Adhyaya 58
ग्रहाद्यधिपत्याभिषेकः (Cosmic Consecrations of Lords of Planets and Domains)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ଦେବ-ଦୈତ୍ୟାଦିଙ୍କୁ କିପରି କିପରି ନିଜ-ନିଜ ଅଧିପତ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହାଧିପତି, ସୋମ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଔଷଧିର, ବରୁଣ ଜଳର, ଯକ୍ଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନର, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କର, ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ବସୁମାନଙ୍କର, ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର, ଇନ୍ଦ୍ର ମରୁତମାନଙ୍କର, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନଙ୍କର, ଧର୍ମ ପିତୃମାନଙ୍କର, ନିରୃତି ପିଶିତାଶୀମାନଙ୍କର, ଏବଂ ରୁଦ୍ର ପଶୁ ଓ ଭୂତମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ହେଲେ। ନନ୍ଦୀ ଗଣନାୟକ, ବୀରଭଦ୍ର ବୀରମାନଙ୍କର, ଚାମୁଣ୍ଡା ମାତୃଗଣର, ନୀଲଲୋହିତ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କର, ବିନାୟକ ବିଘ୍ନମାନଙ୍କର, ଉମା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର, ସରସ୍ୱତୀ ବାଣୀର, ହିମବାନ ପର୍ବତମାନଙ୍କର, ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀମାନଙ୍କର, ସମୁଦ୍ର ଜଳନିଧି; ଅଶ୍ୱତ୍ଥ-ପ୍ଲକ୍ଷ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଚିତ୍ରରଥ ଗନ୍ଧର୍ବାଦିଙ୍କର, ବାସୁକି-ତକ୍ଷକ ନାଗ-ସର୍ପମାନଙ୍କର, ଐରାବତ ଦିଗ୍ଗଜମାନଙ୍କର, ଗରୁଡ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଅଶ୍ୱରାଜ, ସିଂହ ମୃଗମାନଙ୍କର, ବୃଷଭ ଗୋମାନଙ୍କର, ଶରଭ ମୃଗାଧିପମାନଙ୍କର, ଗୁହ ସେନାଧିପ, ଏବଂ ଲକୁଳୀଶ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ଅଧିପତି। ଶେଷରେ ପୃଥୁଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ମହେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ସର୍ବାଧିଷ୍ଠାତା ଓ ଚତୁର୍ମୂର୍ତ୍ତିରେ ସର୍ବଜ୍ଞ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦେଇ, ଶିବପ୍ରସାଦାଧୀନ ଅଭିଷେକକ୍ରମକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି।
Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
ପୂର୍ବକଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପଚାରନ୍ତି—ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ, ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କର୍ମ-ବିଷୟରୁ କାରଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିବିଧ ଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସୌର, ପାର୍ଥିବ ଓ ବାରିଗର୍ଭ/ବୈଦ୍ୟୁତ—ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ କରି ଏକାପରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣଦ୍ୱାରା ଜଳ ‘ପାନ’ କରି ଦିନ-ରାତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଋତୁଫଳ—ତାପ, ବର୍ଷା, ଶୀତ—ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ନାଡୀମାର୍ଗ, କିରଣଶ୍ରେଣୀ ଓ ତାହାର ଫଳ (ବର୍ଷା, ଶିଶିର/ତୁଷାର, ତାପ) ନିରୂପଣ କରି ମାସାନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ/ଅଧିକାରୀ ଓ କିରଣସଂଖ୍ୟା ଗଣନା ହୁଏ। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଜନ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୈବ ପବିତ୍ରକ୍ରମ ଓ ଅଭିଷେକତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Adhyaya 60
सूर्यरश्मिस्वरूपकथनम् (Surya-Rashmi Svarupa Kathana)
ସୂତ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରହଙ୍କ ଦେବତାସ୍ୱରୂପକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଆଧିଦୈବିକ ଆଧାର ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାଳଗଣନାର ମୂଳ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରି, କ୍ଷଣରୁ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାଧୀନ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିଲେ ନିୟମ, ଦୀକ୍ଷା, ଅହ୍ନିକ କର୍ମ, ଋତୁବିଭାଗ, ପୁଷ୍ପ-ଫଳ-ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୋକବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ ହେବ ନାହିଁ—ଏହାକୁ ତର୍କପୂର୍ବକ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ରୁଦ୍ରରୂପୀ’ ଓ ‘ଦ୍ୱାଦଶାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ଶିବଙ୍କ ନିୟନ୍ତୃତ୍ୱ ଜ୍ୟୋତି-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ସହସ୍ରରଶ୍ମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସାତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଶ୍ମି—ସୁଷୁମ୍ନା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱବ୍ୟଚା, ସନ୍ନଦ୍ଧ, ସର୍ବାବସୁ, ସ୍ୱରାଟ୍—ଗ୍ରହଯୋନି ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ବୁଧ, ଶୁକ୍ର, ମଙ୍ଗଳ, ବୃହସ୍ପତି, ଶନୈଶ୍ଚର ଆଦିଙ୍କ ପୋଷଣ-ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ଏ ଅଧ୍ୟାୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଶିବ-ପ୍ରକାଶତତ୍ତ୍ୱରେ ଜଗତବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦୃଢ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବିସ୍ତୃତ ଜ୍ୟୋତିଷୀୟ/ଆଧିଦୈବିକ ବିବେଚନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ରଚେ।
Adhyaya 61
Adhyaya 61 — ग्रह-नक्षत्र-स्थाननिर्णयः (Cosmic Abodes of Luminaries and the Shaiva Order of Time)
ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ କଳ୍ପାରମ୍ଭରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ସେମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତର ସାରା ଦେବସନ୍ନିଧିର ‘ଗୃହ/ସ୍ଥାନ’ ହୋଇ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ‘ସବିତୃ’ ଆଦି ନାମର ନିରୁକ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ତେଜୋମୟ ସ୍ୱଭାବ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ଜ୍ୟୋତି-ଜଳମୟ ଗଠନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଗ୍ରହସ୍ଥାନର କ୍ରମ—ସୌର, ସୌମ୍ୟ, ଶୌକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି, ଲୋହିତ (ମଙ୍ଗଳ), ଶନୈଶ୍ଚର, ବୌଧ (ବୁଧ) ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ/ରାହୁ—ତାଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣ, କିରଣଲକ୍ଷଣ ଓ ଯୋଜନ ପ୍ରମାଣ ସହ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଏ। ନକ୍ଷତ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧ, ରାହୁର ଅନ୍ଧକାର ସ୍ଥାନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ସାପେକ୍ଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣସଦୃଶ ବ୍ୟବହାରକୁ ପୌରାଣିକ-ତାନ୍ତ୍ରିକ ଭାଷାରେ ବୁଝାଯାଏ। ଶେଷରେ ଶୈବ ମତ ସ୍ଥାପିତ—ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ବିବେକ ପାଇଁ ଏହି ସମଗ୍ର ଜ୍ୟୋତିଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମହାଦେବ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ର, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ, ଅନୁମାନ ଓ ଶିଷ୍ଟ ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହା ପ୍ରମାଣିତ, ଏବଂ ଧର୍ମସମର୍ଥନ ଓ ଶିବମୁଖୀ ମୋକ୍ଷଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପୀଠିକା ହୁଏ।
Adhyaya 62
ग्रहसंख्यावर्णनम् — ध्रुवस्य तपोबलात् ध्रुवस्थानप्राप्तिः
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଧ୍ରୁବ କିପରି ‘ଗ୍ରହାଣାଂ ମେଢୀ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଧ୍ରୁବ-କେନ୍ଦ୍ର ହେଲେ। ସୂତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କଥା କହନ୍ତି: ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ; ସୁରୁଚିଙ୍କ ତିରସ୍କାରରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମାତା ସୁନୀତିଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ବନକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପଦିଷ୍ଟ ପ୍ରଣବଯୁକ୍ତ ‘ନମୋऽସ୍ତୁ ବାସୁଦେବାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଶାକ-ମୂଳ-ଫଳାହାରରେ ଏକ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ରାକ୍ଷସ-ବେତାଳାଦି ବିଘ୍ନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଡଗମଗାଇ ପାରେ ନାହିଁ। ପରେ ଗରୁଡାରୂଢ ବିଷ୍ଣୁ ଆସି ଶଙ୍ଖସ୍ପର୍ଶରେ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ସ୍ତୁତି କରି ବର ମାଗିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ରୁବସ୍ଥାନ ଦାନ କରନ୍ତି। ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ମାତାସହିତ ଧ୍ରୁବ ସେଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଅନ୍ତି; ଫଳଶ୍ରୁତି—ବାସୁଦେବ ପ୍ରଣାମରେ ଧ୍ରୁବତ୍ୱ/ଧ୍ରୁବସାଲୋକ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି।
Adhyaya 63
Adhyaya 63: Daksha’s Progeny, Kashyapa’s Offspring, and the Rishi-Vamshas that Sustain the Worlds
ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସୂତ ସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମିକ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଦକ୍ଷ ପରେ ପ୍ରଜାବିସ୍ତାର ପ୍ରାୟଃ ମୈଥୁନୀ (ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷ ସଂଯୋଗ) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ହୁଏ। ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଦଳ—ହର୍ୟଶ୍ୱ ଓ ଶବଳ—ଦିଗନ୍ତରକୁ ଛିଟିଯାଇ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦକ୍ଷ ଷାଠିଏ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରି ଧର୍ମ, କଶ୍ୟପ, ସୋମ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଭୃଗୁପୁତ୍ର, କୃଶାଶ୍ୱ ଓ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂଯୋଗରୁ ବିଶ୍ୱେଦେବ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ, ଆଠ ବସୁ (ନାମସହ) ଏବଂ ଏଗାର ରୁଦ୍ର (ନାମସହ) ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଆଦିତ୍ୟ, ଦୈତ୍ୟ (ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ/ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ), ଦାନବ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଗରୁଡ-ଅରୁଣ, ପ୍ରମୁଖ ନାଗାଧିପତି, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଉଦ୍ଭିଦଜଗତ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ତାପରେ ଋଷିବଂଶ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟରୁ ବିଶ୍ରବା ଓ ରାକ୍ଷସବଂଶ; ଅତ୍ରିବଂଶରେ ସୋମ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଦୁର୍ବାସା; ବସିଷ୍ଠରୁ ପରାଶର, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଏହି ବିସ୍ତୃତ ପରିବାରଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ପରି ତ୍ରିଲୋକକୁ ବ୍ୟାପି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧର୍ମୋପଦେଶ ଓ ଶିବମୁଖୀ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ ଭୂମିକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Adhyaya 64
