Adhyaya 23

Verse 1

सूत उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणो भगवान् भवः ब्रह्मरूपी प्रबोधार्थं ब्रह्माणं प्राह सस्मितम्

ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧ କରିବା ପାଇଁ, ମନ୍ଦ ହାସ୍ୟ ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 2

श्वेतकल्पो यदा ह्यासीद् अहमेव तदाभवम् श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेतांबरधरः सितः

ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱେତ-କଳ୍ପ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ଏକା ହିଁ ପ୍ରକଟ ହେଲି—ଶ୍ୱେତ ଉଷ୍ଣୀଷଧାରୀ, ଶ୍ୱେତ ମାଳାଧାରୀ, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ।

Verse 3

श्वेतास्थिः श्वेतरोमा च श्वेतासृक् श्वेतलोहितः तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ

ତାହାର ଅସ୍ଥି ଶ୍ୱେତ, ରୋମ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତ; ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତ, ମାଂସର ଲୋହିତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱେତ ପରି ଦିଶୁଥିଲା। ତେଣୁ ସେଇ ନାମରେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଯୁଗ ‘ଶ୍ୱେତ-କଳ୍ପ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା।

Verse 4

मत्प्रसूता च देवेशी श्वेताङ्गा श्वेतलोहिता श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता

ଦେବେଶୀ ସେଇ ଦେବୀ ମୋଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶ୍ୱେତ, ଶ୍ୱେତରେ ଅରୁଣ ଛଟା; ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଥିଲା। ସେଇ ତେବେ ‘ଗାୟତ୍ରୀ’—ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ତି—ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।

Verse 5

तस्मादहं च देवेश त्वया गुह्येन वै पुनः विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातत्वमागतः

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବେଶ, ତୁମ ଗୁହ୍ୟ ଉପାୟରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ଭାବେ ଜଣାପଡ଼ିଲି; ଏବଂ ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ମୁଁ ‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’—ତୁମ ତତ୍କ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ସ୍ୱରୂପ—ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲି।

Verse 6

सद्योजातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैतत्प्रकीर्तितम् तस्माद्गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः

‘ସଦ୍ୟୋଜାତ’ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଗୁହ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଏହା ରହସ୍ୟ ଭାବେ ରହେ—ଯେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସତ୍ୟରୂପେ ଜାଣିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଏହା ଜଣାପଡ଼ିବ।

Verse 7

मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदा चैव पुनस्त्वासील् लोहितो नाम नामतः

ସେମାନେ ମୋ ସନ୍ନିଧିକୁ ଆସିବେ—ଯେଉଁଠାରୁ ସଂସାରର ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଏବଂ ତୁମେ ପୁନର୍ବାର ଥିଲେ, ନାମରେ ‘ଲୋହିତ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ହେଲ।

Verse 8

मत्कृतेन च वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षीरसंभवा

ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣରେ ସେଇ କଳ୍ପ ‘ଲୋହିତ’ କଳ୍ପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଲାଲ ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଅସ୍ଥି ଓ ରକ୍ତିମ କ୍ଷୀର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରୂପରେ, ସେଇ ବର୍ଣ୍ଣାନୁସାରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ।

Verse 9

लोहिताक्षी स्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ततो ऽस्या लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्ययात्

ଗାୟତ୍ରୀ ଗୋରୂପେ ପ୍ରକୀର୍ତିତ—ଲାଲ ଚକ୍ଷୁବତୀ ଓ ଦୁଗ୍ଧପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତନବତୀ। ତାଙ୍କର ଲୋହିତତ୍ୱ ହେତୁ ତାଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣ-ବର୍ଣ୍ଣନରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା/ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ।

Verse 10

वामत्वाच्चैव देवस्य वामदेवत्वमागतः तत्रापि च महासत्त्व त्वयाहं नियतात्मना

ଦେବଙ୍କ ବାମତ୍ୱ ହେତୁ ସେ ବାମଦେବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ହେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ! ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିୟତାତ୍ମା ହୋଇ ତୁମ ସହ ଯୁକ୍ତ ରହେ।

Verse 11

विज्ञातः स्वेन योगेन तस्मिन्वर्णान्तरे स्थितः ततश् च वामदेवेति ख्यातिं यातो ऽस्मि भूतले

