Adhyaya 56
सूर्यरथनिर्णयः (चन्द्रस्य पक्षवृद्धिक्षयविधानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥର ସ୍ୱରୂପ, ଅଶ୍ୱ‑ଚକ୍ରାଦି ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ସୋମଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା, ବିଶେଷତଃ ସୁଷୁମ୍ନା ନାଡୀରୂପେ, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା କ୍ରମେ ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣମଣ୍ଡଳ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ପରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଦେବ, ପିତୃ ଓ ଋଷିମାନେ ଅମ୍ବୁମୟ ସୋମକୁ ମଧୁ‑ସୁଧା‑ଅମୃତରୂପେ ପାନ କରନ୍ତି; ପ୍ରତିଦିନ କଳା କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଶେଷ କଳାଦ୍ୱାରା ପିତୃଗଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ‘ପକ୍ଷବୃଦ୍ଧି‑କ୍ଷୟ ଷୋଡଶୀରେ ସ୍ମୃତ’ ବୋଲି ତିଥିଧର୍ମର ଆଧାର ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ଆଗାମୀ ପର୍ବ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧ‑ବ୍ରତାଦିର ଶିବଧର୍ମସାମଞ୍ଜସ୍ୟ ସୂଚିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पञ्चपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच वीथ्याश्रयाणि चरति नक्षत्राणि निशाकरः त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश् च विज्ञेयस्तस्य वै रथः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ସୂର୍ୟରଥନିର୍ଣ୍ଣୟ’ ନାମ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର) ନକ୍ଷତ୍ର-ବୀଥିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଚରେ। ତାହାର ରଥ ତ୍ରିଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ଏବଂ ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ—ଏହିପରି ଜାଣ।
Verse 2
शतारैश् च त्रिभिश्चक्रैर् युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः दशभिस्त्वकृशैर् दिव्यैर् असंगैस् तैर् मनोजवैः
ସେହି ଦିବ୍ୟ ରଥ ତ୍ରିଚକ୍ରଯୁକ୍ତ ଓ ଶତ ଆରାସହିତ ଥିଲା। ତାହାରେ ଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱ ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଥିଲେ—କୃଶ ନୁହେଁ, ତଥାପି ବଳବାନ; ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ, ଅବରୋଧରହିତ ଓ ମନୋବେଗସମ ଦ୍ରୁତଗାମୀ।
Verse 3
रथेनानेन देवैश् च पितृभिश्चैव गच्छति सोमो ह्यम्बुमयैर् गोभिः शुक्लैः शुक्लगभस्तिमान्
ଏହି ରଥରେ ସୋମ ଦେବମାନଙ୍କ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହିତ ଗମନ କରେ। ଜଳତତ୍ତ୍ୱମୟ ସୋମ ଶ୍ୱେତ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଚାଲି, ଶ୍ୱେତ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 4
क्रमते शुक्लपक्षादौ भास्करात्परमास्थितः आपूर्यते परस्यान्तः सततं दिवसक्रमात्
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ ସେ (ଚନ୍ଦ୍ର) ଭାସ୍କରଠାରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ଦିନକ୍ରମର ନିୟମିତ ପ୍ରବାହରେ ତାହାର ଦୂରସ୍ଥ ସୀମା ନିରନ୍ତର ଭାବେ ଦିନେଦିନେ ପୂରିତ ହୁଏ।
Verse 5
देवैः पीतं क्षये सोमम् आप्याययति नित्यशः पीतं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
ଦେବମାନେ ‘ପାନ’ କରିବାରୁ ଯେତେବେଳେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ତାହାକୁ ନିତ୍ୟ ପୁନଃ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ପନ୍ଦର ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକମାତ୍ର କିରଣରେ ପାନିତ ଅଂଶ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 6
आपूरयन् सुषुम्नेन भागं भागमनुक्रमात् इत्येषा सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः
ସୁଷୁମ୍ନା ମାର୍ଗରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଭାଗେ ଭାଗେ ପୂରଣ କରି—ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟବୀର୍ଯ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେହ ପୋଷିତ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 7
स पौर्णमास्यां दृश्येत शुक्लः सम्पूर्णमण्डलः एवमाप्यायितं सोमं शुक्लपक्षे दिनक्रमात्
ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ସେ ଶୁଭ୍ର, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଏଭଳି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ସୋମ ଦିନକ୍ରମେ ଦିନେଦିନେ ପୋଷିତ ହୁଏ।
Verse 8
ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्दशीम् पिबन्त्यम्बुमयं देवा मधु सौम्यं सुधामृतम्
ତାପରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱିତୀୟାରୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବମାନେ ସେହି ଜଳମୟ ସାରକୁ ପାନ କରନ୍ତି—ସୌମ୍ୟ, ସୋମସଦୃଶ ମଧୁ, ସୁଧାଅମୃତ ସମ ମଧୁର।
Verse 9
संभृतं त्वर्धमासेन ह्य् अमृतं सूर्यतेजसा पानार्थममृतं सोमं पौर्णमास्यामुपासते
ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ଅର୍ଧମାସରେ ସଂଭୃତ ସେହି ଅମୃତ ହିଁ ସୋମ। ସେଇ ଅମୃତ ପାନାର୍ଥେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ସେମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 10
एकरात्रिं सुराः सर्वे पितृभिस्त्वृषिभिः सह सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च
ସୋମଙ୍କ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ, ଭାସ୍କରାଭିମୁଖ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଏକରାତ୍ରି ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି—ଏହା ପତି ଶିବଙ୍କ ଋତଧର୍ମାନୁସାରେ ପବିତ୍ର କର୍ମ।
Verse 11
प्रक्षीयन्ते परस्यान्तः पीयमानाः कलाः क्रमात् त्रयस्त्रिंशच्छताश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च
ପରମର ଅନ୍ତିମ ସୀମାରେ କଳାମାନେ କ୍ରମେ ‘ପାନ’ ହୋଇ କ୍ଷୀଣ ହୁଅନ୍ତି—ସଂଖ୍ୟାରେ ତେତ୍ରିଶ ଶତ, ଏବଂ ସେହିପରି ତେତ୍ରିଶ।
Verse 12
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि देवाः सोमं पिबन्ति वै एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे
ନିଶ୍ଚୟ ତେତ୍ରିଶ ହଜାର ଦେବତା ସୋମକୁ ପାନ କରନ୍ତି; ଏଭଳି ଦିନକ୍ରମରେ, ବିବୁଧ ଦେବମାନେ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର)କୁ କ୍ରମେ ପାନ କରିଲେ ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।
Verse 13
पीत्वार्धमासं गच्छन्ति अमावास्यां सुरोत्तमाः पितरश्चोपतिष्ठन्ति अमावास्यां निशाकरम्
ଅର୍ଧମାସ ପାନ କରି ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ସମୀପେ ଯାଇ ଉପସ୍ଥିତି କରନ୍ତି।
Verse 14
ततः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते
ତାପରେ କଳାମୟ ପଞ୍ଚଦଶ ଭାଗରେ, ଅପରାହ୍ଣେ ଯେତେବେଳେ କିଛି ଶେଷ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପିତୃଗଣ ସେହି ଜଘନ୍ୟ—ଅର୍ଥାତ୍ ଶେଷଭାଗକୁ—ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ପର୍ଯ୍ୟୁପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 15
पिबन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य कला तु या निसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम्
ସେମାନେ ଦ୍ୱିକଳା-କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହା ପାନ କରନ୍ତି; ତାହାର ଯେ ଶିଷ୍ଟ କଳା, ସେ ଅମାବାସ୍ୟାରାତ୍ରିରେ ନିସୃତ ହୋଇ କିରଣମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସ୍ୱତେଜର ଅମୃତ ହୁଏ।
Verse 16
मासतृप्तिमवाप्याग्र्यां पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम् पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु या
ଏକ ମାସର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରି ଅର୍ପଣ-ରସ ପାନ କରି ସେ ପିତୃମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ପଥେ ଗମନ କରନ୍ତି; ପିତୃମାନେ ପାନ କରୁଥିବା ସମୟରେ—ବିଶେଷତଃ ପଞ୍ଚଦଶୀ ତିଥିରେ—ଗ୍ରହୀତ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଳା ପରମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ହୁଏ।
Verse 17
यावत्तु क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु सः अमावास्यां ततस्तस्या अन्तरा पूर्यते पुनः
ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଭାଗ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ସେହିଟି ପଞ୍ଚଦଶମ ଭାଗ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଅମାବାସ୍ୟାରେ ତାହା ସେହିପରି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ତାପରେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ପୁନଃ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
Verse 18
वृद्धिक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृतौ एवं सूर्यनिमित्तैषा पक्षवृद्धिर्निशाकरे
ଚନ୍ଦ୍ରରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ ଏବଂ ଷୋଡଶୀ ତିଥିରେ ଘଟେ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ନିମିତ୍ତ କାରଣ ମାନି ନିଶାକରରେ ପକ୍ଷବୃଦ୍ଧି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Frequently Asked Questions
It states that in Shukla Paksha the Moon is replenished day by day through the Sun’s energy, reaching fullness at Purnima; in Krishna Paksha the digits (kalas) are gradually ‘consumed’ by devas/pitrs/ṛṣis, culminating at Amavasya.
Purnima is presented as the point of complete Soma (amrita) suitable for divine upasana, while Amavasya is linked with pitṛ-satisfaction and the final residue of kalas—supporting the ritual logic of vrata and shraddha aligned to tithi.
By grounding ritual time (tithi/paksha) in a sacred cosmic mechanism, it frames disciplined observance—often performed alongside Shiva-Linga worship—as participation in Ishvara’s order, strengthening dharma and inner purification toward moksha.