देवादिसृष्टिकथनम् (वसिष्ठशोकः, पराशरजन्म, एकलिङ्गपूजा, रुद्रदर्शनम्)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବସିଷ୍ଠପୁତ୍ର ଶକ୍ତି କିପରି ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ରୁଧିର-ରାକ୍ଷସ କଲ୍ମାଷପାଦ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବସିଷ୍ଠକୁଳକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲା; ଶକ୍ତି ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହ ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ। ଏହା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଅରୁନ୍ଧତୀ ସହ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ନୁଷା ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦେହଧାରଣ ରଖିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଗର୍ଭରେ ଥିବା ପରାଶର ଋଗ୍ବାଣୀ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶୋକତ୍ୟାଗ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଏହି ରୁଦ୍ରଭକ୍ତ ପୁତ୍ର କୁଳକୁ ତାରିବ। ଦଶମ ମାସରେ ପରାଶର ଜନ୍ମ; ଅଦୃଶ୍ୟନ୍ତୀ ଶକ୍ତିସ୍ମରଣରେ ବିଳାପ କଲେ। ପରାଶର ମାଟିରେ ‘ଏକଲିଙ୍ଗ’ କରି ରୁଦ୍ରସୂକ୍ତ, ତ୍ୱରିତରୁଦ୍ର, ନୀଲରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ, ଲିଙ୍ଗସୂକ୍ତ, ଅଥର୍ବଶିର ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଶିବପୂଜା କଲେ; ଶିବ ଉମା-ଗଣ ସହ ଦର୍ଶନ ଦେଇ ପିତୃଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ଦେଲେ। ପରେ ପରାଶର ରାକ୍ଷସକୁଳଦାହକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବସିଷ୍ଠ କ୍ଷମାଧର୍ମ ଶିଖାଇ ତାଙ୍କୁ ନିବାରଣ କଲେ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନରେ ପରାଶର ପୁରାଣକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ବର ପାଇଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଧର୍ମ-ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରବାହ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।
Adhyaya 65
वासिष्ठकथनम् (आदित्य–सोमवंशवर्णनम् तथा रुद्रसहस्रनाम-प्रशंसा)
ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଆଦିତ୍ୟବଂଶ ଓ ସୋମବଂଶ ସଂକ୍ଷେପରେ କହ। ସୂତ କଶ୍ୟପ–ଅଦିତିଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆରମ୍ଭ କରି ସଞ୍ଜ୍ଞା, ଛାୟା ଓ ପ୍ରଭା—ଏଇ ତିନି ପତ୍ନୀଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ଛାୟାପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପକ୍ଷପାତରୁ ଯମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଛାୟାକୁ ପ୍ରହାର କରେ; ଛାୟାଶାପରେ ଯମଙ୍କ ପାଦରେ ବିକାର ହୁଏ, ପରେ ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଆରାଧନାରେ ଶାପମୋକ୍ଷ ପାଇ ଲୋକପାଳତ୍ୱ ଓ ପିତୃ-ଆଧିପତ୍ୟ ଲଭେ—ଶିବାନୁଗ୍ରହରେ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ସ୍ଥିର ହୁଏ। ସଞ୍ଜ୍ଞାଙ୍କ ଅଶ୍ୱରୂପରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଜନ୍ମ, ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟୃକୃତ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ନିର୍ମାଣକଥା (ରୁଦ୍ରପ୍ରସାଦ ସମ୍ବନ୍ଧରେ) ଆସେ। ପରେ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ସନ୍ତାନବିସ୍ତାର, ଇଳା/ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂଭାବ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ବୁଧ ସହ ଐଳ ପୁରୂରବା ଦ୍ୱାରା ସୋମବଂଶବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶରେ ମାନ୍ଧାତା–ପୁରୁକୁତ୍ସ ଆଦି ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ତଣ୍ଡିନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରୁଦ୍ରସହସ୍ରନାମ ଜପର ମହିମା—ଗାଣପତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି, ସହସ୍ର ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ଫଳ ଓ ମହାପାପନାଶ—ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇ ଶୈବ ସ୍ତୋତ୍ର-ଜପ ସାଧନା ପଥ ପ୍ରଶଂସିତ।
Adhyaya 66
अध्याय 66: इक्ष्वाकुवंश-ऐलवंशप्रवाहः (त्रिशङ्कु-राम-ययात्यादि-प्रकरणम्)
ସୂତ ତ୍ରିଧନ୍ୱା-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସତ୍ୟବ୍ରତ (ତ୍ରିଶଙ୍କୁ)ଙ୍କ ପତନ‑ଉତ୍ଥାନ କଥା କହନ୍ତି—ପିତୃତ୍ୟାଗ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ କ୍ରୋଧ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ, ଏବଂ ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ। ପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା—ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ସଗର, ଭଗୀରଥ, ଦଶରଥ, ରାମ, କୁଶ‑ଲବ ଆଦି—ସଂକ୍ଷେପରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ସେମାନେ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଅଧ୍ୟୟନ, ଶିବସମର୍ଚ୍ଚନା ଓ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କରି ଦିବ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ବୋଲି ଶୈବଧର୍ମଫଳ କଥିତ। ତାପରେ ଐଲବଂଶରେ ପୁରୂରବା, ନହୁଷ, ଯୟାତି, ଦେବୟାନୀ‑ଶର୍ମିଷ୍ଠା ସନ୍ତାନବିଭାଗ, ଏବଂ ଜନମେଜୟଙ୍କ ଗର୍ଗଶାପରୁ ରଥନାଶ ହେଲାପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ଶୁଦ୍ଧି ଇତ୍ୟାଦି—କର୍ମଫଳ‑ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ‑ରାଜଧର୍ମର ପ୍ରବାହ ଦେଖାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ପୁରୁଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ତର୍କରେ ଉପସଂହାର ହୋଇ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ରାଜଧର୍ମ‑ନ୍ୟାୟନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଭୂମିକା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Adhyaya 67
ययातिना पूरौ राज्याभिषेकः, दिक्प्रदानं, तृष्णा-वैराग्योपदेशः, वनप्रवेशः च
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୟାତି ସମବେତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅବଜ୍ଞା ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ସ୍ୱଭାବ ହେତୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଯଦୁ ରାଜ୍ୟପଦ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ପିତୃମାତୃ ଆଜ୍ଞାପାଳକ ପୁରୁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଶୁକ୍ରଙ୍କ ବର ଉଲ୍ଲେଖ କରି—ଆଜ୍ଞାକାରୀ ପୁତ୍ର ହିଁ ରାଜ୍ୟଭାର ବହିବ—ବୋଲି ସର୍ବସମ୍ମତିରେ ପୁରୁଙ୍କୁ ସିଂହାସନେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି। ପରେ ପୃଥିବୀ ଜୟ କରି ଦିଗନୁସାରେ ରାଜ୍ୟବିଭାଗ କରନ୍ତି—ତୁର୍ବସୁକୁ ଆଗ୍ନେୟ, ଯଦୁକୁ ଦକ୍ଷିଣ, ଦ୍ରୁହ୍ୟୁ ଓ ଅନୁକୁ ପଶ୍ଚିମ/ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଯୟାତିଙ୍କ ଗାଥାରେ ଉପଦେଶ—ଭୋଗରେ ତୃଷ୍ଣା ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ଘିଅ ପଡ଼ିଲେ ଅଗ୍ନି ପରି ବଢ଼େ; ବ୍ରହ୍ମଲାଭର ଲକ୍ଷଣ—ମନ-ବାକ୍-କର୍ମରେ ଅହିଂସା, ଅଦ୍ୱେଷ, ନିର୍ଭୟତା; ଦେହ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୃଷ୍ଣା ଅଜର। ଶେଷରେ ଯୟାତି ରାଣୀ ସହ ବନପ୍ରବେଶ କରି ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗେ ତପ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପାଆନ୍ତି; ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବଲୋକ ମହିମା ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 68
यदुवंश-प्रवचनम्: हैहय-क्रोष्टु-वंशविस्तारः (कृतवीर्यार्जुनादि, ज्यामघ-विदर्भ-शात्वत-पर्यन्तम्)
ସୂତ ଯୟାତି-ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଯଦୁବଂଶର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ବଂଶାବଳୀ କହନ୍ତି। ହୈହୟ ଧାରା ସହସ୍ରଜିତ୍→ଶତଜିତ୍→ହୈହୟ ଆଦି ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲି, ସହସ୍ରବାହୁ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ପ୍ରତାପୀ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚେ। ପରେ ବୀତିହୋତ୍ର, ଭୋଜ, ଅବନ୍ତି, ଶୂରସେନ, ତାଲଜଂଘ ଇତ୍ୟାଦି ଶାଖା-କୁଳ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ପୂର୍ବଜଙ୍କ ନାମରୁ ଜନପଦ/ଗଣନାମ କିପରି ପ୍ରଚଳିତ ହେଲା ତାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଏ। କ୍ରୋଷ୍ଟୁ ଶାଖା ପରିଚୟ ଦେଇ, ଆଗାମୀକାଳେ ବୃଷ୍ଣିକୁଳର ଗର୍ବ ଭାବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାର ସେଠାରେ ଜନ୍ମିବେ ବୋଲି ସମ୍ପର୍କ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧାଦି ଯଜ୍ଞ ଓ ମହାଦାନ, ପରେ ଜ୍ୟାମଘଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ଓ ନର୍ମଦାତଟରେ ବାସ, ପତ୍ନୀ ଶୈବ୍ୟାଙ୍କ ବିଳମ୍ବିତ ସନ୍ତାନଜନ୍ମ ଏବଂ ବିଦର୍ଭ ବଂଶ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସତ୍ତ୍ୱ/ସାତ୍ୱତ କୁଳ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଜ୍ୟାମଘ ବଂଶ ପାଠ-ଶ୍ରବଣେ ସ୍ୱର୍ଗ, ସମୃଦ୍ଧି, କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Adhyaya 69
वंशानुवर्णनम् — सात्वतवंशः, स्यमन्तक-प्रसङ्गः, कृष्णावतारः, शिवप्रसादः (पाशुपतयोगः)
ସୂତ କହିଲେ—ସାତ୍ୱତ ବଂଶର ଚାରି ପୁତ୍ର-ପରମ୍ପରା (ଭଜନ, ଭ୍ରାଜମାନ, ଦେବାବୃଧ, ଅନ୍ଧକ) ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦେବାବୃଧଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି, ବଭ୍ରୁଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ପରେ ବୃଷ୍ଣି–ଶିନି–ଶ୍ୱଫଲ୍କ–ଅକ୍ରୂର ଆଦିଙ୍କ ବଂଶକ୍ରମ ଏବଂ ସତ୍ରାଜିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ୟମନ୍ତକ ମଣି, ପ୍ରସେନ, ମୃଗୟା ପ୍ରସଙ୍ଗ ସଙ୍କେତରେ ଆସେ। ତାପରେ ଆହୁକ, ଉଗ୍ରସେନ, ଦେବକ, ବସୁଦେବ, ଦେବକୀ, ରୋହିଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶପ୍ରବାହ; ରାମ-କୃଷ୍ଣ ଅବତରଣ, କଂସଭୟ, ଯୋଗନିଦ୍ରା-କୌଶିକୀ, ବସୁଦେବଙ୍କ ଶିଶୁ-ପରିବର୍ତ୍ତନ, କଂସବଧ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁତ୍ରପରମ୍ପରା ଓ ରୁକ୍ମିଣୀ–ଜାମ୍ବବତୀ ସମ୍ବନ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶୈବ କେନ୍ଦ୍ରରେ—ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ରାର୍ଥ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ତପ, ବ୍ୟାଘ୍ରପାଦ ଆଶ୍ରମଗମନ, ପାଶୁପତ ଯୋଗ-ଦୀକ୍ଷା, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବରଦାନ, ସାମ୍ବଲାଭ। ଶେଷରେ ବୃଷ୍ଣିକୁଳୋପସଂହାର, ପ୍ରଭାସେ ଅବସ୍ଥାନ, ଜରାବ୍ୟାଧ ଛଳରେ ଦେହତ୍ୟାଗ ଏବଂ ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।
Adhyaya 70
Adhyaya 70: आदिसर्गः—महत्-अहङ्कार-तन्मात्रा-भूतसृष्टिः, ब्रह्माण्डावरणम्, प्रजासर्गः, त्रिमूर्ति-शैवाधिष्ठानम्
ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସୂତ ପୂର୍ବେ ‘ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅପ୍ରକାଶିତ’ ଆଦିସର୍ଗର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି‑ପୁରୁଷାତୀତ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ମହତ୍ (ମନ/ମତି/ବୁଦ୍ଧି/ଖ୍ୟାତି/ସଂବିଦ ଆଦି) ଉଦ୍ଭବ, ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାମାର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ରଜୋଗୁଣପ୍ରଭାବିତ ଅହଂକାରରୁ ତ୍ରିବିଧ ସୃଷ୍ଟିଧାରା—ତାମସରୁ ତନ୍ମାତ୍ରା ଏବଂ ପରେ ମହାଭୂତ କ୍ରମେ (ଆକାଶ→ବାୟୁ→ତେଜ→ଆପଃ→ପୃଥିବୀ), ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ (ବୈକାରିକ) ରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ। ଭୂତମାନଙ୍କ ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଗଠନ ଓ ତାହାର ଆବରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ସେହି ସ୍ତରଗୁଡ଼ିକରେ ଶିବରୂପ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଦର୍ଶାଯାଏ। ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ମହାଦେବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି ସମନ୍ୱୟ କରି, କଳ୍ପ‑ମନ୍ୱନ୍ତର, ବରାହ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାର, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଜାସର୍ଗ—ଦେବ, ଅସୁର, ପିତୃ, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ‑ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ ଓ ଯଜ୍ଞସଂସ୍ଥା—କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରସୃଷ୍ଟି, ଶିବଙ୍କ ସ୍ଥାଣୁତ୍ୱ, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ଏବଂ ଦେବୀନାମ ପାଠର ରକ୍ଷାକର‑ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଫଳ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୈବଭକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
Adhyaya 71
Adhyaya 71: पुरत्रयवृत्तान्तः—ब्रह्मवरदानम्, मयकृतत्रिपुर-निर्माणम्, विष्णुमाया-धर्मविघ्नः, शिवस्तुति, त्रिपुरदाहोपक्रमः
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁରଦାହର ରହସ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି—ପଶୁପତି ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ବାଣରେ ତିନି ପୁର କିପରି ଦଗ୍ଧ କଲେ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ କାହିଁକି ବିଫଳ ହେଲା। ସୂତ କହନ୍ତି: ତାରକାସୁର ବଧ ପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ତାରକାକ୍ଷ ଓ କମଳାକ୍ଷ ଘୋର ତପ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଶର୍ତ୍ତସହିତ ବର ପାଇଲେ—ତିନି ନଗର ଏକତ୍ର ହେଲେ ମାତ୍ର, ସେମାନେ ଏକ ବାଣରେ ବଧ୍ୟ ହେବେ। ମୟ ଦାନବ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ରୌପ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଲୋହ—ଏମିତି ତିନି ଦୁର୍ଗନଗର ନିର୍ମାଣ କଲା, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଭଳି। ତ୍ରିପୁରବାସୀ ଧାର୍ମିକ ଓ ଶିବଭକ୍ତ (ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ପର) ଥିବାରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ସାଧାରଣ ବଳ କାମ କଲା ନାହିଁ। ତେଣୁ ବିଷ୍ଣୁ ‘ଧର୍ମବିଘ୍ନ’ କରନ୍ତି—ମାୟାବୀ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମୋହଶାସ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିବପୂଜାରୁ ବିମୁଖ କରନ୍ତି; ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି ଓ ଅଧର୍ମ ବଢ଼େ। ଶିବାରାଧନା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଦେବମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପରମ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ଯୋଜନା ଗ୍ରହଣ କରି ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ରଥ, ସାରଥି, ଧନୁ ଓ ବାଣ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତ୍ରିପୁରଦାହର ଉପକ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Adhyaya 72
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
ସୂତ କହନ୍ତି—ତ୍ରିପୁର ବିନାଶ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ ନିର୍ମାଣ କଲେ; ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ସତ୍ୟର ପ୍ରତୀକ—ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଚକ୍ର, ଋତୁ ଓ କାଳଖଣ୍ଡ ଉପାଦାନ, ପର୍ବତ-ସମୁଦ୍ର ଆଧାର; ରଥଟି ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବିଶ୍ୱ ଭଳି। ଋଷି, ଅପ୍ସରା ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ରଥାରୂଢ ହୁଅନ୍ତି। ଗଣେଶ ପ୍ରଥମେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୂଜିତ ହେଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ବିନାୟକ-ପୂଜାର ଆବଶ୍ୟକତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ‘ପଶୁତ୍ୱ’ ଘୋଷଣାରେ ଦେବମାନେ ଭୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବ କହନ୍ତି—ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଏ। ସେନା ସମବେତ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ସହଜ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ—କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ଭସ୍ମ କରିପାରନ୍ତି, ତଥାପି ଲୀଳାରେ ଧନୁଷ ଓ ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓଁକାର, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ରୂପ, ଯୋଗ (ପ୍ରତ୍ୟାହାରରୁ ସମାଧି), ଲିଙ୍ଗ/ଅଲିଙ୍ଗ ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଡ଼ି ବିସ୍ତୃତ ଶିବସ୍ତୋତ୍ର କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ସାରଥି, ବିଷ୍ଣୁ ବାହନ; ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଶ୍ରବଣରେ ଶୁଦ୍ଧି, ଜୟ, ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କହି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ଭକ୍ତି-ବ୍ରତ-ସ୍ତୁତି ଉପଦେଶକୁ ସେତୁ କରେ।
Adhyaya 73
Adhyaya 73 — त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवः (Brahmā’s Hymn in the Context of Tripura’s Burning)
ସୂତ କହନ୍ତି—ମହାଦେବ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମବେତ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—ତାରକାକ୍ଷ, କମଳାକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ଆଦି ଦୈତ୍ୟ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଭକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ମାୟାରେ ଭରସା କରିଥିବାରୁ ନଶ୍ଟ ହେଲେ। ଲିଙ୍ଗପୂଜା ନିତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ; ଜଗତ ଲିଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସବୁ ତାହାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ସେ ଘୋଷଣା କଲେ। ଦେବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ପିତୃ, ମୁନି, ରାକ୍ଷସ ଆଦି ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନରେ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କହିଲେ। ପରେ ସାଧନା—ପଶୁଭାବ ଚିହ୍ନି ପାଶୁପତ ବିଧିରେ ତାହାକୁ ଅତିକ୍ରମ, ପ୍ରଣବଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଶୁଦ୍ଧି, ତତ୍ତ୍ୱଶୁଦ୍ଧି (ଗୁଣ, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ) ଓ ଭସ୍ମଧାରଣ। ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ-ପୂଜା ପାପରୁ ରକ୍ଷା କରି ଭୋଗ ଓ ଦିବ୍ୟ ପଦ ଦେଇଥାଏ; ତାପରେ ଶକ୍ର ସହ ଦେବମାନେ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ପାଶୁପତ ହୋଇ ଶିବପୂଜା କରନ୍ତି।
Adhyaya 74
Vibhaga 1, Adhyaya 74 — ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिः (Materials, Classes, and Fruits of Linga-Worship)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତସଂବାଦରେ ବ୍ରହ୍ମପ୍ରୋକ୍ତ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନବିଧିର ବିଶେଷ ଅଂଶ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିକାରାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ମାଣ କରି ଦେଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପଦ୍ମରାଗ, ବରୁଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଫଟିକ, ସୋମଙ୍କ ପାଇଁ ମୌକ୍ତିକ, ଦୈତ୍ୟାଦିଙ୍କ ପାଇଁ ଅୟୋମୟ, ମାତୃଗଣଙ୍କ ପାଇଁ ସୈକତମୟ, ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭସ୍ମମୟ, ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୁଶାଗ୍ରମୟ ଇତ୍ୟାଦି। ପରେ ‘ଷଡ୍ବିଧ ଲିଙ୍ଗ’ ବିଭାଗ—ଶୈଲଜ (୪), ରତ୍ନଜ (୭), ଧାତୁଜ (୮), ଦାରୁଜ (୧୬), ମୃନ୍ମୟ (୨), କ୍ଷଣିକ (୭)—ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକର ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ। ଧ୍ୟାନରେ ଲିଙ୍ଗମୂଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ମଧ୍ୟେ ବିଷ୍ଣୁ, ଉପରେ ରୁଦ୍ର, ତାହାର ଉପରେ ପ୍ରଣବସ୍ୱରୂପ ସଦାଶିବ; ଏବଂ ବେଦୀରୂପେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମିକା ମହାଦେବୀ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ସମନ୍ୱୟ ଦିଆଯାଏ। ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାପନର ମହାଫଳ—ଲୋକକ୍ରମାରୋହଣ ଓ ତେଜୋବୃଦ୍ଧି—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ, ଶେଷରେ ସକଳ-ନିଷ୍କଳ ଶିବଭାବନାଭେଦ—ସାଧକଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ସକଳରୂପ, ଯୋଗୀଙ୍କ ଧ୍ୟେୟ ନିଷ୍କଳ ଶିବ—ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 75
Adhyaya 75: Nishkala–Sakala Shiva, Twofold Linga, and the Supremacy of Dhyana-Yajna
ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ—ନିଷ୍କଳ, ନିତ୍ୟ ଶିବ କିପରି ‘ସକଳ’ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି—ସୂତ ଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଭିନ୍ନ କିନ୍ତୁ ସମନ୍ୱିତ ମତ ଦେଉଛନ୍ତି: କେହି ପ୍ରଣବକେନ୍ଦ୍ରିତ ସାକ୍ଷାତ୍କାରକୁ ଜ୍ଞାନ କହନ୍ତି, କେହି ଭ୍ରାନ୍ତିରହିତ ବୋଧକୁ, ଆଉ କେହି ଗୁରୁପ୍ରସାଦରେ ଦୀପ୍ତ ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ନିରାଲମ୍ବ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ। ମୋକ୍ଷ ଜ୍ଞାନସହ ଜଡିତ; ପ୍ରସାଦରେ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ ଓ ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ପରେ ଶିବଙ୍କ ବିଶ୍ୱଦେହ-ନ୍ୟାସ—ଆକାଶ ଶିର, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି ନେତ୍ର, ଦିଗମାନେ କର୍ଣ୍ଣ ଇତ୍ୟାଦି—ଭକ୍ତିକଳ୍ପନାରେ ଅଦ୍ୱୈତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ସାଧନାକ୍ରମ: କର୍ମଯଜ୍ଞ < ତପୋଯଜ୍ଞ < ଜପଯଜ୍ଞ < ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ; ଧ୍ୟାନରେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସ୍ଥୂଳ ବାହ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ କର୍ମକାଣ୍ଡୀଙ୍କ ପାଇଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନ୍ତର୍ଲିଙ୍ଗ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ; ଅନ୍ତର୍ବୋଧ ବିନା କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆରୋପଣକୁ ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ନିଷ୍କର୍ଷ: ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ସବୁ ଶିବ; ଭେଦ କେବଳ ଆଭାସ। ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିବିଧ ଦେହ—ନିଷ୍କଳ, ସକଳ-ନିଷ୍କଳ, ସକଳ—ରୂପୋପାସନାରୁ ଧ୍ୟାନମୟ ଅଦ୍ୱୈତକୁ ସାଧକଙ୍କୁ ନେଇଯାଇ, ଯନ୍ତ୍ରରେଖାରେ ପୂଜାରୂପ ଓ ଯୋଗଦର୍ଶନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶ ପାଇଁ ଭୂମିକା ଗଢ଼େ।
Adhyaya 76
स्वेच्छाविग्रहसंभव-प्रतिष्ठाफलवर्णनम् (विविधशिवमूर्तिप्रतिष्ठा, लोक-फल, शिवसायुज्य)
ସୂତ ପୂର୍ବଭାଗର ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିକ ଉପଦେଶକୁ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରୁ ଆଚରଣ-ବିଧିତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଭକ୍ତି ଓ ବିଧିଅନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱେଚ୍ଛାପ୍ରକଟ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଫଳ କହନ୍ତି—ସ୍କନ୍ଦ-ଉମା ସହିତ ସ୍ଥାପନାରୁ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ, ନାନା ଲୋକରେ ଭୋଗ ଓ ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ। ପରେ ଧ୍ୟାନରେ ଶିବଦେହକୁ ତତ୍ତ୍ୱ-ଭୂତମାତୃକା ଭାବେ—ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ତନ୍ମାତ୍ରା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ଶିବଲୀଳାରୂପ ସୃଷ୍ଟି ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି। ତାପରେ ନନ୍ଦି ସହିତ, ଦିଗମ୍ବର ଶ୍ୱେତ କପାଳଧାରୀ, ଉଗ୍ର-ରକ୍ଷକ ରୂପ, ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର, ଗୁରୁରୂପ ଲକୁଳୀଶ୍ୱର, ଭସ୍ମଲିପ୍ତ କପାଳଧାରୀ ଆଦି ମୂର୍ତ୍ତିବିଧାନ ଓ ମନ୍ତ୍ରସାଧନା, ବିଶେଷତଃ “ଓଂ ନମୋ ନୀଳକଣ୍ଠାୟ” ଉଲ୍ଲେଖ। ଶେଷରେ ଜାଲନ୍ଧରାନ୍ତକ ଓ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ରୂପ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ଥାପନାସହ ଲିଙ୍ଗ-କୌସ୍ମୋଗ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ଶିବଲୋକ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ଆଚାର ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 77