ମୋର ସ୍ୱୟୋଗଶକ୍ତିରେ ମୁଁ ଜଣାପଡ଼ିଲି ଏବଂ ସେଇ ଅନ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲି। ତାହାରୁ ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ‘ବାମଦେବ’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲି।

Verse 12

ये चापि वामदेव त्वां ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम्

ଏଠାରେ ଯେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେ ତୁମକୁ ବାମଦେବ-ସ୍ୱରୂପରେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଯେଠାରୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମକୁ ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।

Verse 13

यदाहं पुनरेवेह पीतवर्णो युगक्रमात् मत्कृतेन च नाम्ना वै पीतकल्पो ऽभवत्तदा

ୟୁଗକ୍ରମରେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ଏଠାରେ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲି; ତେବେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ନାମରେ ସେଇ କଳ୍ପ ‘ପୀତକଳ୍ପ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 14

मत्प्रसूता च देवेशी पीताङ्गी पीतलोहिता पीतवर्णा तदा ह्यासीद् गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता

ମୋଠାରୁ ପ୍ରସୂତ ସେଇ ଦେବେଶୀ—ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧୀଶ୍ୱରୀ—ପୀତାଙ୍ଗୀ, ପୀତ-ଲୋହିତ ଆଭାଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣା ଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ସେଇ ଗାୟତ୍ରୀ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ।

Verse 15

तत्रापि च महासत्त्व योगयुक्तेन चेतसा यस्मादहं तैर्विज्ञातो योगतत्परमानसैः

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାସତ୍ତ୍ୱ! ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା—ଯୋଗରେ ତତ୍ପର ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ—ମୋ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ।

Verse 16

तत्र तत्पुरुषत्वेन विज्ञातो ऽहं त्वया पुनः तस्मात्तत्पुरुषत्वं वै ममैतत्कनकाण्डज

ସେଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ପୁନର୍ବାର ‘ତତ୍ପୁରୁଷ’ ରୂପେ ଜାଣିଲ; ତେଣୁ, ହେ କନକାଣ୍ଡଜ (ସୁବର୍ଣ୍ଣଜନ୍ମା), ଏହି ତତ୍ପୁରୁଷତ୍ୱ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ହିଁ।

Verse 17

ये मां रुद्रं च रुद्राणीं गायत्रीं वेदमातरम् वेत्स्यन्ति तपसा युक्ता विमला ब्रह्मसंगताः

ଯେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୋତେ ରୁଦ୍ର, ରୁଦ୍ରାଣୀ ଏବଂ ବେଦମାତା ଗାୟତ୍ରୀ ଭାବେ ଯଥାର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିର୍ମଳ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱ ପାଇ ପାଶାତୀତ ପରମପତିଙ୍କ ସାୟୁଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।

Verse 18

रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् यदाहं पुनरेवासं कृष्णवर्णो भयानकः

ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯିବେ—ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ; ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରକଟ ହେବି, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବଦ୍ଧଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର।

Verse 19

मत्कृतेन च वर्णेन संकल्पः कृष्ण उच्यते तत्राहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकालकः

ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରିତ ବର୍ଣ୍ଣ-ରୂପରେ ଯେ ସଙ୍କଳ୍ପ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ, ସେ ‘କୃଷ୍ଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ମୁଁ କାଳସଦୃଶ—ମୁଁ ହିଁ କାଳ, ଯେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାପି ଅଗ୍ରସର କରେ।

Verse 20

विज्ञातो ऽहं त्वया ब्रह्मन् घोरो घोरपराक्रमः मत्प्रसूता च गायत्री कृष्णाङ्गी कृष्णलोहिता

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (ବ୍ରହ୍ମା), ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିଛ—ମୁଁ ଘୋର, ଘୋର ପରାକ୍ରମଶାଳୀ; ଏବଂ ମୋଠାରୁ ଗାୟତ୍ରୀ ଜନ୍ମିଛି, କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗୀ ଓ କୃଷ୍ଣ-ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣା।

Verse 21

कृष्णरूपा च देवेश तदासीद्ब्रह्मसंज्ञिता तस्माद् घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले

ହେ ଦେବେଶ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ କୃଷ୍ଣରୂପ ଥିଲି ଏବଂ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲି; ତେଣୁ ମୁଁ ଘୋରତ୍ୱ ଧାରଣ କଲି—ଯେମାନେ ଭୂତଳରେ ରହି ‘ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଛି’ ବୋଲି ଅଭିମାନ କରିବେ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି।

Verse 22

तेषामघोरः शान्तश् च भविष्याम्यहमव्ययः पुनश् च विश्वरूपत्वं यदा ब्रह्मन्ममाभवत्

ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଅବ୍ୟୟ ହୋଇ ଅଘୋର ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ ହେବି; ଏବଂ ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଯେତେବେଳେ ମୋର ବିଶ୍ୱରୂପତ୍ୱ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 23

तदाप्यहं त्वया ज्ञातः परमेण समाधिना विश्वरूपा च संवृत्ता गायत्री लोकधारिणी

ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପରମ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିଲ; ଗାୟତ୍ରୀ ବିଶ୍ୱରୂପା ହୋଇ ଲୋକଧାରିଣୀ ହେଲା।

Verse 24

तस्मिन् विश्वत्वम् आपन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले तेषां शिवश् च सौम्यश् च भविष्यामि सदैव हि

ଏହି ଭୂତଳରେ ଯେମାନେ ମୋତେ ବିଶ୍ୱତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶିତ ସେଇ ପରତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜାଣିବେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ସଦା ଶିବ ଓ ସୌମ୍ୟ—ଦୁହେଁ—ହେବି।

Verse 25

यस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पो ऽयं समुदाहृतः विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता

ଯେହେତୁ ଏହି କଳ୍ପ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ, ସେହିପରି ଏହି ସାବିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ‘ବିଶ୍ୱରୂପା’ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 26

सर्वरूपा तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः चत्वारस्ते मया ख्याताः पुत्र वै लोकसंमताः

ଏହିପରି ଏମାନେ ସର୍ବରୂପସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ମୋର ପୁତ୍ର ହେଲେ; ସେଇ ଚାରିଜଣଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଛି, ଏବଂ ସେମାନେ ଲୋକସମ୍ମତ।

Verse 27

यस्माच्च सर्ववर्णत्वं प्रजानां च भविष्यति सर्वभक्षा च मेध्या च वर्णतश् च भविष्यति

ଏହି କାରଣରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ-ସଂକର ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡିବେ; ସେମାନେ ସର୍ବଭକ୍ଷୀ ହେବେ, ଶୁଚିତା ଓ ଧର୍ମାଚାର କହିଲେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣରେ ଅଶୁଚି ଓ ବର୍ଣ୍ଣତଃ ହୀନ ହେବେ।

Verse 28

मोक्षो धर्मस्तथार्थश् च कामश्चेति चतुष्टयम् यस्माद्वेदाश् च वेद्यं च चतुर्धा वै भविष्यति

ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି କାରଣରୁ ବେଦମାନେ ଓ ବେଦଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଚତୁର୍ଧା ହୁଏ।

Verse 29

भूतग्रामाश् च चत्वार आश्रमाश् च तथैव च धर्मस्य पादाश्चत्वारश् चत्वारो मम पुत्रकाः

ଭୂତଗ୍ରାମର ଚାରି ଶ୍ରେଣୀ, ସେପରି ଚାରି ଆଶ୍ରମ, ଏବଂ ଧର୍ମର ଚାରି ପାଦ—ଏହି ଚତୁର୍ବିଧ ସମୂହଗୁଡ଼ିକୁ ମୋର ପୁତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 30

तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम् चतुर्धावस्थितश्चैव चतुष्पादो भविष्यति

ଏହେତୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚର ଓ ଅଚର ସହିତ—ଚତୁର୍ୟୁଗ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଚତୁର୍ଧା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଚତୁଷ୍ପାଦ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେବ।

Verse 31

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश् च महस् तथा जनस्तपश् च सत्यं च विष्णुलोकस्ततः परम्

ଭୂର୍ଲୋକ, ତାପରେ ଭୁବର୍ଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଲୋକ; ସେପରି ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ—ଏସବୁର ପରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଅଛି।