Shivamurti–Pratishtha Phala: Shivalaya-Nirmana, Kshetra-Mahatmya, Tirtha-Snana, and Mandala-Vidhi
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ପୁଣ୍ୟ ଓ ମାଟିଠାରୁ ରତ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବାଳୟ-ନିର୍ମାଣର ଫଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟସାମର୍ଥ୍ୟଠାରୁ ଭକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସରଳ ମନ୍ଦିର ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଲୋକ ଦେଇଥାଏ; କୈଲାସ/ମନ୍ଦର/ମେରୁ ଆଦର୍ଶରେ ନିର୍ମିତ ମହାପ୍ରାସାଦ ଦିବ୍ୟଭୋଗ ଦେଇ ଶେଷେ ଜ୍ଞାନଯୋଗରେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ନାଗର, ଦ୍ରାବିଡ, କେସର ଆଦି ଶୈଳୀ, ଭଙ୍ଗା ମନ୍ଦିରର ଜୀର୍ଣ୍ଣୋଦ୍ଧାର ଓ ଦେବାଳୟ-ସେବାକୁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମୃତ୍ୟୁରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ସେମାନଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଏବଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକର କ୍ରମବୃଦ୍ଧି ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶେଷରେ ପଦ୍ମ ଓ ଷଡଶ୍ର ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରକୃତି, ଗୁଣ, ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଅହଂକାର, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ନ୍ୟାସ କରି ମଣ୍ଡଳବିଧି ଦେଖାଇ, ବ୍ୟକ୍ତ-ଅବ୍ୟକ୍ତ ଶିବପୂଜାକୁ ପରମ ମୋକ୍ଷସାଧନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ‘ସର୍ବକାମାର୍ଥସାଧନ’ ବିଧିକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
Adhyaya 78
उपलेपनादिकथनम् (Vastraputa-jala, Ahimsa, and Conduct in Shiva Worship)
ସୂତ କହିଲେ—ଶିବକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପଲେପନ, ଅଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ, ସ୍ନାନ/ଅଭିଷେକ ଆଦି କର୍ମ ‘ବସ୍ତ୍ରପୂତ’ (କପଡ଼ାରେ ଛାଣା) ଜଳରେ ମାତ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଅପୂତ ଜଳରେ ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବ ସଂସର୍ଗରୁ ପାପ ସମ୍ଭବ, ତେଣୁ ଦେବକର୍ମ ଶୁଦ୍ଧଜଳରେ ସାଧନୀୟ। ଗୃହସ୍ଥ କର୍ମରେ ଝାଡ଼ୁଦେବା, କାଟିବା, ପିଷିବା, ଜଳସଂଗ୍ରହ ଇତ୍ୟାଦିରେ ହିଂସାସମ୍ଭାବନା ଦେଖାଇ ‘ଅହିଂସା ପରୋ ଧର୍ମଃ’ ପ୍ରତିପାଦିତ; ଅହିଂସକର ଫଳ ବେଦପାରଗର ଫଳଠାରୁ କୋଟିଗୁଣ ବୋଲି ଦୟା ଓ ଭୂତହିତରତା ପ୍ରଶଂସିତ। ଶିବପୂଜାରେ ଶିବାର୍ଥ ପୁଷ୍ପହିଂସା ଅପବାଦରୂପେ ଅନୁମତ, କିନ୍ତୁ ନିଷିଦ୍ଧ ହିଂସା ବର୍ଜନୀୟ, ବିଶେଷତଃ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀଙ୍କ ପାଇଁ। ପାଷଣ୍ଡୀଙ୍କ ସୀମାଙ୍କନ କରି, ସତ୍ସଙ୍ଗମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱରାର୍ଚ୍ଚନାରୁ ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି—ଏହି ଭକ୍ତିପ୍ରଧାନ ଉପସଂହାର।
Adhyaya 79
Adhyaya 79 — Bhakti-Mahima and Linga-Archana-Vidhi (Condensed Ritual Sequence)
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ଅଳ୍ପାୟୁ ଓ ସୀମିତ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜିବେ, ଯାହାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି କଷ୍ଟ ପାଆନ୍ତି? ସୂତ କହନ୍ତି—ଏହି ଶଙ୍କା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ, କିନ୍ତୁ ଶିବ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସୁଲଭ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ‘ଦର୍ଶନ’ ହୁଏ ଏବଂ ଉପାସକର ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ଅଶୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା କୁଟିଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ପୂଜାର ନୀଚ ଫଳ ଦେଖାଇ, ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କ୍ରମ ଦିଆଯାଏ—ଲିଙ୍ଗ ଓ ପୀଠ ଶୋଧନ, ଆବାହନ, ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଉପଚାର, ପବିତ୍ର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ, ଚନ୍ଦନ-ପୁଷ୍ପ ବିଶେଷତଃ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଅଲଙ୍କାର, ଧୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ନୈବେଦ୍ୟ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ଶେଷରେ ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ/ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ—ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶିବାର୍ଚ୍ଚନା। ଦର୍ଶନ, ଶ୍ରବଣ, ଅନୁମୋଦନ କିମ୍ବା ଘୃତଦୀପଦାନ, ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକରେ, ଉତ୍ତମ ଲୋକ ଓ ଶେଷେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଦିଏ; ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦୈନିକ ଆଚାରବିଧିକୁ ସେତୁ।
Adhyaya 80
शिवार्चनविधिः — देवतानां पाशुपतव्रतप्राप्तिः तथा पशुपाशविमोक्षणम् (अध्याय ८०)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦେବତାମାନେ କିପରି ପଶୁପତି ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ‘ପଶୁତ୍ୱ’ ତ୍ୟାଗ କରି ପାଶବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଦେବତାମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ଗରୁଡାରୂଢ ହରିଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ମେରୁ–କୈଲାସ ପ୍ରଦେଶକୁ ଗଲେ। ମେରୁଗିରି ଓ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟପୁରୀର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପରେ, ରତ୍ନମୟ ପ୍ରାକାର, ବିମାନ, ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ଅପ୍ସରାଗଣ, ଗଣେଶାଳୟ, ତଡାଗ-ବାପୀ ଆଦିରେ ଶୋଭିତ ଶିବଧାମରେ ସେମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପରମେଶ୍ୱର ବିମାନଦ୍ୱାରେ ଶିଲାଦତନୟ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପଶୁପାଶ-ବିମୋଚନ ପାଇଁ ମହେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ଯାଚନା କଲେ। ନନ୍ଦୀ ପାଶୁପତ ବ୍ରତର ରହସ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ବ୍ରତରେ ପଶୁତ୍ୱ ରହେ ନାହିଁ; ବାର ଦିନ/ମାସ/ବର୍ଷ ଆଚରଣ କଲେ ପାଶ ଛିଣ୍ଡେ। ପରେ ନନ୍ଦୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସମୀପକୁ ନେଲେ; ମହେଶ୍ୱର ସେମାନଙ୍କ ପଶୁତ୍ୱ ଶୋଧନ କରି ସ୍ୱୟଂ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ଅମ୍ବାସହିତ ଭବ କୃପା କରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପାଶୁପତ କଲେ; ବାର ବର୍ଷାନ୍ତେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତପାଶ ହୋଇ ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶିବାର୍ଚ୍ଚନ-ଦୀକ୍ଷା-ପ୍ରସାଦକ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରି ବ୍ରତକୁ ମୋକ୍ଷସାଧନ ଭାବେ ଦୃଢ଼ କରେ।
Adhyaya 81
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ଋଷିମାନେ ବନ୍ଧନମୋଚନକାରୀ ପ୍ରାଚୀନ ପାଶୁପତ ଲିଙ୍ଗ-ବ୍ରତର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି, ଯାହା ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ପ୍ରକାଶିତ ପରମ୍ପରାରେ ଆଧାରିତ; ଏହି ବ୍ରତ ମହାବୈଦିକ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ପୂଜାକ୍ରମ: ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସ୍ନାନ କରାଇ, (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ) ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନଖଚିତ ପଦ୍ମପୀଠରେ ସ୍ଥାପନ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ, ଗନ୍ଧ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୀରାଜନ। ଦିଗନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର (ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ/ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ) ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ପଣ; ପାୟସ, ମହାଚରୁ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ୍ୟ ଉପହାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ମାସଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗଦ୍ରବ୍ୟ—ବଜ୍ର, ମରକତ, ମୌକ୍ତିକ, ନୀଳ, ପଦ୍ମରାଗ, ଗୋମେଦ, ପ୍ରବାଳ, ବୈଦୂର୍ୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ସୂର୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ—ଏବଂ ସହଜ ବିକଳ୍ପ (ରୂପା, ତାମ୍ର/ଲୋହା, ପଥର, କାଠ, ମାଟି) ଦିଆଯାଇଛି। ନିୟମ-ସଂୟମ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ/ଅମାବାସ୍ୟା ଉପବାସ, ବର୍ଷାନ୍ତେ ଗୋଦାନ ଓ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, ଏବଂ ପୂଜିତ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ଦାନରେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ; ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 82
अध्याय ८२ — व्यपोहनस्तवः (पापव्यपोहन-स्तोत्रम्)
ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବ୍ୟପୋହନ-ସ୍ତବର ପରମ୍ପରାଗତ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ଦେଖାନ୍ତି—ନନ୍ଦୀଙ୍କ ମୁଖରୁ କୁମାର ଶୁଣି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ସେହି କଥା ସୂତ ପୁନରୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସ୍ତବାରମ୍ଭରେ ଶିବଙ୍କ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର-ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମରୂପ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶାନ୍ତ ଜ୍ଞାନସ୍ୱରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ପାପନାଶ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ପରେ ଦେବୀଙ୍କ ଅନେକ ନାମରୂପ (ଦାକ୍ଷାୟଣୀ, ଉମା, ଗୌରୀ, କୌଶିକୀ ଆଦି) ଏବଂ ନନ୍ଦୀ, ଭୃଙ୍ଗୀ, ସ୍କନ୍ଦ, ବୀରଭଦ୍ର, ମାତୃଗଣ ସହିତ ଶିବପରିବାରକୁ ନେଇ ବ୍ୟାପକ ‘ଶିବଭକ୍ତ-ମଣ୍ଡଳ’ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଆଦିତ୍ୟ, ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱ, ସିଦ୍ଧ-ଯକ୍ଷ-ନାଗ-ବିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି-ପିତୃ-ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରହ-ରାଶି-ନକ୍ଷତ୍ର, ଭୂତ-ପ୍ରମଥାଦି ସମସ୍ତେ ଶିବପୂଜାପରାୟଣ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରି ଶିବଭକ୍ତିକୁ ଲୋକତତ୍ତ୍ୱ-ଦେବତାସମନ୍ୱିତ ରକ୍ଷାକବଚ ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ। ଉପସଂହାରରେ ପ୍ରତିମାସ ପାଠ/ଶ୍ରବଣବିଧି, ଇଷ୍ଟଫଳ, ରୋଗଭୟନାଶ, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁନିବାରଣ ଓ ମହାପାପୀଙ୍କ ପାବନତ୍ୱ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 83
व्यपोहनस्तवनिरूपण-प्रसङ्गे नक्तभोजन-शिवव्रतविधिः (वार्षिक-प्रतिमास-क्रमः)
ବ୍ୟପୋହନ-ସ୍ତବର ପୁଣ୍ୟ ଶ୍ରବଣ କରି ଋଷିମାନେ ଲିଙ୍ଗଦାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବ୍ରତବିଧି ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର-ପ୍ରୋକ୍ତ ଓ ବ୍ୟାସ-ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସାରିତ ଶିବବ୍ରତ ଶିକ୍ଷାକୁ ବ୍ୟବହାରିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ମୂଳ ନିୟମ ‘ନକ୍ତଭୋଜନ’—ନିତ୍ୟ କେବଳ ରାତିରେ ଭୋଜନ—ଏବଂ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶିବପୂଜା, ବର୍ଷାନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ। ଭିକ୍ଷା, ଅୟାଚିତ, ନକ୍ତ—ଏହି ଜୀବନରୀତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନକ୍ତକୁ ‘ଉତ୍ତମ’ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ଭୂଶୟ୍ୟା, ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ହବିଷ୍ୟାହାର ଆଦି ସହାୟକ ତପ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପୁଷ୍ୟରୁ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାସକ୍ରମେ ଅନ୍ନପ୍ରସ୍ତୁତି, ଘୃତ-କ୍ଷୀର ନୈବେଦ୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଅଭିଷେକ ଓ ଦାନ—ବିଶେଷତଃ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ଗୋମିଥୁନ—ବିଧିତ; ଫଳରୂପେ ଅଗ୍ନି, ଯମ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନିରୃତି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଯକ୍ଷ, ଈଶାନ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୋମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କଥିତ। ଶେଷରେ ନୈତିକ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ସାର ଦେଇ, ଏହି ବାର୍ଷିକ ଚକ୍ର କ୍ରମେ କିମ୍ବା ପ୍ରତିକ୍ରମେ କଲେ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ଓ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।
Adhyaya 84
Adhyaya 84: शिवव्रतकथनम् (Uma–Maheshvara Vrata, Shula-dana, and Month-wise Ekabhakta Vrata)
ସୂତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଦତ୍ତ ଶିବବ୍ରତ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ, ଅମାବାସ୍ୟା, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରାତ୍ରିଭୋଜନ-ନିୟମ/ଉପବାସ, ହବିଷ୍ୟଭୋଜନ ଏବଂ ଭବ (ଶିବ) ପୂଜାର ବିଧି ଅଛି। ବର୍ଷାନ୍ତେ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ରୌପ୍ୟ/ତାମ୍ରର ଉମା–ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦକ୍ଷିଣାଦାନ କରି, ରୁଦ୍ରାଳୟରେ ଛତ୍ର-ଚାମର ଆଦି ରାଜୋପଚାର ସହ ବ୍ରତସମର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ନିୟତ ଉପବାସ; ଫଳରେ ଭବାନୀ-ଶିବଙ୍କ ସହ ସାରୂପ୍ୟ-ସାୟୁଜ୍ୟ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ର-ସାୟୁଜ୍ୟ ମିଳେ। ପରେ ଶୂଳଦାନ—ତ୍ରିଶୂଳ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଅର୍ପଣ, ପଦ୍ମପୂଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନ—ମହାପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରୁ କାର୍ତ୍ତିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାସାନୁକ୍ରମେ ବୃଷଭ, ଶୂଳ, ରଥ, ପ୍ରତିମା, କୈଲାସ ପ୍ରତିରୂପ, ବ୍ରହ୍ମ-ବିଷ୍ଣୁ ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି, ଗୃହଦାନ, ଧାନ୍ୟ/ତିଳ ‘ପର୍ବତ’ ଦାନ ଏବଂ ଶେଷରେ ମହାମେରୁ ବ୍ରତର ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା; ଅନ୍ତେ ଶିବଙ୍କ ମୋକ୍ଷପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୁନରୁକ୍ତ।
Adhyaya 85
उमामहेश्वरव्रतं—पञ्चाक्षरमन्त्रस्य माहात्म्यं, न्यासः, जपविधिः, सदाचारः, विनियोगः
ସୂତ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଉମାପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ପୂଜା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ବ୍ରତ-ସମାପ୍ତିର ନିଶ୍ଚିତ ସାଧନ ହେଉଛି ଜପ। ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରଣାଳୀ ପଚାରିଲେ, ସୂତ ଶିବଙ୍କ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି—ପ୍ରଳୟରେ ସବୁ ଲୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚାକ୍ଷରରେ ରକ୍ଷିତ ରହେ। ଶିବ ବାଚକ–ବାଚ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଅଲ୍ପାକ୍ଷର-ମହାର୍ଥ, ବେଦସାର ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପରେ ଋଷି-ଛନ୍ଦ-ଦେବତା, ବୀଜ/ଶକ୍ତି, ସ୍ୱର-ବର୍ଣ୍ଣ-ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ଉତ୍ପତ୍ତି–ସ୍ଥିତି–ସଂହାର ନ୍ୟାସ, କର/ଦେହ/ଅଙ୍ଗ ନ୍ୟାସ, ଦିଗ୍ବନ୍ଧନ ଓ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ନ୍ୟାସର ବିଧି ଦିଆଯାଏ। ଗୁରୁସେବା, ଦକ୍ଷିଣା, ଦୀକ୍ଷାଚାର, ପୁରଶ୍ଚରଣ ସଂଖ୍ୟା, ପ୍ରାଣାୟାମ, ଜପସ୍ଥାନ ଓ ଫଳବୃଦ୍ଧି, ମାଳା, ଏବଂ ବାଚିକ/ଉପାଂଶୁ/ମାନସ ଜପଭେଦ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସଦାଚାର, ଆହାର-ଶୁଚିତା, ଗୁରୁଭକ୍ତି ଓ ଆରୋଗ୍ୟ-ଆୟୁ-ଶାନ୍ତି-ଗ୍ରହପୀଡା ନିବାରଣାଦି ବିନିଯୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ଏହି ବିଧି ଶ୍ରବଣ/ଉପଦେଶରେ ପରମ ଗତି ମିଳେ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଏ।
Adhyaya 86
ध्यानयज्ञः, संसार-विष-निरूपणम्, पाशुपतयोगः, परा-अपरा विद्या, चतुर्वस्था-विचारः (अध्यायः ८६)
ଋଷିମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସୂତ ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି—ସତ୍ୟ ‘ବିଷ’ ହେଉଛି ସଂସାର; ଏହା ଅବିଦ୍ୟା, କାମନା ଓ କର୍ମଜନ୍ୟ ଦେହଧାରଣରେ ପୋଷିତ। ଗର୍ଭବାସରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଅବସ୍ଥା, ପଶୁଯୋନି, ରାଜନୈତିକ ସଂଘର୍ଷ, ଦେବଲୋକର ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗର ଅନିତ୍ୟତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବତ୍ର ଦୁଃଖ ଦେଖାଇ ବୈରାଗ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ପରେ ମୋକ୍ଷପଥ ଭାବେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଓ ପଞ୍ଚାର୍ଥ-ଜ୍ଞାନସମର୍ଥ ଯୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ; କେବଳ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ପାପ ଦହନ କରି କର୍ମବନ୍ଧନ ଛେଦ କରେ। ପରା-ଅପରା ବିଦ୍ୟାଭେଦ, ହୃଦୟପଦ୍ମରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଧ୍ୟାନ, ନାଡୀ-ପ୍ରାଣ, ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି-ତୁରୀୟ ଅବସ୍ଥା ଓ ଶିବଙ୍କ ତୁରୀୟାତୀତ-ଅନ୍ତର୍ୟାମିତ୍ୱ ନିରୂପିତ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ ଆଦି ଯମ ଏବଂ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱରେ ଶିବରୂପ ଧ୍ୟାନ ଉପଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ ଜ୍ଞାନ-ଧ୍ୟାନକୁ ସଂସାରର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ କହି, ଏହା ଶ୍ରବଣ/ଅଧ୍ୟୟନରେ ବ୍ରହ୍ମସାୟୁଜ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି; ପଞ୍ଚାକ୍ଷର-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବ ସାଧନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 87
Adhyaya 87 — Saṃsāra-viṣa-kathana: Ājñā-śakti, Māyā-bandha, and Mokṣa by Prasāda
ସୂତ କହନ୍ତି—ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ଭୟଭକ୍ତି ସହ ପିନାକୀ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ହିମବତୀ ସହ ମହାଦେବ କିପରି ‘କ୍ରୀଡା’ କରନ୍ତି—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶିବ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କହିଲେ: ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ମାୟା ଓ କର୍ମବଶେ ବନ୍ଧନ-ମୋକ୍ଷ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ତତ୍ତ୍ୱତଃ କେବେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ। ବିଦ୍ୟା—ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିର ଜ୍ଞାନତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧୃଢ଼ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି ସେ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ପରେ ‘ଆଜ୍ଞା’ ନାମକ ନିତ୍ୟ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ରା ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ସର୍ବତ୍ର ନାନା ରୂପେ ବ୍ୟାପି ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଗତି ଆରମ୍ଭ କରାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ଭବାନୀ ମାୟା ହଟାଇ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଉମା-ଶଙ୍କର ପରମାର୍ଥରେ ଅଭିନ୍ନ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୋକ୍ଷ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍, ବୟସ କିମ୍ବା ଜନ୍ମଭେଦ ନାହିଁ; ବନ୍ଧନ ଓ ବିମୋଚନ ଦୁହେଁ କରୁଥିବା ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଶିବ ହିଁ। ଶେଷରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପେ ସ୍ତୁତି କରି ଅମ୍ବିକାଙ୍କ କୃପାରେ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 88
मुनिमोहशमनम् (Pāśupata-yoga, Siddhis, Puruṣa-darśana, Saṃsāra, and Prāṇa-Rudra Pañcāhutī)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଯୋଗୀମାନେ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି କିପରି ପାଆନ୍ତି? ସୂତ ଦୁର୍ଲଭ ପଞ୍ଚବିଧ ପାଶୁପତ-ଯୋଗ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଚିତ୍ତସ୍ଥିରତା, ପଦ୍ମାସନ ଭାବନା, ଏବଂ ଶକ୍ତି/ରୁଦ୍ର-ବିନ୍ୟାସ ସହ ଉମାପତିଙ୍କ ଧ୍ୟାନ; ଏଥିରୁ ଅନୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ। ସେ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଗଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଅସଂଖ୍ୟ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ନୁହେଁ, ଯୋଗରେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ପରେ ସିଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଅପବର୍ଗ ଓ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟ—ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପୁରୁଷ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଣାତୀତ, ଯୋଗଦୃଷ୍ଟିରେ ଜ୍ଞାତ। ଗର୍ଭାଧାନ, ଭ୍ରୂଣବିକାଶ, ଜନ୍ମ, ନରକ ଓ କର୍ମାନୁସାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ନୀତି-କର୍ମ ବିବରଣୀ ଦେଇ ସଂସାରଭୟର ଔଷଧ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ବ୍ୟାନ, ଉଦାନ, ସମାନ ପାଇଁ ପଞ୍ଚ ଆହୁତିର ଅନ୍ତର୍ହୋମ ଦେଖାଇ ରୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରାଣ ଓ ହୃଦୟସ୍ଥ ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ସହ ଏକ କରାଯାଏ। ଭସ୍ମଧାରଣଯୁକ୍ତ ଶୈବାଚାର ଏବଂ ପାଠ-ଶ୍ରବଣକୁ ପରମପଦପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୈବ ସାଧନା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
Adhyaya 89
Adhyaya 89: शौचाचारलक्षणम् — सदाचार, भैक्ष्यचर्या, प्रायश्चित्त, द्रव्यशुद्धि, आशौच-निर्णय
ସୂତ ଶୌଚ ଓ ସଦାଚାରକୁ ଯୋଗୀ ଏବଂ ଶୈବଜୀବନର ମୂଳ ଭିତ୍ତି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ମାନ-ଅପମାନରେ ସମତା, ଯମ-ନିୟମ, ସତ୍ୟ ଓ ମନଃଶୁଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୈକ୍ଷ୍ୟଚର୍ୟା, ସିଦ୍ଧି-ସ୍ଥୈର୍ୟଦାୟକ ଆହାର, ଗୁରୁବନ୍ଦନା ଏବଂ ଗୁରୁସମୀପରେ ନିଷିଦ୍ଧ ଆଚରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବଦ୍ରୋହ, ଗୁରୁଦ୍ରୋହ ଆଦି ଦୋଷ ପାଇଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଣବଜପ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ଦ୍ରବ୍ୟଶୁଦ୍ଧିର ବିସ୍ତୃତ ବିଧି: ଜଳ, ବସ୍ତ୍ର, ଧାତୁ, ପାତ୍ର ଓ ଗୃହ/ଯଜ୍ଞୋପକରଣର ଶୋଧନ, ଏବଂ ଭୋଜନ, ନିଦ୍ରା, ଥୁକିବା କିମ୍ବା ଅଶୁଚି ସଂସ୍ପର୍ଶ ପରେ ପୁନଃଶୁଦ୍ଧି ନିୟମ। ଶେଷଭାଗରେ ସମ୍ପର୍କ ଓ ବର୍ଣ୍ଣଭେଦ ଅନୁସାରେ ସୂତକ-ପ୍ରେତାଶୌଚ କାଳ, ରଜସ୍ୱଳା ପାଇଁ ନିଷେଧ, ଶୁଦ୍ଧି ଉପାୟ ଓ ଦିନଗଣନାରେ ଗର୍ଭସମ୍ଭବ ଧାରଣା ଦିଆଯାଇଛି। ସଦାଚାର ଶ୍ରବଣ-ପ୍ରବଚନକୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଦାୟକ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
Adhyaya 90
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
ସୂତ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବପ୍ରୋକ୍ତ ବିଶେଷ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧାନ କହନ୍ତି। ପାପ ବାକ୍, ମନ ଓ ଶରୀରଜନ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ଓ ସେ ସଦା ସଂସାରବନ୍ଧନ ବଢ଼ାଏ; ସଚେତନ ସାଧକ ପାଇଁ ଯୋଗ ପରମ ଶକ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଜୟ କରି ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ବ୍ରତ-ଉପବ୍ରତ, ଅପରାଧାନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର କ୍ରମ, କାମପ୍ରେରିତ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ପାଇଁ ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ସାନ୍ତପନ ଓ ପରେ କୃଚ୍ଛ୍ର, ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧି କରି ଶାସିତ ଆଶ୍ରମଜୀବନକୁ ଫେରିବା ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଅସତ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ; ଚୋରିକୁ ମହାଧର୍ମବିରୋଧୀ ଓ ହିଂସାସମ କୁହାଯାଇଛି—ଧନ ପ୍ରାଣ ସହ ଜଡିତ ବୋଲି। ଗୁରୁତର ଦୋଷରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ। କର୍ମ-ବାକ୍-ଚିତ୍ତରେ ଅହିଂସା ମୂଳ; ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବକୁ ଅଜାଣି ହାନି ହେଲେ କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ର କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ। ରାତି-ଦିନ ସ୍ରାବଭେଦେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣାୟାମ-ଉପବାସ, ନିଷିଦ୍ଧ ଆହାର ତାଲିକା, ଭଙ୍ଗେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ଯତି ମାଟି-ସୁନା ସମଦର୍ଶୀ ହୋଇ ସର୍ବଭୂତହିତରେ ଲୀନ ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମାତୀତ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମ ପାଆନ୍ତି।
Adhyaya 91
अध्याय 91: अरिष्ट-लक्षण, मृत्यु-संस्कार, पाशुपत-धारणा तथा ओङ्कार-उपासना
ସୂତ କହନ୍ତି—ଏବେ ‘ଅରିଷ୍ଟ-ଲକ୍ଷଣ’ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି; ଏହାଦ୍ୱାରା ଯୋଗୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁର ସମୀପତା ଜାଣନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଖଗୋଳୀୟ/ଦୃଷ୍ଟି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅପଶକୁନ (ଅରୁନ୍ଧତୀ-ଧ୍ରୁବ ନ ଦେଖାଯିବା, ଦିନେ ନକ୍ଷତ୍ର ଦେଖାଯିବା, ମେଘ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୟୁତ୍), ଛାୟା-ବିକାର, ଶରୀର-ଗନ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କ୍ଷୟ, ହଠାତ୍ ସ୍ଥୂଳତା-କୃଶତା, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ-ଚିହ୍ନ (ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ନେଇଯିବା, ଅଶୁଭ ନାରୀ-ଆକୃତି, ଗର୍ତ୍ତରେ ପତନ, ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ କୃଷ୍ଣ-ପୁରୁଷ) ଦ୍ୱାରା ଆୟୁ-କ୍ଷୟର ସମୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଉପାୟ—କାଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଏକାନ୍ତ ସମଦେଶରେ ବସି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର; ନିର୍ବାତ ଦୀପଶିଖା ପରି ସ୍ଥିର ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ଓ ଶୁକ୍ଳ-ଧ୍ୟାନ କର। ତାପରେ ଓଙ୍କାର-ଯୋଗର ତ୍ରିମାତ୍ରା (ଅ-ଉ-ମ), ପ୍ଲୁତମାତ୍ରା ଓ ଅମାତ୍ର ‘ଶିବ-ପଦ’ର ତତ୍ତ୍ୱ ନିରୂପଣ; ପ୍ରଣବକୁ ଧନୁ, ଆତ୍ମାକୁ ଶର ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବ୍ରହ୍ମ/ଶିବ-ପଦ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁକ୍ଷଣରେ ପ୍ରଣବ-ଧ୍ୟାନ, ରୁଦ୍ର-ନମସ୍କାର, ଅବିମୁକ୍ତ/ଶ୍ରୀପର୍ବତ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୁକ୍ତିମାର୍ଗ ଓ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି।
Adhyaya 92
अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्य — काशी-वाराणसी में मोक्ष, लिङ्ग-तीर्थ-मानचित्र, और उपासना-विधि
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଅବିମୁକ୍ତକ୍ଷେତ୍ର (କାଶୀ/ବାରାଣସୀ)ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଶିବ-ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଗମନ, ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଓ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ସହ ପବିତ୍ର ପରିବେଶର କାବ୍ୟମୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ର-ରହସ୍ୟ ଶିଖାନ୍ତି—ଅବିମୁକ୍ତ ତାଙ୍କ ନିତ୍ୟପୁରୀ, ସମସ୍ତ ମହାତୀର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାର ସୀମାଭିତରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ତାପରେ ଗୋପ୍ରେକ୍ଷକ, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସ୍ୱର୍ଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର, ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର, ମଧ୍ୟମେଶ୍ୱର, ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର, ବ୍ୟାଘ୍ରେଶ୍ୱର, ଜମ୍ବୁକେଶ୍ୱର, ଶୈଲେଶ୍ୱର ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଲିଙ୍ଗ-ତୀର୍ଥର ତାଲିକା ଓ ତାଙ୍କର ତାରକ ଫଳ କୁହାଯାଏ। ଶିବ ଅଭିଷେକ (ମହାସ୍ନାନ ସହ), ବିଲ୍ୱ-ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଜାଗରଣ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ରୁଦ୍ରବୀଜ-ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ଜପର ବିଧି ଦେଇ ଶିବସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପୂଜା ଓ ସୂତଙ୍କ ଫଳଶ୍ରୁତି କାଶୀକେନ୍ଦ୍ରିତ ଶୈବାଚାରର ପୁଣ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Adhyaya 93
अन्धकानुग्रहः—शूलारोपणं, रुद्रस्मरण-फलम्, तथा गाणपत्य-प्रदानम् (अध्याय 93)
ଋଷିମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ମନ୍ଦରର ଚାରୁକନ୍ଦରରେ ଦମିତ ଅନ୍ଧକ କିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ‘ଗାଣପତ୍ୟ’ ପାଇଲା? ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇ ଅନ୍ଧକ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ ଜୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କଲା। ଦେବଗଣ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ମନ୍ଦରରେ ଶରଣ ନେଇ ଶିବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ। ଶିବ ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହ ଅନ୍ଧକ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇ ଅସୁରସମୂହକୁ ଭସ୍ମ କରି ଶୂଳରେ ଅନ୍ଧକକୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ। ଶୂଳାଗ୍ରରେ ଥିବା ଅନ୍ଧକର ମନରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଜାଗିଲା; ରୁଦ୍ରସ୍ମରଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି ସେ ଶିବସ୍ତୁତି କଲା। କରୁଣାମୟ ନୀଲଲୋହିତ ଶିବ ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ; ଅନ୍ଧକ ‘ଦୁର୍ଲଭ ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ଯାଚନା କଲା। ଶିବ ତାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ‘ଗାଣପତ୍ୟ’ ଦାନ କଲେ; ଦେବମାନେ ସେହି ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସାକ୍ଷୀ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦମନଠାରୁ ଶିବାନୁଗ୍ରହେ ଶରଣାଗତର ରୂପାନ୍ତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ।
Adhyaya 94
अन्धक-हिरण्याक्ष-प्रसङ्गः, वराहावतारः, दंष्ट्राभूषणं च
ଋଷିମାନେ ତିନୋଟି ସଂଯୁକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଅନ୍ଧକଙ୍କ ପିତା ଭାବେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପରିଚୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହାତରେ ତାଙ୍କ ବଧ, ଏବଂ ବରାହଙ୍କ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା କିପରି ମହାଦେବଙ୍କ ଭୂଷଣ ହେଲା। ସୂତ କହନ୍ତି—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଭ୍ରାତା ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜିତି ପୃଥିବୀକୁ ବାନ୍ଧି ରସାତଳକୁ ଟାଣିନେଇଥାଏ। ଦେବମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଯଜ୍ଞ-ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଗ୍ରରେ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରନ୍ତି, ଭୂଦେବୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଜଗତ୍-ବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବଗଣ ବରାହଙ୍କୁ ଧାରକ, ରକ୍ଷକ ଓ ଜଗଦାଧାର ବୋଲି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାର ଭାରରେ ପୀଡିତ ପୃଥିବୀ ତାହାକୁ ସେଠାରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଶିବ (ଭବ) ସଂଯୋଗବଶତଃ ଦେଖି ଗ୍ରହଣ କରି ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଭୂଷଣ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ସୂଚାଏ—ଏହି ‘ଅଙ୍ଗ-ବିଭାଗ’ ଓ ଭୂଷଣଧାରଣ କେବଳ କଥା ନୁହେଁ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଲୀଳା; ପରେ ଶିବଚିହ୍ନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତି-ବିପ୍ରମୁକ୍ତିର ଉପଦେଶ ଆସେ।
Adhyaya 95
Varaha-Pradurbhava Context: Prahlada’s Bhakti, Narasimha’s Ugra-Form, and Shiva’s Sharabha Intervention
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ନୃସିଂହ କିପରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ସୂତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଜୀବନଭରି ନାରାୟଣଭକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତାହାରେ କ୍ରୋଧିତ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷାରେ ସବୁ ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହୁଏ। ପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନୃସିଂହରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ସଂହାର କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନୃସିଂହଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଓ ଅସୀମ ବହୁରୂପ ତେଜ ତ୍ରିଲୋକକୁ କମ୍ପାଇ ଦେବତା ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୀତ କରେ। ଦେବମାନେ ଗଭୀର ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମାତୀତ ପରମତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବତାରର ମୂଳ କାରଣ ବୋଲି ମାନନ୍ତି, ତଥାପି ଶାନ୍ତି ଫେରେନି। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦେବମାନେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ବିସ୍ତୃତ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଶିବଙ୍କୁ କାଳକାଳ, ସର୍ବରୂପ, ଅନ୍ତକ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ନାମଧାରାରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶିବ ଅଭୟ ଦେଇ ଶରଭରୂପ ଧାରଣ କରି ନୃସିଂହଙ୍କ ଉଗ୍ରଶକ୍ତିକୁ ଶମନ କରନ୍ତି; ନୃସିଂହ ଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ଶୈବ ସ୍ତବ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ ରୁଦ୍ରଲୋକ ଓ ରୁଦ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଦିଏ।
Adhyaya 96
अध्याय ९६: शरभ-प्रादुर्भावः, नृसिंह-दर्पशमनम्, विष्णोः शिवस्तुतिः, फलश्रुति
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ମହାଦେବ କିପରି ‘ଶରଭ’ ନାମକ ଅତି ଘୋର ବିକୃତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଶିବ ନୃସିଂହଙ୍କ ଉଗ୍ର ତେଜ ଓ ଦର୍ପ ଶମନ ପାଇଁ ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ଭୈରବ-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକଟ କଲେ। ବୀରଭଦ୍ର ଅବତାର-ପରମ୍ପରା ସ୍ମରଣ କରାଇ ନୃସିଂହଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ନୃସିଂହ ସଂହାର-ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ। ତେବେ ଶିବତେଜ ଶରଭ-ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ପକ୍ଷାଘାତ ଆଦିରେ ନୃସିଂହଙ୍କ ବଳ ନଶ୍ଟ କଲା। ପରବଶ ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର-ଶତନାମ ଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରି ‘ଯଦା ଯଦା ମମ ଅଜ୍ଞାନମ ଅହଂକାରଦୂଷିତମ’ ବୋଲି ଶମନ-ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଦେବମାନେ ସଦାଶିବ ପରତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ ଫଳ—ବିଘ୍ନନାଶ, ବ୍ୟାଧିଶମନ, ଶାନ୍ତି ଓ ଶିବଜ୍ଞାନ-ପ୍ରକାଶ—ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Adhyaya 97
शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः (जलन्धरविमर्दनम्)
ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜଟାମୌଳି, ଭଗନେତ୍ରହର ହର କିପରି ଜଲନ୍ଧରକୁ ବଧ କଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି, ଜଳମଣ୍ଡଳରୁ ଜନ୍ମିତ ଜଲନ୍ଧର ତପୋବଳରେ ଅପାର ପରାକ୍ରମ ପାଇଲା; ସେ ଦେବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜିତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପରାଜିତ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ‘ଅଜିତ’ ବୋଲି ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ ଦେଲା। ବ୍ରହ୍ମବଚନ ରକ୍ଷା ଓ ଜଗତ୍-ରକ୍ଷାଧର୍ମ ପାଇଁ ଶିବ ନନ୍ଦୀ-ଗଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅହଂକାରରେ ଜଲନ୍ଧର ନିଜ ବଳର ଗର୍ବ (ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଙ୍କ ନିଗ୍ରହ, ଗଙ୍ଗା-ନିରୋଧ, ଗରୁଡ-ବନ୍ଧନ, ସ୍ତ୍ରୀହରଣ ଇତ୍ୟାଦି) କହେ; ଶିବ ନେତ୍ରାଗ୍ନିରେ ତାହାର ରଥ ଦଗ୍ଧ କରି, ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ସମୁଦ୍ରେ ରଥଚକ୍ର ନିର୍ମାଣ କରି ଦୈତ୍ୟକୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ଜଲନ୍ଧର ସୁଦର୍ଶନସଦୃଶ ଚକ୍ର ଧରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେଇ ଚକ୍ରରେ ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଲା; ତାହାର ରକ୍ତ ରୁଦ୍ରନିୟୋଗରେ ମାଂସସଦୃଶ ହୋଇ ‘ରକ୍ତକୁଣ୍ଡ’ ପରି ଦିଶିଲା। ଦେବମାନେ ଜୟଘୋଷ କଲେ; ଫଳଶ୍ରୁତି—‘ଜଲନ୍ଧରବିମର୍ଦନ’ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ/ଶ୍ରାବଣ କଲେ ଶିବଗଣ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ସିଦ୍ଧି ଓ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ମିଳେ, ଏବଂ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଶକ୍ତି ଶିବକୃପା ହିଁ ବୋଲି ଭାବ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
Adhyaya 98
देवैर्विष्णोः शरणागमनम्—शिवलिङ्गस्थापनं, शिवसहस्रनामस्तवः, सुदर्शनचक्रप्रदानं च
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର କିପରି ପାଇଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ; ପରାଜିତ ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ରକ୍ଷକ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ କହନ୍ତି—ଜଲନ୍ଧରବଧ ପାଇଁ ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବ ନିର୍ମିତ ଭୟଙ୍କର ରଥାଙ୍ଗ (ଚକ୍ର) ଆବଶ୍ୟକ; ତେଣୁ ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ହିମାଳୟର ପବିତ୍ର ଶିଖରରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା-ନିର୍ମିତ ଦିବ୍ୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରି ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପାଦିରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତି; ଭବାଦି ନାମରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି ବିସ୍ତୃତ ଶିବସହସ୍ରନାମ ସ୍ତବ ଜପ କରନ୍ତି। ଶିବ ପରୀକ୍ଷାର୍ଥ ଗୋଟିଏ ପଦ୍ମ ଲୁଚାନ୍ତି; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ପଣବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ନ ହେବାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଚକ୍ଷୁ ଉପାଡ଼ି ସେଠାରେ ଅର୍ପଣ କରି ‘ପଦ୍ମାକ୍ଷ’ ନାମ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ଦେଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଶାନ୍ତି ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ କ୍ଷମା ଧର୍ମହାନିକର ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶିବ ବର ଦେଇ ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଶ ଓ ଉମା/ହୈମବତୀଙ୍କ କୃପାରେ ସମ୍ବନ୍ଧ-ସାମଞ୍ଜସ୍ୟର ସୂଚନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ସହସ୍ରନାମ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ-ପୂଜାରେ ମହାଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପରମଗତି ମିଳେ; ଜଲନ୍ଧରବଧର ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Adhyaya 99
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସେ କିପରି ସତୀ ହେଲେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କିପରି ଅର୍ପିତ ହେଲେ। ସୂତ ପରମ୍ପରା (ବ୍ରହ୍ମା→ଦଣ୍ଡିନ୍→ବ୍ୟାସ→ସୂତ) ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ଭଗବାନ, ତମସକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜ୍ୟୋତି; ବେଦୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେଇ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପେ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ଏକତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ। ସେଇ ଏକତ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ଶିବାଧିଷ୍ଠିତ ଚେତନାରେ ପ୍ରବାହିତ। ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅହଂକାର ଓ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଅବମାନ, ସତୀଙ୍କ ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ, ତପସ୍ୟାରେ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଶିବକ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ଆକସ୍ମିକ ବିଧ୍ୱଂସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶୂନ୍ୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ସମାଲୋଚନା କରି ଦେବାପରାଧର ଫଳ, ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ଓ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ।
Adhyaya 100
दक्षयज्ञध्वंसः—वीरभद्रप्रेषणं, देवविष्ण्वोः पराजयः, पुनरनुग्रहः
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଦଧୀଚିଙ୍କ ବଚନ ପରେ ମହେଶ୍ୱର ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞରେ କିପରି ବ୍ୟବହାର କଲେ? ସୂତ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଦେବତା ଓ ମୁନିଗଣଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ବୀରଭଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରେଷଣ କଲେ। ବୀରଭଦ୍ର ରୋମଜଗଣ ସହ କନଖଲର ଯଜ୍ଞବାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଯୂପାଦି ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି—ଭଗଙ୍କ ନେତ୍ରୋତ୍ପାଟନ, ପୂଷଣଙ୍କ ଦନ୍ତଭଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି; ଇନ୍ଦ୍ର-ଅଗ୍ନି-ଯମାଦି ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଭୟଙ୍କର ସଂଗ୍ରାମ; ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯୋଗବଳଜନିତ ଅନେକ ଦିବ୍ୟଦେହ ଶମିତ ହୁଏ, ଚକ୍ର ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୁଏ। ଯଜ୍ଞ ମୃଗରୂପେ ପଳାଏ; ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିରଶ୍ଛେଦ ହୋଇ ଅଗ୍ନିରେ ଦହନ ହୁଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ରୋଧଶମନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ଶିବ ବୃଷଧ୍ୱଜ ସଗଣ ପ୍ରକଟି ହତଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂର୍ବବତ୍ ଦେହ ଦେଇ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶିର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି; ଦକ୍ଷ ସ୍ତୁତି କରି ଗାଣପତ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଯଜ୍ଞଧର୍ମଶୁଦ୍ଧି, ଦେବତାଙ୍କ ପୁନଃସ୍ଥାପନ ଓ ଶିବାନୁଗ୍ରହ-ପ୍ରଧାନ ଶୈବମାର୍ଗକୁ ସୂଚାଏ।
Adhyaya 101
अध्याय १०१: हैमवती-तपः, तारकवंश-उत्पातः, स्कन्द-प्रत्याशा, मदनदहनम्
ଋଷିମାନେ ସତୀଦେବୀଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମକଥା ପଚାରନ୍ତି—ହିମବତ୍ପୁତ୍ରୀ ହୈମବତୀ (ଉମା/ପାର୍ବତୀ) କିପରି ଜନ୍ମିଲେ ଏବଂ ଶିବଙ୍କୁ ପତିରୂପେ କିପରି ପାଇଲେ। ସୂତ କହନ୍ତି—ଦେବୀ ମେନାଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ହୈମବତୀରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଗିରିରାଜ ସଂସ୍କାର କଲେ। ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷରେ ସେ ଭଗିନୀମାନଙ୍କ ସହ ତପ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଅପର୍ଣା, ଏକପର୍ଣା, ଏକପାଟଲା ଆଦି ନାମରେ ତପୋବ୍ରତର ଭେଦ ଦର୍ଶାଯାଏ, ଏବଂ ଅନନ୍ୟଭକ୍ତିରେ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ସୁଲଭ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ସେହି ସମୟରେ ଦାନବ ତାରକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ବଳ ପାଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଲା; ଦେବମାନେ ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବିଲାପ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଉମା-ଶିବ ଯୋଗରୁ ସ୍କନ୍ଦ ଜନ୍ମିବେ ଏବଂ ସେଇ ତାରକବଧ କରିବେ। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର କାମଦେବଙ୍କୁ ଶିବ-ଉମା ସଂଯୋଗ ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ମଦନ ରତି ଓ ବସନ୍ତ ସହ ଶିବାଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ପ୍ରୟାସ କରେ, କିନ୍ତୁ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ତୃତୀୟନେତ୍ରାଗ୍ନିରେ ତାକୁ ଦହନ କରନ୍ତି। ରତିଙ୍କ ଶୋକ ଦେଖି ଶିବ ବର ଦିଅନ୍ତି—ମଦନ ଅମୂର୍ତ୍ତ ରହି ଭବିଷ୍ୟତରେ ବାସୁଦେବ (ବିଷ୍ଣୁ) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାପପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପୁତ୍ରରୂପେ ପୁନଃ ଲଭ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପାର୍ବତୀତପ, ସ୍କନ୍ଦୋତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାରକବଧର କଥାଧାରାକୁ ଭୂମିକା ଦେଇ, କାମଦହନ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
Adhyaya 102
मदनदाहः — पार्वतीतपः, स्वयंवरलीला, देवस्तम्भनं, दिव्यचक्षुर्दानम्
ସୂତ କହନ୍ତି—ପାର୍ବତୀଙ୍କ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ଲୋକକୁ ତାପ ଦେଉଥିବା ତପ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଶିବ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ବରିବେ। ପରେ ଶିବ ଦ୍ୱିଜରୂପେ ଆସି ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ସ୍ୱୟଂବରରେ ସୌମ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେବାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ହିମାଳୟ ସ୍ୱୟଂବର ଘୋଷଣା କଲେ ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି। ଅଲଙ୍କୃତ ପାର୍ବତୀ ସମ୍ମୁଖରେ ଶିବ ଶିଶୁ ହୋଇ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ଶୋଇପଡ଼ନ୍ତି; ଦେବମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ସୋମ, କୁବେର, ଈଶାନ, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ ଏବଂ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଲୀଳାରେ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୁଅନ୍ତି; ପୂଷଣଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଶିବଦୃଷ୍ଟିରେ ଖସିଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ସତ୍ୟ ଜାଣି ଶିବଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି-ଅହଂକାରର ମୂଳ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପ୍ରକୃତି/ଦେବୀଙ୍କ ଆଦିକାରଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି ମୋହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗନ୍ତି। ଶିବ ସେମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟରୂପ ଦେଖାଇ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟଚକ୍ଷୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ପୁଷ୍ପ, ଦୁନ୍ଦୁଭି, ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ମାଳାରେ ପୂଜିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Adhyaya 103
उमास्वयंवरः / भवोद्वाहः, गणसमागमः, अविमुक्तक्षेत्रमाहात्म्यम्, तथा विनायक-उत्पत्तिसूचना
ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବିବାହ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ସମ୍ମତି ଦେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ରତ୍ନମୟ ଦିବ୍ୟ ନଗରୀକୁ ବିବାହ-ମଣ୍ଡପ ଭାବେ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବମାତା ଓ ଦେବପତ୍ନୀ, ନାଗ-ଗରୁଡ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ମେଘ, ମାସ-ବର୍ଷ, ବେଦ, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଅପ୍ସରା ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ମହୋତ୍ସବ। ଜଟା, ଚନ୍ଦ୍ରଚୂଡ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ନୀଳକଣ୍ଠ ଆଦି ଶୈବ ଲକ୍ଷଣ ସହ ଅଗଣିତ ଗଣେଶ୍ୱର ଓ ନାମଧାରୀ ଗଣ ଆସନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଅଲଙ୍କୃତ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ନଗରୀକୁ ଆଣି ଶିବଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ଉଦ୍ଭବ, ଜଗତ ରୁଦ୍ରରୂପରେ ଗଠିତ। ବ୍ରହ୍ମା ହୋତା ହୋଇ ଅଗ୍ନିସାକ୍ଷୀରେ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଆହୁତି ଆଦି ସମ୍ପନ୍ନ କରି ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ବିଧିବଦ୍ଧ ଭାବେ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବ ନନ୍ଦୀ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର କାଶୀକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପାର୍ବତୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରିଲେ—ଅବିମୁକ୍ତରେ ପାପକ୍ଷୟ, ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଅପୁନରାବୃତ୍ତି ମୋକ୍ଷ ମିଳେ ବୋଲି ଶିବ କହନ୍ତି। ଶେଷରେ ଗଜବକ୍ତ୍ର ବିନାୟକ ଦୈତ୍ୟବିଘ୍ନ ରୋକି ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ କରିବାକୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଏଥିବା ପବିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନର ସୂଚନା ଦେଇ, ଆଗାମୀ କାଶୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ବିନାୟକଧର୍ମକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Adhyaya 104
Vighneshvara-Prashna and Deva-Krita Shiva-Stava (Adhyaya 104)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଗଜମୁଖ ବିନାୟକ ଗଣେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା ଏବଂ ବିଘ୍ନ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କାହିଁକି ଏତେ ମହାନ। ସୂତ କହନ୍ତି, ଏକ ମହାକାଳିକ ସନ୍ଧିରେ ଇନ୍ଦ୍ର-ଉପେନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବମାନେ ଦୈତ୍ୟପ୍ରେରିତ ବିଘ୍ନ-ଉପଦ୍ରବକୁ ନିବାରି ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପାୟ ଖୋଜନ୍ତି। ଏଠାରେ ‘ବିଘ୍ନ’ କେବଳ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କର୍ମଫଳର ନିୟାମକ; ଦେବମାନେ ଅବିଘ୍ନ ରହିବାକୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପୁତ୍ରଲାଭ ଓ କର୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇବାକୁ ଶିବସ୍ତୁତି କରିବା ଓ ଗଣପ/ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଆବଶ୍ୟକ। ପରେ ଦେବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତବ କରନ୍ତି—ତାଙ୍କୁ କାଳ, କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର, ଓଂକାର, ବେଦ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ଓ ଗୁଣାତୀତ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ଏହି ଦେବକୃତ ଶିବସ୍ତବ ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ପଢ଼ାଇଲେ ପରମ ପଦ ମିଳେ; ପରବର୍ତ୍ତୀରେ ବିଘ୍ନେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିସ୍ତାରିତ ହେବ।
Adhyaya 105
Devas Praise Śiva; Gaṇeśa Manifests as Vighneśvara and Receives the Primacy of Worship
ସୂତ କହନ୍ତି—ଦେବମାନେ ପିନାକଧାରୀ ମହେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଶିବ କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ବର ଦେଲେ। କାର୍ଯ୍ୟରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଦେବଦ୍ରୋହୀ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ପବିତ୍ର କର୍ମକୁ ବିଘ୍ନିତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅଟକାଯାଉ। ତେବେ ଶିବ ଗଣେଶ୍ୱର/ବିନାୟକ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଦେବଗଣ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି ଗଜମୁଖ, ଆୟୁଧଧାରୀ, ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତେଜସ୍ୱୀ ଶିଶୁରୂପ ଗଣେଶ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଶିବ ଓ ଅମ୍ବିକା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଲେ—ଅଧର୍ମ କର୍ମରେ, ବିଶେଷତଃ ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଅନୁଚିତ ଶିକ୍ଷା-ଅଧ୍ୟୟନ, ଧର୍ମଚ୍ୟୁତଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରିବା; ସମସ୍ତ ବୟସର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିଘ୍ନ ଉପରେ ଗଣେଶଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମ ଅଧିକାର ଓ ପ୍ରଥମ ପୂଜାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ—ତାଙ୍କ ପୂଜା ବିନା ଶ୍ରୌତ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ, ଲୋକିକ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ; ପୂଜାରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ମିଳେ। ଏହା ଶୈବ ବିଧିର ନ୍ୟାୟ ଦେଖାଏ—ଯଥାଯଥ ପୂର୍ବାଙ୍ଗରେ ଧର୍ମ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଫଳଦାୟକ।
Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ଋଷିମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନୃତ୍ୟାରମ୍ଭର କାରଣ ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଦାରୁକାସୁରଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାରେ ବଳ ପାଇ ସେ ଦେବ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତା ଉମାପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଦାରୁକ-ବଧ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ, ଦେବୀ ଶିବଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉଗ୍ରଶକ୍ତିରୂପ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରରୁ କାଳୀ (କାଳକଣ୍ଠୀ)କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳୀ ଦାରୁକକୁ ନିହତ କରି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ଜଗତକୁ ଆକୁଳ କରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ଶ୍ମଶାନରେ ବାଳରୂପେ କାନ୍ଦି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବୀ ସ୍ତନ୍ୟ ଦେଇ କାଳୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମନ କରନ୍ତି। ସେଇ ବାଳ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ହୁଏ ଓ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ଶିବ ପ୍ରେତଗଣ ସହ ତାଣ୍ଡବ କରନ୍ତି; ଦେବୀ ନୃତ୍ୟାମୃତ ପାନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବମାନେ କାଳୀ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
Adhyaya 107
Upamanyu’s Tapas, Shiva’s Indra-Form Test, and the Bestowal of Kshiroda and Gaṇapatya
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଉପମନ୍ୟୁ କିପରି ଗଣପତ୍ୟ ଓ କ୍ଷୀରୋଦ (ଦୁଧ-ସମୁଦ୍ର) ବର ପାଇଲା? ସୂତ କହନ୍ତି—ଶିଶୁବେଳେ ଦୁଧ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେ ମାଆକୁ ପଚାରିଲା; ମାଆ କହିଲେ, ସମୃଦ୍ଧି ମହାଦେବଙ୍କ ପୂର୍ବପୂଜା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ କୃପାରେ ନିର୍ଭର। ତେଣୁ ସେ ହିମାଳୟରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ କମ୍ପାଇଲା। କାରଣ ଜାଣି ବିଷ୍ଣୁ ଶିବଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଆନ୍ତି; ଶିବ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରରୂପ ଶିବ ବର ଦେବାକୁ କହି ରୁଦ୍ରଭକ୍ତି ଛାଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ଉପମନ୍ୟୁ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ଜପ କରି ଛଳ ଚିହ୍ନି ଶିବନିନ୍ଦାକୁ ମହାପାପ କହେ। ସେ ଅଥର୍ବାସ୍ତ୍ରଶକ୍ତିରେ ପ୍ରତିକାରକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ଶିବ ରୋକି ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇ ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ନାଦିର ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। ଶିବ-ପାର୍ବତୀ ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅମରତ୍ୱ, ନିତ୍ୟ ଗଣପତ୍ୟ, ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଅଚଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ପ୍ରାର୍ଥନା ପୂରଣ କରି ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି—ଭକ୍ତିରୁ ଜ୍ଞାନ-ମୋକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ।
Adhyaya 108
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସହଜ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଓ ପାଶୁପତ-ବ୍ରତ ପାଇଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ବାସୁଦେବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଅବତରିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବଭଳି ଦେହଶୁଦ୍ଧି କରି ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଋଷି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହ ଓ କର୍ମମଳ ନଶ୍ଟ ହେଲା; ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଉପମନ୍ୟୁ ତତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତି ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ। ଏକ ବର୍ଷ ତପ ପରେ କୃଷ୍ଣ ଗଣସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସାମ୍ବ ପୁତ୍ରଲାଭର ବର ପାଇଲେ; ପରେ ପାଶୁପତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୋଗସମ୍ବନ୍ଧରେ ରହିଲେ। ତାପରେ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଦାନବିଧି—ସୁବର୍ଣ୍ଣମେଖଳା, ଦଣ୍ଡାଧାର, ପଖା, ଲେଖନସାମଗ୍ରୀ, କ୍ଷୁର/କାତରି, ପାତ୍ର ଓ ଧାତୁ ଇତ୍ୟାଦି ଯଥାଶକ୍ତି ଭସ୍ମଧାରୀ ପାଶୁପତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳ—ପାପକ୍ଷୟ, କୁଳୋନ୍ନତି, ରୁଦ୍ରପଦପ୍ରାପ୍ତି; ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Read Linga Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.