Verse 32

अष्टाक्षरस्थितो लोकः स्थाने स्थाने तदक्षरम् भूर्भुवः स्वर्महश्चैव पादाश्चत्वार एव च

ଅଷ୍ଟାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ସେଇ ଅବିନାଶୀ ଅକ୍ଷର ବିରାଜେ। ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ—ଏହି ତାହାର ଚାରି ପାଦ।

Verse 33

भूर्लोकः प्रथमः पादो भुवर्लोकस्ततः परम् स्वर्लोको वै तृतीयश् च चतुर्थस्तु महस् तथा

ଭୂର୍ଲୋକ ପ୍ରଥମ ପାଦ; ତାହାର ଉପରେ ଭୁବର୍ଲୋକ। ସ୍ୱର୍ଲୋକ ତୃତୀୟ, ମହର୍ଲୋକ ଚତୁର୍ଥ—ଏଭଳି ଲୋକମାନେ ପାଦରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 34

पञ्चमस्तु जनस्तत्र षष्ठश् च तप उच्यते सत्यं तु सप्तमो लोको ह्य् अपुनर्भवगामिनाम्

ସେଠାରେ ପଞ୍ଚମ ଲୋକ ଜନଲୋକ, ଷଷ୍ଠ ତପଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତମ ସତ୍ୟଲୋକ—ଅପୁନର୍ଭବ ପଥଗାମୀ ସାଧକଙ୍କ ପଦ।

Verse 35

विष्णुलोकः स्मृतं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् स्कान्दमौमं तथा स्थानं सर्वसिद्धिसमन्वितम्

ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ, ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ। ସେପରି ସ୍କନ୍ଦ-ସ୍ଥାନ ଓ ଓଁକାର-ସ୍ଥାନ—ସବୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧିସମନ୍ୱିତ।

Verse 36

रुद्रलोकः स्मृतस्तस्मात् पदं तद्योगिनां शुभम् निर्ममा निरहङ्काराः कामक्रोधविवर्जिताः

ଏହିପରି ସେ ଲୋକ ରୁଦ୍ରଲୋକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ—ମମତା ଓ ଅହଂକାର ଶୂନ୍ୟ, କାମ-କ୍ରୋଧବିହୀନ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଶୁଭ ପଦ।

Verse 37

द्रक्ष्यन्ति तद्द्विजा युक्ता ध्यानतत्परमानसाः यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती

ନିୟମଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ଧ୍ୟାନେ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ସେହି ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ଦେଖିବେ। କାରଣ ସରସ୍ୱତୀ ତୁମେ ଚତୁଷ୍ପଦା—ଚାରି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ—ଭାବେ ଦେଖିଛ।

Verse 38

पादान्तं विष्णुलोकं वै कौमारं शान्तमुत्तमम् औमं माहेश्वरं चैव तस्माद्दृष्टा चतुष्पदा

ପାଦାନ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଅଛି; ତାହା ପରେ ପରମ ଶାନ୍ତ ଓ ଉତ୍ତମ କୌମାର ପ୍ରଦେଶ। ତାପରେ ‘ଔମ’ (ଓଁ) ପଦ, ଏବଂ ମାହେଶ୍ୱର ଲୋକ—ଏହିପରି ଚତୁଷ୍ପଦା ଦର୍ଶନ କୁହାଯାଏ।

Verse 39

तस्मात्तु पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः ततश्चैषां भविष्यन्ति चत्वारस्ते पयोधराः

ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତ ପଶୁ ଚତୁଷ୍ପଦ—ଚାରି ପାଦଯୁକ୍ତ—ହେବେ। ତାପରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରି ପୟୋଧର, ଦୁଧ ଧାରଣକାରୀ ସ୍ତନ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ।

Verse 40

सोमश् च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् पुनः पीतस्तनाः स्मृताः

ସୋମ ମଧ୍ୟ—ମନ୍ତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ—ମୋ ମୁଖରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିତ ହେଲା। ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେହିଟି ପ୍ରାଣଧାରୀମାନଙ୍କ ଜୀବତତ୍ତ୍ୱ; ସ୍ତନର ଦୁଧ ରୂପେ ପୁନଃ ପାନ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 41

तस्मात्सोममयं चैव अमृतं जीवसंज्ञितम् चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत्

ଏହିହେତୁ ସୋମମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ହିଁ ଅମୃତ, ଏବଂ ସେହିଟି ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ତାହାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚତୁଷ୍ପଦ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସୋମସ୍ୱଭାବରୁ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱେତତା ଜନ୍ମେ।

Verse 42

यस्माच्चैव क्रिया भूत्वा द्विपदा च महेश्वरी दृष्टा पुनस्तथैवैषा सावित्री लोकभाविनी

ତାହାଠାରୁ କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ହୋଇ ଦ୍ୱିପଦ ରୂପରେ ମହେଶ୍ୱରୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ପୁନଃ ସେହିପରି ଦୃଷ୍ଟା ସେଇ ସାବିତ୍ରୀ—ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 43

तस्माच्च द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश् च नराः शुभाः तस्माच्चेयमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी

ଏହିହେତୁ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱିପଦ ହେଲେ, ଏବଂ ନରମାନେ ଶୁଭ ହେଲେ—ଦ୍ୱିସ୍ତନ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ। ଏହିହେତୁ ଏହି ଅଜା ମହେଶ୍ୱରୀ ସର୍ବବର୍ଣ୍ଣର ମୂଳ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 44

या वै दृष्टा महासत्त्वा सर्वभूतधरा त्वया तस्माच्च विश्वरूपत्वं प्रजानां वै भविष्यति

ତୁମେ ଯେ ମହାସତ୍ତ୍ୱା—ସର୍ବଭୂତଧାରିଣୀ—କୁ ଦେଖିଛ, ତାହାର ଫଳରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବିଶ୍ୱରୂପତ୍ୱ ହେବ।

Verse 45

अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः

ସେ ଅଜ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ ବିଶ୍ୱରୂପ ହେବେ। ତାଙ୍କର ରେତଃ ଅମୋଘ; ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ତାଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କରେ ହୁତାଶନ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 46

तस्मात्सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः तपसा भावितात्मानो ये मां द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः

ଏହିହେତୁ ମୁଁ ସର୍ବଗତ ଓ ମେଧ୍ୟ—ପଶୁରୂପୀ ହୁତାଶନ, ଯଜ୍ଞାର୍ପଣ-ସ୍ୱରୂପ। ତପସା ଭାବିତ ଆତ୍ମା ଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଦେଖିବେ।

Verse 47

ईशित्वे च वशित्वे च सर्वगं सर्वतः स्थितम् रजस्तमोभ्यां निर्मुक्तास् त्यक्त्वा मानुष्यकं वपुः

ଈଶିତ୍ୱ ଓ ବଶିତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସେମାନେ ରଜସ୍-ତମସ୍‌ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ମାନବ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

Verse 48

मत्समीपमुपेष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः

“ସେମାନେ ମୋ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିବେ—ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।” ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ରୁଦ୍ର ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 49

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः य एवं भगवान् विद्वान् गायत्र्या वै महेश्वरम्

ପ୍ରଣାମ କରି ଏବଂ ସଂଯତ ହୋଇ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନର୍ବାର କହିଲେ—“ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ ଏଭଳି ଗାୟତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଭଗବାନ୍ ପତିଙ୍କୁ ନିକଟରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।”

Verse 50

विश्वात्मानं हि सर्वं त्वां गायत्र्यास्तव चेश्वर तस्य देहि परं स्थानं तथास्त्विति च सो ऽब्रवीत्

“ଆପଣ ହିଁ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା; ଆପଣ ହିଁ ସମସ୍ତ, ହେ ଈଶ୍ୱର। ଗାୟତ୍ରୀ-ସ୍ତବ ଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ପରମ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଏଭଳି କହିଲେ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ତଥାସ୍ତୁ।”

Verse 51

तस्माद्विद्वान् हि विश्वत्वम् अस्याश्चास्य महात्मनः स याति ब्रह्मसायुज्यं वचनाद् ब्रह्मणः प्रभोः

ଏହେତୁ ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି ଜଗତର ବିଶ୍ୱତ୍ୱ ଓ ସେଇ ମହାତ୍ମ ପ୍ରଭୁ (ପତି)ଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବଚନ-ପ୍ରମାଣରେ ବ୍ରହ୍ମସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ।