Adhyaya 86

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पञ्चाक्षरमाहात्म्यं नाम पञ्चाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः जपाच्छ्रेष्ठतमं प्राहुर् ब्राह्मणा दग्धकिल्बिषाः विरक्तानां प्रबुद्धानां ध्यानयज्ञं सुशोभनम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ “ପଞ୍ଚାକ୍ଷର ମାହାତ୍ମ୍ୟ” ନାମ ଛିଆଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ପାପ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜପକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନା କହନ୍ତି। ବିରକ୍ତ ଓ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ ମଙ୍ଗଳ ଉପାସନା।

Verse 2

तस्माद्वदस्व सूताद्य ध्यानयज्ञमशेषतः विस्तारात्सर्वयत्नेन विरक्तानां महात्मनाम्

ଏହେତୁ, ହେ ସୂତ! ବର୍ତ୍ତମାନ ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ, ବିସ୍ତାରରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ସହ କହ—ବିରକ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ।

Verse 3

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मुनीनां दीर्घसत्त्रिणाम् रुद्रेण कथितं प्राह गुहां प्राप्य महात्मनाम्

ଦୀର୍ଘସତ୍ର କରୁଥିବା ସେହି ମୁନିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ସେ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ ଉପଦେଶକୁ କହିଲା।

Verse 4

संहृत्य कालकूटाख्यं विषं वै विश्वकर्मणा सूत उवाच गुहां प्राप्य सुखासीनं भवान्या सह शङ्करम्

ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦ୍ୱାରା କାଳକୂଟ ନାମକ ବିଷ ସଂହୃତ ହେବା ପରେ ସୂତ କହିଲେ—ଗୁହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଭବାନୀ ସହ ସୁଖାସୀନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲି।

Verse 5

मुनयः संशितात्मानः प्रणेमुस्तं गुहाश्रयम् अस्तुवंश् च ततः सर्वे नीलकण्ठमुमापतिम्

ସଂଶିତାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ଗୁହାଶ୍ରୟ ସେଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଉମାପତି ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 6

अत्युग्रं कालकूटाख्यं संहृतं भगवंस्त्वया अतः प्रतिष्ठितं सर्वं त्वया देव वृषध्वज

ହେ ଭଗବନ! ଅତ୍ୟୁଗ୍ର କାଳକୂଟ ନାମକ ବିଷ ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ସଂହୃତ ହୋଇଛି। ତେଣୁ ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଦେବ, ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସୁସଂଗଠିତ।

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्नीललोहितः प्रहसन्प्राह विश्वात्मा सनन्दनपुरोगमान्

ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ ନୀଳଲୋହିତ—ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ହସି ସନନ୍ଦନ ପୁରୋଗାମୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 8

किमनेन द्विजश्रेष्ठा विषं वक्ष्ये सुदारुणम् संहरेत्तद्विषं यस्तु स समर्थो ह्यनेन किम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏହାର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ବିଷ ବିଷୟରେ କହୁଛି। ଯେ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରେ ସଂହାର କରିପାରେ, ସେଇ ସମର୍ଥ; ତାହାକୁ ଆଉ କଣ ଦରକାର?

Verse 9

चुर्से ओफ़् संसार न विषं कालकूटाख्यं संसारो विषमुच्यते तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संहरेत सुदारुणम्

ସଂସାରର ଶାପ କାଳକୂଟ ନାମକ ବିଷ ନୁହେଁ; ସଂସାର ନିଜେ ବିଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ଏହି ଅତି ଦାରୁଣ ପାଶବନ୍ଧନକୁ ସଂହାର କର, ଯେପରି ପଶୁ-ଜୀବ ମୋକ୍ଷଦାତା ପତି ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଅଭିମୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 10

संसारो द्विविधः प्रोक्तः स्वाधिकारानुरूपतः पुंसां संमूढचित्तानाम् असंक्षीणः सुदारुणः

ନିଜ ନିଜ ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ସଂସାର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯାହାଙ୍କ ଚିତ୍ତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହାନ୍ଧ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କ୍ଷୟ ହୁଏନା—ଅତି କଠୋର ଓ ନିରନ୍ତର।

Verse 11

ईषणारागदोषेण सर्गो ज्ञानेन सुव्रताः तद्वशादेव सर्वेषां धर्माधर्मौ न संशयः

ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ଇଚ୍ଛା ଓ ରାଗର ଦୋଷରେ ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ତାହା ଜ୍ଞାନରେ ଆଧାରିତ। ସେହି ପ୍ରେରଣାର ବଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 12

असन्निकृष्टे त्वर्थे ऽपि शास्त्रं तच्छ्रवणात्सताम् बुद्धिमुत्पादयत्येव संसारे विदुषां द्विजाः

ଅର୍ଥ ତୁରନ୍ତ ନ ବୁଝାଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରବଣ କରିଲେ ସତ୍ଜନଙ୍କ ମନେ ନିଶ୍ଚୟ ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ହେ ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ସଂସାରରେ ତାହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ବିବେକବୁଦ୍ଧିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ।

Verse 13

तस्माद्दृष्टानुश्रविकं दुष्टमित्युभयात्मकम् संत्यजेत्सर्वयत्नेन विरक्तः सो ऽभिधीयते

ତେଣୁ ଦୃଷ୍ଟ (ଲୋକିକ) ଓ ଅନୁଶ୍ରବିକ (ପରଲୋକ-ଶ୍ରୁତ) ଉଭୟକୁ ଦୋଷଯୁକ୍ତ—ଦ୍ୱିସ୍ୱଭାବୀ—ବୋଲି ଜାଣି, ସର୍ବ ପ୍ରୟାସରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତି ‘ବିରକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 14

शास्त्रमित्युच्यते भागं श्रुतेः कर्मसु तद्द्विजाः मूर्धानं ब्रह्मणः सारम् ऋषीणां कर्मणः फलम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶ୍ରୁତିର ଯେ ଅଂଶ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ, ସେହିଁ ‘ଶାସ୍ତ୍ର’ କୁହାଯାଏ। ଏହା ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶିରୋମଣି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସାରସଂଗ୍ରହ ଓ ତାଙ୍କ ତପୋମୟ କର୍ମର ପକ୍କ ଫଳ।

Verse 15

ननु स्वभावः सर्वेषां कामो दृष्टो न चान्यथा श्रुतिः प्रवर्तिका तेषाम् इति कर्मण्यतद्विदः

ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ କାମନା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ତେଣୁ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ନ ଜାଣୁଥିବାମାନେ କହନ୍ତି—ଶ୍ରୁତି ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରାଏ।

Verse 16

निवृत्तिलक्षणो धर्मः समर्थानाम् इहोच्यते तस्मादज्ञानमूलो हि संसारः सर्वदेहिनाम्

ଏଠାରେ ସମର୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଧର୍ମ ଉପଦେଶିତ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସଂସାର ନିଶ୍ଚୟ ଅଜ୍ଞାନମୂଳ।

Verse 17

कला संशोषमायाति कर्मणान्यस्वभावतः सकलस्त्रिविधो जीवो ज्ञानहीनस्त्वविद्यया

କର୍ମଦ୍ୱାରା, ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର ବିପରୀତ ଭାବେ, ଜୀବର କଳା (ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି) ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ତେଣୁ ସକଳ ଅବସ୍ଥାର ତ୍ରିବିଧ ଜୀବ ଅବିଦ୍ୟାରେ ଜ୍ଞାନହୀନ ରହେ।

Verse 18

नारकी पापकृत्स्वर्गी पुण्यकृत् पुण्यगौरवात् व्यतिमिश्रेण वै जीवश् चतुर्धा संव्यवस्थितः

ପାପ କରୁଥିବା ନରକଗାମୀ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ପୁଣ୍ୟର ଗୌରବରେ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଏ। ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ମିଶ୍ରଣରେ ଜୀବ ଚାରି ପ୍ରକାର ଗତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 19

उद्भिज्जः स्वेदजश्चैव अण्डजो वै जरायुजः एवं व्यवस्थितो देही कर्मणाज्ञो ह्यनिर्वृतः

ଦେହଧାରୀ ଜୀବ (ପଶୁ) ଚାରି ପ୍ରକାର—ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ, ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଓ ଜରାୟୁଜ। ଏହି ଦେହାବସ୍ଥାରେ ସେ କର୍ମବଶତଃ ଅଜ୍ଞ ରହି ସତ୍ୟ ନିର୍ବୃତି ପାଉନାହିଁ—ପାଶ ଛେଦକ ପ୍ରଭୁ (ପତି) ଶିବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 20

प्रजया कर्मणा मुक्तिर् धनेन च सतां न हि त्यागेनैकेन मुक्तिः स्यात् तदभावाद्भ्रमत्यसौ

ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା, କର୍ମକାଣ୍ଡ କିମ୍ବା ଧନରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ। କେବଳ ତ୍ୟାଗରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ହୁଏନାହିଁ; ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ନଥିବାରୁ ଏହି ପଶୁଜୀବ ମୋହରେ ଭ୍ରମେ।

Verse 21

एवेर्य्थिन्ग् इस् दुःख एवमज्ञानदोषेण नानाकर्मवशेन च षट्कौशिकं समुद्भूतं भजत्येष कलेवरम्

ବିଚାର କଲେ ସତ୍ୟରେ ସବୁ ଦୁଃଖ ହିଁ। ଅଜ୍ଞାନଦୋଷ ଓ ନାନା କର୍ମବଶରେ, ପାଶଫଳରୂପେ ଏହି ବଦ୍ଧ ପଶୁଜୀବ ଷଟ୍କୌଶିକ—ଛଅ ଆବରଣରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଏହି ଶରୀର ଧାରଣ କରେ।

Verse 22

गर्भे दुःखान्यनेकानि योनिमार्गे च भूतले कौमारे यौवने चैव वार्द्धके मरणे ऽपि वा

ଗର୍ଭରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ; ପୁଣି ଯୋନିମାର୍ଗରେ ଓ ଭୂତଳରେ। କୌମାର୍ୟ, ଯୌବନ, ବାର୍ଦ୍ଧକ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ରହେ—ଦେହବନ୍ଧନର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପଶୁଜୀବ ପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 23

विचारतः सतां दुःखं स्त्रीसंसर्गादिभिर् द्विजाः दुःखेनैकेन वै दुःखं प्रशाम्यतीह दुःखिनः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବିଚାରରେ ସତ୍ଜନ ଷ୍ଟ୍ରୀସଂସର୍ଗ ଆଦି ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ଚିହ୍ନନ୍ତି। ଏଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଜୀବର ଗୋଟିଏ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ହିଁ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈରାଗ୍ୟ ଜାଗି ପତିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ପାଶ ଶିଥିଳ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 24

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

କାମ୍ୟବସ୍ତୁର ଭୋଗରେ କାମ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ହବିଷାରେ ପୋଷିତ ଅଗ୍ନି ପରି ସେ ଆଉ ଅଧିକ ବଢ଼େ। ତେଣୁ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ବୈରାଗ୍ୟରେ କାମକୁ ସଂଯମ କରି ମନକୁ ପତି—ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ଠାରେ ନିବେଶ କରୁ; ପାଶ ଛେଦକ ତାଙ୍କେ ମାତ୍ର।

Verse 25

तस्माद्विचारतो नास्ति संयोगादपि वै नृणाम् अर्थानाम् अर्जने ऽप्येवं पालने च व्यये तथा

ଏହିପରି ବିଚାର କଲେ—ଅନୁକୂଳ ସଂଯୋଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ବିଷୟରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ ନାହିଁ: ଅର୍ଜନରେ, ପାଳନ-ରକ୍ଷଣରେ, ଓ ବ୍ୟୟରେ ମଧ୍ୟ। ତେଣୁ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଅର୍ଥକୁ ସ୍ଥିର ଭାବି ଆସକ୍ତ ହେଉନାହିଁ; ଅଚଳ ପତି—ଶିବ—ଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ।

Verse 26

पैशाचे राक्षसे दुःखं याक्षे चैव विचारतः गान्धर्वे च तथा चान्द्रे सौम्यलोके द्विजोत्तमाः

ପୈଶାଚ ଓ ରାକ୍ଷସ ଲୋକରେ ଦୁଃଖ ଅଛି; ଯକ୍ଷ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ବିଚାର କଲେ, ସେହିପରି। ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ର ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ; କିନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ସୌମ୍ୟ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥା ଅଧିକ ଶୁଭ।

Verse 27

प्राजापत्ये तथा ब्राह्मे प्राकृते पौरुषे तथा क्षयसातिशयाद्यैस्तु दुःखैर्दुःखानि सुव्रताः

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକରେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମ ଲୋକରେ; ପ୍ରାକୃତ (ଭୌତିକ) ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ପୌରୁଷ (ବ୍ୟକ୍ତିଗତ) ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ—ହେ ସୁବ୍ରତ—କ୍ଷୟ, ଅତିଶୟ ଆଦି ଦୁଃଖରୁ ଦୁଃଖ ଆଉ ଜନ୍ମେ।

Verse 28

तानि भाग्यान्यशुद्धानि संत्यजेच्च धनानि च तस्मादष्टगुणं भोगं तथा षोडशधा स्थितम्

ତେଣୁ ସେହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାଗ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଓ ସେମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମିତ ଧନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ତାହାପରେ (ଶୁଦ୍ଧ ଆଚାରରେ) ଭୋଗ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ହୁଏ ଏବଂ ଷୋଡଶ ପ୍ରକାର ସ୍ଥିତିରେ ସୁସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଯାହା ପଶୁକୁ ପାଶରୁ ଦୂର କରି ପତି ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 29

चतुर्विंशत्प्रकारेण संस्थितं चापि सुव्रताः द्वात्रिंशद्भेदमनघाश् चत्वारिंशद्गुणं पुनः

ହେ ସୁବ୍ରତ ଓ ନିର୍ମଳ ଆଚରଣବାନମାନେ! ଲିଙ୍ଗ ଚବିଶ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ପୁନଃ ଏହା ବତ୍ତିଶ ଭେଦରେ କଥିତ, ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ଚାଳିଶ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 30

तथाष्टचत्वारिंशच्च षट्पञ्चाशत्प्रकारतः चतुःषष्टिविधं चैव दुःखमेव विवेकिनः

ଏହିପରି ବିବେକୀମାନେ ଦୁଃଖକୁ ଅଠଚାଳିଶ ପ୍ରକାର, ଛପନ ପ୍ରକାରର ରୂପ, ଏବଂ ଆହୁରି ଚଉଷଠି ବିଧ ବୋଲି କହନ୍ତି; ବିବେକଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ସବୁ ଦୁଃଖମାତ୍ର—ପାଶରେ ବନ୍ଧିତ ପଶୁ, ପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧନରେ ରହେ।

Verse 31

पार्थिवं च तथाप्यं च तैजसं च विचारतः वायव्यं च तथा व्यौम[ं] मानसं च यथाक्रमम्

ଯଥାଯଥ ବିବେଚନାରେ ଲିଙ୍ଗକୁ କ୍ରମେ ପାର୍ଥିବ (ପୃଥିବୀ), ଆପ୍ୟ (ଜଳ), ତୈଜସ (ଅଗ୍ନି), ବାୟବ୍ୟ (ବାୟୁ), ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ଏବଂ ମାନସ (ମନୋମୟ) ରୂପେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

Verse 32

आभिमानिकमप्येवं बौद्धं प्राकृतमेव च दुःखमेव न संदेहो योगिनां ब्रह्मवादिनाम्

ଅହଂଭାବ-ଆଧାରିତ ପଥ, ତଥା ବୌଦ୍ଧ ଓ କେବଳ ପ୍ରାକୃତ (ଲୋକିକ) ଦୃଷ୍ଟି—ଏ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖମାତ୍ର; ଯୋଗୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱବାଦୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 33

गौणं गणेश्वराणां च दुःखमेव विचारतः आदौ मध्ये तथा चान्ते सर्वलोकेषु सर्वदा

ବିଚାର କଲେ ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କର ଗୌଣ (ଲୋକିକ) ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖମାତ୍ର—ଆଦିରେ, ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ତରେ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ, ସର୍ବଦା।

Verse 34

वर्तमानानि दुःखानि भविष्याणि यथातथम् दोषदुष्टेषु देशेषु दुःखानि विविधानि च

ବର୍ତ୍ତମାନର ଦୁଃଖ ଓ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବା ଦୁଃଖ—ଯଥାତଥ—ଦୋଷଦୂଷିତ ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କ୍ଲେଶ ବ୍ୟାପେ।

Verse 35

न भावयन्त्यतीतानि ह्य् अज्ञाने ज्ञानमानिनः क्षुद्व्याधेः परिहारार्थं न सुखायान्नमुच्यते

ଅଜ୍ଞାନରେ ଥାଇ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ମାନୁଥିବା ଲୋକ ଅତୀତକୁ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅନ୍ନ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ; କ୍ଷୁଧା-ରୋଗ ନିବାରଣ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।

Verse 36

यथेतरेषां रोगाणाम् औषधं न सुखाय तत् शीतोष्णवातवर्षाद्यैस् तत्तत्कालेषु देहिनाम्

ଯେପରି ଅନ୍ୟ ରୋଗର ଔଷଧ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ବାତ, ବର୍ଷା ଆଦି ସମୟରେ ଦେହୀମାନେ ସେ ସେ କାଳଅନୁଯାୟୀ ଉପାୟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 37

दुःखमेव न संदेहो न जानन्ति ह्यपण्डिताः स्वर्गे ऽप्येवं मुनिश्रेष्ठा ह्य् अविशुद्धक्षयादिभिः

ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ—ଦୁଃଖ ମାତ୍ର ଦୁଃଖ; ଅପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି—ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷୟ ଆଦି କାରଣରୁ।

Verse 38

रोगैर् नानाविधैर् ग्रस्ता रागद्वेषभयादिभिः छिन्नमूलतरुर्यद्वद् अवशः पतति क्षितौ

ନାନାପ୍ରକାର ରୋଗ ଓ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ-ଭୟ ଆଦିରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଅବଶ ହୋଇ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଯାଏ—ଯେପରି ମୂଳ ଛିନ୍ନ ଗଛ ଭୂମିରେ ଢଳିପଡ଼େ।

Verse 39

पुण्यवृक्षक्षयात्तद्वद् गां पतन्ति दिवौकसः दुःखाभिलाषनिष्ठानां दुःखभोगादिसंपदाम्

ପୁଣ୍ୟରୂପୀ ବୃକ୍ଷ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସେହିପରି ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେମାନେ ଦୁଃଖକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ତାହାରେ ନିଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କର ‘ସମ୍ପଦ’ ମାତ୍ର ଦୁଃଖଭୋଗ ଓ ତାହାର ପରିଣାମ।

Verse 40

अस्मात्तु पततां दुःखं कष्टं स्वर्गाद्दिवौकसाम् नरके दुःखमेवात्र नरकाणां निषेवणात्

ଏହି ସ୍ୱର୍ଗାବସ୍ଥାରୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦିବୌକସମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଯେତେବେଳେ ତଳକୁ ଅବତରନ୍ତି, ପୀଡା ଭୟଙ୍କର ହୁଏ। ନରକରେ ତ ଏଠାରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ହିଁ ଭୋଗ ହୁଏ, କାରଣ ନରକଲୋକରେ ନିବାସ ସ୍ୱକର୍ମଫଳଜ।

Verse 41

विहिताकरणाच्चैव वर्णिनां मुनिपुङ्गवाः

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ! ବିହିତ କର୍ମ ଅକରଣରୁ ହିଁ ବର୍ଣ୍ଣଜନମାନେ ପତନ ପାଆନ୍ତି; ତେଣୁ ପାଶବନ୍ଧନ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଯାହା ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ପତି—ଭଗବାନ ଶିବ—ଙ୍କ ଦିଗକୁ ଫେରିବାରୁ ରୋକେ।

Verse 42

यथा मृगो मृत्युभयस्य भीत उच्छिन्नवासो न लभेत निद्राम् एवं यतिर्ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम्

ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁଭୟରେ ଭୀତ ମୃଗ, ଯାହାର ଆଶ୍ରୟ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ନିଦ୍ରା ପାଉନାହିଁ—ସେହିପରି ସଂସାରଭୟରେ ଭୀତ, ଧ୍ୟାନପର ମହାତ୍ମା ଯତି ମଧ୍ୟ ନିଦ୍ରା ପାଉନାହିଁ।

Verse 43

कीटपक्षिमृगाणां च पशूनां गजवाजिनाम् दृष्टम् एवासुखं तस्मात् त्यजतः सुखमुत्तमम्

କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କରେ—ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ—ବିଷୟସୁଖର ଶେଷ ଦୁଃଖ ହେବା ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଇଛି। ତେଣୁ ଯେ ଏହି ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଉତ୍ତମ ସୁଖ ପାଏ—ପାଶରୁ ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ଫେରାଇ ପତି, ଭଗବାନ ଶିବ,ଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଲେ।

Verse 44

वैमानिकानामप्येवं दुःखं कल्पाधिकारिणाम् स्थानाभिमानिनां चैव मन्वादीनां च सुव्रताः

ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ଏହିପରି ବୈମାନିକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ହୁଏ; କଳ୍ପାଧିକାରୀ, ସ୍ଥାନାଭିମାନୀ ଏବଂ ମନୁ ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। କଳ୍ପପରିବର୍ତ୍ତନେ ସମସ୍ତ ପଦବୀ ଶୋକବନ୍ଧନ।

Verse 45

देवानां चैव दैत्यानाम् अन्योन्यविजिगीषया दुःखमेव नृपाणां च राक्षसानां जगत्त्रये

ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ପରସ୍ପର ବିଜୟଲାଲସାରୁ, ଏବଂ ରାଜା ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ—ତ୍ରିଲୋକରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ହିଁ ଜନ୍ମେ।

Verse 46

श्रमार्थमाश्रमश्चापि वर्णानां परमार्थतः आश्रमैर्न च देवैश् च यज्ञैः सांख्यैर्व्रतैस् तथा

ଆଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ପରମାର୍ଥତଃ ଶ୍ରମସାଧନା ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। କିନ୍ତୁ କେବଳ ଆଶ୍ରମାଚରଣ, ଦେବପୂଜା, ଯଜ୍ଞ, ସାଂଖ୍ୟବିଚାର କିମ୍ବା ବ୍ରତ—ପତି ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସିଧା ଅଭିମୁଖତା ନଥିଲେ—ପରମତତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 47

उग्रैस्तपोभिर् विविधैर् दानैर्नानाविधैरपि न लभन्ते तथात्मानं लभन्ते ज्ञानिनः स्वयम्

ବିଭିନ୍ନ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ଓ ନାନାପ୍ରକାର ଦାନରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ସେପରି ସିଧାସଳଖ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର କରନ୍ତି।

Verse 48

पाशुपतव्रत अस् एस्चपे फ़्रोम् संसार तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चरेत्पाशुपतव्रतम् भस्मशायी भवेन्नित्यं व्रते पाशुपते बुधः

ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ସଂସାରରୁ ନିଷ୍କ୍ରମଣର ଉପାୟ; ତେଣୁ ସର୍ବପ୍ରୟତ୍ନେ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପାଶୁପତ ବ୍ରତରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସାଧକ ନିତ୍ୟ ଭସ୍ମଶାୟୀ ହେଉ—ଭସ୍ମକୁ ଆଧାର କରି ପାଶମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପତି ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲଭୁ।

Verse 49

पञ्चार्थज्ञानसम्पन्नः शिवतत्त्वे समाहितः कैवल्यकरणं योगविधिकर्मच्छिदं बुधः

ପଞ୍ଚାର୍ଥଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ସମାହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୋଗବିଧିଦ୍ୱାରା କର୍ମବନ୍ଧନ ଛେଦି କୈବଲ୍ୟ (ପରମ ମୋକ୍ଷ) ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 50

पञ्चार्थयोगसम्पन्नो दुःखान्तं व्रजते सुधीः परया विद्यया वेद्यं विदन्त्यपरया न हि

ପଞ୍ଚାର୍ଥଯୋଗସମ୍ପନ୍ନ ସୁଧୀ ଦୁଃଖାନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କାରଣ ଜ୍ଞେୟ (ପରମ ପତି ଶିବ) ପରାବିଦ୍ୟାରେ ହିଁ ସତ୍ୟରୂପେ ଜଣାଯାଏ; ଅପରାବିଦ୍ୟାରେ ନୁହେଁ।

Verse 51

द्वे विद्ये वेदितव्ये हि परा चैवापरा तथा अपरा तत्र ऋग्वेदो यजुर्वेदो द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ଦୁଇ—ପରା ଓ ଅପରା। ତାହାମଧ୍ୟରେ ଅପରାବିଦ୍ୟାରେ ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ (ଏବଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୈଦିକ ଶାସ୍ତ୍ର) ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 52

सामवेदस्तथाथर्वो वेदः सर्वार्थसाधकः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च

ସାମବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ—ଏହି ବେଦଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଧର୍ମାର୍ଥ ସିଦ୍ଧିକାରକ। ଏବଂ ବେଦାଙ୍ଗ: ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ।

Verse 53

ज्योतिषं चापरा विद्या पराक्षरमिति स्थितम् तददृश्यं तदग्राह्यम् अगोत्रं तदवर्णकम्

ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ଅପରାବିଦ୍ୟାରେ ଗଣାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ପରାକ୍ଷର (ପରମ ଅକ୍ଷର) ତାହାଠାରୁ ପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ; ତାହାର ଗୋତ୍ର ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ।

Verse 54

तदचक्षुस्तदश्रोत्रं तदपाणि अपादकम् तदजातमभूतं च तदशब्दं द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ସେ ପରମ ପତି ଶିବ ଚକ୍ଷୁ ଓ କର୍ଣ୍ଣହୀନ; ହସ୍ତ ଓ ପାଦହୀନ; ଅଜ, କୌଣସି ବିକାରଜନ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଶବ୍ଦାତୀତ—ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଚିହ୍ନର ପରେ।

Verse 55

अस्पर्शं तदरूपं च रसगन्धविवर्जितम् अव्ययं चाप्रतिष्ठं च तन्नित्यं सर्वगं विभुम्

ସେ ସ୍ପର୍ଶାତୀତ ଓ ରୂପାତୀତ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧବିହୀନ; ଅବ୍ୟୟ ଏବଂ କୌଣସି ଆଧାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ; ନିତ୍ୟ, ସର୍ବଗ, ବିଭୁ—ପରମ ପତି ଶିବ।

Verse 56

महान्तं तद् बृहन्तं च तदजं चिन्मयं द्विजाः अप्राणममनस्कं च तदस्निग्धमलोहितम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେ ମହାନ ଓ ବୃହତ୍; ଅଜ ଓ ଚିନ୍ମୟ। ସେ ପ୍ରାଣହୀନ ଓ ମନହୀନ; ଆସକ୍ତିହୀନ ଏବଂ ଅଲୋହିତ—ରାଗ-ରକ୍ତତା ଓ ଭୌତିକ ରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ।

Verse 57

अप्रमेयं तदस्थूलम् अदीर्घं तदनुल्बणम् अह्रस्वं तदपारं च तदानन्दं तदच्युतम्

ସେ ଅପ୍ରମେୟ—ନ ସ୍ଥୂଳ, ନ ଦୀର୍ଘ; ନ ଅତିଶୟ, ନ ନ୍ୟୂନ; ନ ହ୍ରସ୍ୱ, ନ ସୀମାବଦ୍ଧ। ସେ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ—ଅବିନାଶୀ, ଅଚଳ।

Verse 58

अनपावृतमद्वैतं तदनन्तमगोचरम् असंवृतं तदात्मैकं परा विद्या न चान्यथा

ସେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନାବୃତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ; ଅନନ୍ତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରାତୀତ; ଅସଂବୃତ, ଆତ୍ମାସହ ଏକ—ଏହିଏ ପରା ବିଦ୍ୟା, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 59

परापरेति कथिते नैवेह परमार्थतः अहमेव जगत्सर्वं मय्येव सकलं जगत्

ଏଠାରେ ‘ପର’ ଓ ‘ଅପର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମାର୍ଥ ସତ୍ୟରେ ସେଠାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ। ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ମୁଁ ହିଁ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 60

मत्त उत्पद्यते तिष्ठन् मयि मय्येव लीयते मत्तो नान्यदितीक्षेत मनोवाक्पाणिभिस् तथा

ମୋଠାରୁ ଜଗତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମୋ ମଧ୍ୟରେ ରହି ପାଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ଲୟ ପାଏ। ତେଣୁ ମନ, ବାଣୀ ଓ ହସ୍ତକର୍ମରେ ମୋ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସତ୍ୟକୁ ନ ଦେଖ।

Verse 61

सर्वमात्मनि संपश्येत् सच्चासच्च समाहितः सर्वं ह्यात्मनि संपश्यन् न बाह्ये कुरुते मनः

ସମାହିତ ଚିତ୍ତରେ ସାଧକ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ସବୁକିଛି ଦେଖୁ—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଉଭୟ। ଯେ ଆତ୍ମାରେ ସବୁ ଦେଖେ, ତାହାର ମନ ବାହ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଧାଉନାହିଁ।

Verse 62

४ स्ततेस् ओफ़् मिन्द् अधोदृष्ट्या वितस्त्यां तु नाभ्यामुपरितिष्ठति हृदयं तद्विजानीयाद् विश्वस्यायतनं महत्

ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅଧୋମୁଖୀ କରି ସ୍ଥିର କରି, ନାଭିଠାରୁ ଏକ ବିତସ୍ତି ଉପରେ ଥିବା ହୃଦୟକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେହି ହୃଦୟ ହିଁ ବିଶ୍ୱର ମହା ଆଶ୍ରୟ-ଧାମ; ବିକ୍ଷେପର ପାଶ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପଶୁ ମଧ୍ୟରେ ପତି—ଶିବ—ସାକ୍ଷାତ୍ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 63

हृदयस्यास्य मध्ये तु पुण्डरीकमवस्थितम् धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

ଏହି ହୃଦୟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ପଦ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହା ଧର୍ମକନ୍ଦରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଏବଂ ଏହାର ଜ୍ଞାନ-ନାଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ।

Verse 64

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् छिद्राणि च दिशो यस्य प्राणाद्याश् च प्रतिष्ठिताः

ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଶ୍ୱେତ ଅଷ୍ଟଦଳ ପଦ୍ମ; ତାହାର ପରମ କର୍ଣ୍ଣିକା ବୈରାଗ୍ୟ। ଯାହାର ଛିଦ୍ର ଦିଗମାନ, ତାହାରେ ପ୍ରାଣାଦି ବାୟୁପ୍ରବାହ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 65

प्राणाद्यैश्चैव संयुक्तः पश्यते बहुधा क्रमात् दशप्राणवहा नाड्यः प्रत्येकं मुनिपुङ्गवाः

ପ୍ରାଣାଦି ସହ ଯୁକ୍ତ ଯୋଗୀ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ବହୁପ୍ରକାରେ ଦେଖେ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଦଶପ୍ରାଣ ବହନକାରୀ ନାଡୀ ଅଛି।

Verse 66

द्विसप्ततिसहस्राणि नाड्यः सम्परिकीर्तिताः नेत्रस्थं जाग्रतं विद्यात् कण्ठे स्वप्नं समादिशेत्

ନାଡୀମାନେ ବହାତ୍ତର ହଜାର ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ନେତ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜାଣ; ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥା କଣ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଉପଦେଶ।

Verse 67

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्धनि स्थितम् जाग्रे ब्रह्मा च विष्णुश् च स्वप्ने चैव यथाक्रमात्

ସୁଷୁପ୍ତି ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ତୁରୀୟ ମୂର୍ଧ୍ନିରେ ସ୍ଥିତ। ଜାଗ୍ରତରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ—ଯଥାକ୍ରମେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟାନୁସାରେ।

Verse 68

ईश्वरस्तु सुषुप्ते तु तुरीये च महेश्वरः वदन्त्य् एवम् अथान्ये ऽपि समस्तकरणैः पुमान्

ସୁଷୁପ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ‘ଈଶ୍ୱର’ କୁହାଯାଏ, ତୁରୀୟରେ ‘ମହେଶ୍ୱର’। କେହି ଏଭଳି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—ସମସ୍ତ କରଣ ସହିତ ପୁରୁଷ ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ।

Verse 69

वर्तमानस्तदा तस्य जाग्रदित्यभिधीयते मनोबुद्धिर् अहङ्कारं चित्तं चेति चतुष्टयम्

ଯେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ବର୍ତ୍ତମାନ ବାହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଜାଗ୍ରତ୍’ କୁହାଯାଏ। ତାହାରେ ଅନ୍ତଃକରଣର ଚତୁଷ୍ଟୟ—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 70

यदा व्यवस्थितस्त्वेतैः स्वप्न इत्यभिधीयते करणानि विलीनानि यदा स्वात्मनि सुव्रताः

ଯେତେବେଳେ ଏହି (ଅନ୍ତଃକରଣର କ୍ରିୟା) ଦ୍ୱାରା କେହି ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ ନାମକ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ—ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ—ହେ ସୁବ୍ରତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସ୍ୱପ୍ନ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 71

सुषुप्तः करणैर्भिन्नस् तुरीयः परिकीर्त्यते परस्तुरीयातीतो ऽसौ शिवः परमकारणम्

ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଥାଇ କରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ି ଭିନ୍ନ ରହେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ତୁରୀୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସେହି ତୁରୀୟରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାତୀତ ପରମକାରଣ ଶିବ ଅଟନ୍ତି।

Verse 72

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश् च तुरीयं चाधिभौतिकम् आध्यात्मिकं च विप्रेन्द्राश् चाधिदैविकमुच्यते

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଜାଗ୍ରତ୍, ସ୍ୱପ୍ନ, ସୁଷୁପ୍ତି ଓ ତୁରୀୟ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିଭୌତିକ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଆଧିଦୈବିକ ମଧ୍ୟ (ଏହି ତ୍ରିବିଧ ତତ୍ତ୍ୱର) ରୂପ ଭାବେ ଘୋଷିତ।

Verse 73

तत्सर्वमहम् एवेति वेदितव्यं विजानता बुद्धीन्द्रियाणि विप्रेन्द्रास् तथा कर्मेन्द्रियाणि च

ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ଜାଣେ, ସେ ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ—‘ସେ ସବୁ ମୁଁ ଏକାଇ’। ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ (ତାହାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ)।

Verse 74

मनोबुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तं चेति चतुष्टयम् अध्यात्मं पृथगेवेदं चतुर्दशविधं स्मृतम्

ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଚିତ୍ତ—ଏହି ଚତୁଷ୍ଟୟକୁ ପୃଥକ୍ ‘ଅଧ୍ୟାତ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ଏହା ଚୌଦ ପ୍ରକାର ସ୍ମୃତ।

Verse 75

द्रष्टव्यं चैव श्रोतव्यं घ्रातव्यं च यथाक्रमम् रसितव्यं मुनिश्रेष्ठाः स्पर्शितव्यं तथैव च

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯଥାକ୍ରମେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା; ତଥା ରସ ଆସ୍ୱାଦନ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକ୍ରିୟାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସାଧିବା ଉଚିତ, ଯେଣୁ ଶୈବପଥେ ଏହା ପାଶ ନୁହେଁ, ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 76

मन्तव्यं चैव बोद्धव्यम् अहंकर्तव्यमेव च तथा चेतयितव्यं च वक्तव्यं मुनिपुङ्गवाः

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଯଥାର୍ଥ ବୁଝିବା, ଯୋଗ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା, ଚେତନାକୁ ସଜାଗ ରଖିବା, ତାପରେ ବାକ୍ୟ କହିବା—ଏହିପରି କଲେ ପଶୁଜୀବ ପତି-ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 77

आदातव्यं च गन्तव्यं विसर्गायितमेव च आनन्दितव्यमित्येते ह्य् अधिभूतमनुक्रमात्

ଅଧିଭୂତର କ୍ରମରେ—ଗ୍ରହଣ କରିବା, ଗମନ କରିବା, ବିସର୍ଜନ/ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁକ୍ରମେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 78

आदित्यो ऽपि दिशश्चैव पृथिवी वरुणस् तथा वायुश्चन्द्रस् तथा ब्रह्मा रुद्रः क्षेत्रज्ञ एव च

ସେ ଆଦିତ୍ୟ ମଧ୍ୟ, ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ; ପୃଥିବୀ, ବରୁଣ; ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର; ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର—ଏବଂ ସେଇ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅନ୍ତସ୍ଥ କ୍ଷେତ୍ରର ଜ୍ଞାତା। ଏହିପରି ଏକ ପତି-ଶିବ ସର୍ବତ୍ର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ହୋଇ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 79

अग्निरिन्द्रस् तथा विष्णुर् मित्रो देवः प्रजापतिः आधिदैविकमेवं हि चतुर्दशविधं क्रमात्

ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ମିତ୍ର, ଦେବ ଓ ପ୍ରଜାପତି—ଏଭଳି କ୍ରମେ ଆଧିଦୈବିକ ଅଧିଷ୍ଠାନ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶବିଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏମାନେ ମାୟାଭିତରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଧିପତି; କିନ୍ତୁ ପତି ଶିବ ସମସ୍ତ ଗଣନାରୁ ପରେ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 80

राज्ञी सुदर्शना चैव जिता सौम्या यथाक्रमम् मोघा रुद्रामृता सत्या मध्यमा च द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ଏହି ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି—ରାଜ୍ଞୀ, ସୁଦର୍ଶନା, ଜିତା, ସୌମ୍ୟା, ମୋଘା, ରୁଦ୍ରାମୃତା, ଅମୃତା, ସତ୍ୟା ଏବଂ ମଧ୍ୟମା। ଏଗୁଡ଼ିକ ଶିବଶକ୍ତିର ପବିତ୍ର ନାମ, ଭକ୍ତର ପାଶ ଶିଥିଳ କରେ।

Verse 81

नाडी राशिशुका चैव असुरा चैव कृत्तिका भास्वती नाडयश्चैताश् चतुर्दशनिबन्धनाः

ନାଡୀ, ରାଶିଶୁକା, ଅସୁରା, କୃତ୍ତିକା ଓ ଭାସ୍ୱତୀ—ଏହି ନାଡୀଗୁଡ଼ିକୁ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ‘ନିବନ୍ଧନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ବିଶ୍ୱ-କ୍ରମକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

Verse 82

वायवो नाडिमध्यस्था वाहकाश् च चतुर्दश प्राणो व्यानस्त्वपानश् च उदानश् च समानकः

ନାଡୀମଧ୍ୟରେ ପ୍ରାଣବାୟୁମାନେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ‘ବାହକ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି—ପ୍ରାଣ, ବ୍ୟାନ, ଅପାନ, ଉଦାନ ଓ ସମାନ।

Verse 83

वैरम्भश् च तथा मुख्यो ह्य् अन्तर्यामः प्रभञ्जनः कूर्मकश् च तथा श्येनः श्वेतः कृष्णस् तथानिलः

ସେ ବୈରମ୍ଭ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ; ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ପ୍ରଭଞ୍ଜନ—ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାୟୁ। ସେ କୂର୍ମକ ଓ ଶ୍ୟେନ; ସେ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ, ଏବଂ ଅନିଲ—ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ। ଏଭଳି ପତି ଶିବ ପ୍ରାଣ-ବାୟୁରୂପେ ଅନ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ)କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଐଶ୍ୱର୍ୟଶକ୍ତିରେ ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରନ୍ତି।

Verse 84

नाग इत्येव कथिता वायवश् च चतुर्दश यश्चक्षुःष्वथ द्रष्टव्ये तथादित्ये च सुव्रताः

ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ‘ନାଗ’ ବୋଲି କଥିତ; ଏବଂ ‘ବାୟବ’ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଦର୍ଶନ-କ୍ରିୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ—ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୁବ୍ରତ।

Verse 85

नाड्यां प्राणे च विज्ञाने त्व् आनन्दे च यथाक्रमम् हृद्याकाशे य एतस्मिन् सर्वस्मिन्नन्तरे परः

ନାଡୀରେ, ପ୍ରାଣରେ, ବିଜ୍ଞାନରେ, ତାପରେ ଆନନ୍ଦରେ—କ୍ରମକ୍ରମେ—ହୃଦୟ-ଆକାଶରେ ଯେ ପରମ, ସେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଅନୁଭବର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 86

आत्मा एकश् च चरति तमुपासीत मां प्रभुम् अजरं तमनन्तं च अशोकममृतं ध्रुवम्

ଆତ୍ମା ଏକ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ବିଚରେ; ତେଣୁ ମୋତେ—ପ୍ରଭୁ (ପତି)କୁ—ଉପାସନା କର: ଯିଏ ଅଜର, ଅନନ୍ତ, ଅଶୋକ, ଅମୃତ ଓ ଧ୍ରୁବ।

Verse 87

चतुर्दशविधेष्वेव संचरत्येक एव सः लीयन्ते तानि तत्रैव यदन्यं नास्ति वै द्विजाः

ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରକାର ରୂପରେ ସେ ଏକମାତ୍ର (ପରମ ପତି) ସଞ୍ଚରେ; ଏବଂ ସେସବୁ ତାହାରେଇ ଲୀନ ହୁଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତାହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 88

एक एव हि सर्वज्ञः सर्वेशस्त्वेक एव सः एष सर्वाधिपो देवस् त्व् अन्तर्यामी महाद्युतिः

ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବଜ୍ଞ; ସେ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବେଶ୍ୱର। ଏହି ମହାଦ୍ୟୁତି ଦେବ ହିଁ ସର୍ବାଧିପ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 89

उपास्यमानः सर्वस्य सर्वसौख्यः सनातनः उपास्यति न चैवेह सर्वसौख्यं द्विजोत्तमाः

ସନାତନ ଶିବ—ସର୍ବାନନ୍ଦର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଓ ପତି—ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ ହେଲେ କୃପାରୂପ ଅନୁଗ୍ରହ ଦାନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ତାଙ୍କର ମୋକ୍ଷଦାୟି କୃପା ବିନା ଏହି ଲୋକରେ ଅଖଣ୍ଡ ସର୍ବସୌଖ୍ୟ ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 90

उपास्यमानो वेदैश् च शास्त्रैर्नानाविधैरपि न वैष वेदशास्त्राणि सर्वज्ञो यास्यति प्रभुः

ବେଦ ଓ ନାନାବିଧ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପାସିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞ ପ୍ରଭୁ କେବଳ ବେଦ-ଶାସ୍ତ୍ର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 91

अस्यैवान्नमिदं सर्वं न सो ऽन्नं भवति स्वयम् स्वात्मना रक्षितं चाद्याद् अन्नभूतं न कुत्रचित्

ଏହି ସମସ୍ତ ତାଙ୍କର ଅନ୍ନ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ କାହାର ‘ଅନ୍ନ’ ହୁଏ ନାହିଁ। ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଅନ୍ନରୂପ ହୋଇଥିବାକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ତଥାପି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସେ ଭକ୍ଷ୍ୟବସ୍ତୁ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 92

सर्वत्र प्राणिनामन्नं प्राणिनां ग्रन्थिरस्म्यहम् प्रशास्ता नयनश्चैव पञ्चात्मा स विभागशः

“ମୁଁ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନ୍ନ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରର ଗ୍ରନ୍ଥି—ବନ୍ଧନବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ହିଁ। ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଶାସକ ଓ ଦର୍ଶନଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ। ବିଭେଦ ପ୍ରକାଶରେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପଞ୍ଚାତ୍ମା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି।”

Verse 93

अन्नमयो ऽसौ भूतात्मा चाद्यते ह्यन्नमुच्यते प्राणमयश्चेन्द्रियात्मा संकल्पात्मा मनोमयः

ଏହି ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମା ‘ଅନ୍ନମୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେ ଅନ୍ନଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ନରୂପ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରିତ। ସେ ‘ପ୍ରାଣମୟ’—ଜୀବଶକ୍ତିରୂପେ; ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତ୍ମା’—ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମଶକ୍ତିରୂପେ; ଏବଂ ‘ମନୋମୟ’—ସଙ୍କଳ୍ପସ୍ୱଭାବ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରୂପେ।

Verse 94

कालात्मा सोम एवेह विज्ञानमय उच्यते सदानन्दमयो भूत्वा महेशः परमेश्वरः

ଏଠାରେ କାଳାତ୍ମା ସୋମଙ୍କୁ ବିଜ୍ଞାନମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେ ସଦାନନ୍ଦମୟ ହୋଇ ମହେଶ, ପରମେଶ୍ୱର ରୂପେ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 95

सो ऽहम् एवं जगत्सर्वं मय्येव सकलं स्थितम् परतन्त्रं स्वतन्त्रे ऽपि तदभावाद्विचारतः

“ମୁଁ ହିଁ ସେ ପରମେଶ୍ୱର; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଚାରେ ତାହା ପରତନ୍ତ୍ର—ମୋ ବିନା ତାହାର ସତ୍ତା ନାହିଁ।”

Verse 96

एकत्वमपि नास्त्येव द्वैतं तत्र कुतस्त्वहो एवं नास्त्यथ मर्त्यं च कुतो ऽमृतमजोद्भवः

ସେ ପରମ ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ‘ଏକତ୍ୱ’ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେବେ ସେଠାରେ ଦ୍ୱୈତ କେଉଁଠୁ? ଏମିତି ହେଲେ ‘ମର୍ତ୍ୟ’ କ’ଣ; ଏବଂ ‘ଅମୃତ’ କିପରି, ହେ ଅଜୋଦ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା)!

Verse 97

अज्ञान = सोउर्चे ओफ़् संसार नान्तःप्रज्ञो बहिःप्रज्ञो न चोभयगतस् तथा न प्रज्ञानघनस्त्वेवं न प्राज्ञो ज्ञानपूर्वकः

ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ସଂସାରକୁ ବହାଇନେବା ଧାରା। ତାହାରେ ବଦ୍ଧ ପଶୁ ନ ଅନ୍ତଃପ୍ରଜ୍ଞ, ନ ବହିଃପ୍ରଜ୍ଞ, ନ ଉଭୟରେ ସ୍ଥିତ; ତାହାର ଚେତନା ଘନ ଓ ସ୍ଥିର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଥମେ ଉଦୟ ନହେଉଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପ୍ରାଜ୍ଞ ନୁହେଁ; ସେଇ ମୋକ୍ଷହେତୁ।

Verse 98

विदितं नास्ति वेद्यं च निर्वाणं परमार्थतः निर्वाणं चैव कैवल्यं निःश्रेयसमनामयम्

ପରମାର୍ଥରେ ନିର୍ବାଣ ନ ପୂର୍ବରୁ ଜଣା, ନ ଏହା ଜଣିବାକୁ ଥିବା କୌଣସି ବସ୍ତୁ। ନିର୍ବାଣ ହିଁ କୈବଲ୍ୟ—ନିର୍ଦୋଷ, ଶୋକହୀନ ପରମ ଶ୍ରେୟ (ନିଃଶ୍ରେୟସ)।

Verse 99

अमृतं चाक्षरं ब्रह्म परमात्मा परापरम् निर्विकल्पं निराभासं ज्ञानं पर्यायवाचकम्

‘ଅମୃତ’, ‘ଅକ୍ଷର’, ‘ବ୍ରହ୍ମ’, ‘ପରମାତ୍ମା’, ‘ପରାପର’, ‘ନିର୍ବିକଳ୍ପ’ ଓ ‘ନିରାଭାସ’—ଏସବୁ ପତିରୂପ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସୂଚାଉଥିବା ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନର ପର୍ୟାୟ ନାମ।

Verse 100

प्रसन्नं च यदेकाग्रं तदा ज्ञानमिति स्मृतम् अज्ञानमितरत्सर्वं नात्र कार्या विचारणा

ଯେତେବେଳେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ୟ ସବୁ ଅଜ୍ଞାନ—ଏଠାରେ ଅଧିକ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 101

इत्थं प्रसन्नं विज्ञानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् रागद्वेषानृतक्रोधं कामतृष्णादिभिः सदा

ଏଭଳି ଗୁରୁ-ସମ୍ପର୍କରୁ ଜନିତ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ‘ବିଜ୍ଞାନ’ ଧ୍ରୁବ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପଶୁଜୀବ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ, ଅସତ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, କାମ, ତୃଷ୍ଣା ଆଦିରେ ସଦା ଅଶାନ୍ତ; ଏହି ପାଶ ମନକୁ ନିତ୍ୟ ଟାଣିଥାଏ।

Verse 102

अपरामृष्टमद्यैव विज्ञेयं मुक्तिदं त्विदम् अज्ञानमलपूर्वत्वात् पुरुषो मलिनः स्मृतः

ସଂସ୍କାର-ସ୍ପର୍ଶ ନଥିବା ମଦ୍ୟ ଯେପରି ତ୍ୟାଜ୍ୟ ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ, ସେପରି ଏହି ଉପଦେଶକୁ ‘ମୁକ୍ତିଦାୟକ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କାରଣ ପୁରୁଷ ଆଦିରୁ ଅଜ୍ଞାନ-ମଳରେ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ‘ମଳିନ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 103

तत्क्षयाद्धि भवेन्मुक्तिर् नान्यथा जन्मकोटिभिः ज्ञानमेकं विना नास्ति पुण्यपापपरिक्षयः

ବନ୍ଧନ-ଜନକ କର୍ମର କ୍ଷୟ ହେଲେ ମାତ୍ର ମୁକ୍ତି ହୁଏ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ—କୋଟି ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ବିନା ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 104

ज्ञानम् एवाभ्यसेत् तस्मान् मुक्त्यर्थं ब्रह्मवित्तमाः ज्ञानाभ्यासाद्धि वै पुंसां बुद्धिर्भवति निर्मला

ଏହେତୁ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ ଜ୍ଞାନମାତ୍ର ଅଭ୍ୟାସ କରୁନ୍ତୁ। ଜ୍ଞାନାଭ୍ୟାସରେ ମନୁଷ୍ୟର ବୁଦ୍ଧି ନିର୍ମଳ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ହୁଏ।

Verse 105

तस्मात्सदाभ्यसेज्ज्ञानं तन्निष्ठस्तत्परायणः ज्ञानेनैकेन तृप्तस्य त्यक्तसंगस्य योगिनः

ଏହେତୁ ସଦା ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭ୍ୟାସ କର, ତାହାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେଉ ଓ ତାହାକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ମାନ। ଯେ ଯୋଗୀ କେବଳ ଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ ଓ ସଙ୍ଗାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ତାହା ପାଇଁ ସେଇ ଜ୍ଞାନ ପାଶବନ୍ଧନରୁ ବିମୋଚନ ଏବଂ ପତି—ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଅଭିମୁଖତାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାଧନ ହୁଏ।

Verse 106

कर्तव्यं नास्ति विप्रेन्द्रा अस्ति चेत्तत्त्वविन्न च इह लोके परे चापि कर्तव्यं नास्ति तस्य वै

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ନାହିଁ। ଇହଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକ—ତାଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଏହା କରିବା ହିଁ ଉଚିତ’ ଭଳି ବନ୍ଧନକାରୀ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହିଁ ସତ୍ୟ।

Verse 107

जीवन्मुक्तो यतस् तस्माद् ब्रह्मवित् परमार्थतः ज्ञानाभ्यासरतो नित्यं ज्ञानतत्त्वार्थवित् स्वयम्

ଏହେତୁ ସେ ଦେହଧାରୀ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ; ପରମାର୍ଥତଃ ସେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍। ସେ ନିତ୍ୟ ଜ୍ଞାନାଭ୍ୟାସରେ ରତ ଓ ସ୍ୱୟଂ ଜ୍ଞାନ-ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଯଥାର୍ଥ ଅର୍ଥର ଜ୍ଞାତା।

Verse 108

कर्तव्याभ्यासमुत्सृज्य ज्ञानमेवाधिगच्छति वर्णाश्रमाभिमानी यस् त्यक्तक्रोधो द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଯେ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ରହେ, ସେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଅଭ୍ୟାସକୁ ଛାଡ଼ି ଜ୍ଞାନମାତ୍ର ଲାଭ କରେ। ସେଇ ଜ୍ଞାନରେ ବନ୍ଧିତ ପଶୁ ପାଶକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପତି—ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ପ୍ରତି ନୀତ ହୁଏ।

Verse 109

अन्यत्र रमते मूढः सो ऽज्ञानी नात्र संशयः संसारहेतुरज्ञानं संसारस्तनुसंग्रहः

ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ଯେ ମୂଢ଼ ରମେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଜ୍ଞାନୀ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଅଜ୍ଞାନ ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ, ଏବଂ ସଂସାର ହେଉଛି ଜୀବର ଦେହ-ଗ୍ରହଣ ଓ ଦେହ-ସଂଗ୍ରହ (ବାରମ୍ବାର ଶରୀର ଧାରଣ)।

Verse 110

मोक्षहेतुस् तथा ज्ञानं मुक्तः स्वात्मन्यवस्थितः अज्ञाने सति विप्रेन्द्राः क्रोधाद्या नात्र संशयः

ଜ୍ଞାନ ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷର କାରଣ। ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ରହେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ କ୍ରୋଧ ଆଦି ବିକାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 111

क्रोधो हर्षस् तथा लोभो मोहो दम्भो द्विजोत्तमाः धर्माधर्मौ हि तेषां च तद्वशात्तनुसंग्रहः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, କ୍ରୋଧ, ହର୍ଷ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦମ୍ଭ—ଏବଂ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ—ଏସବୁ ଦେହଧାରୀଙ୍କର; ଏମାନଙ୍କ ବଶରେ ଦେହ-ସଂଗ୍ରହ (ଶରୀର ଧାରଣ ଓ ପାଳନ) ହୁଏ।

Verse 112

शरीरे सति वै क्लेशः सो ऽविद्यां संत्यजेद्बुधः अविद्यां विद्यया हित्वा स्थितस्यैव च योगिनः

ଶରୀର ଥିଲେ କ୍ଲେଶ ନିଶ୍ଚୟ ରହେ; ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଯୋଗୀ ନିଜ ସ୍ଥିର ସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 113

क्रोधाद्या नाशमायान्ति धर्माधर्मौ च वै द्विजाः तत्क्षयाच्च शरीरेण न पुनः सम्प्रयुज्यते

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, କ୍ରୋଧ ଆଦି ନାଶ ପାଉଛି, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଉଛି। ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷୟ ହେଲେ ଜୀବ ପୁନଃ ଶରୀର ସହ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 114

स एव मुक्तः संसाराद् दुःखत्रयविवर्जितः एवं ज्ञानं विना नास्ति ध्यानं ध्यातुर् द्विजर्षभाः

ଯେ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଧ୍ୟାତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 115

ज्ञानं गुरोर्हि संपर्कान् न वाचा परमार्थतः चतुर्व्यूहमिति ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समभ्यसेत्

ପରମାର୍ଥରେ ଜ୍ଞାନ ଗୁରୁଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ-ସମ୍ପର୍କରୁ ମିଳେ, କେବଳ ବାକ୍ୟରୁ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ଧ୍ୟାତା ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 116

सहजागन्तुकं पापम् अस्थिवागुद्भवं तथा ज्ञानाग्निर्दहते क्षिप्रं शुष्केन्धनम् इवानलः

ପାପ ସହଜ ହେଉ କି ଆଗନ୍ତୁକ, ଏବଂ ଅସ୍ଥି ଓ ବାକ୍‌ରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଉ—ଜ୍ଞାନାଗ୍ନି ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ଦହିଦିଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଶୁଷ୍କ ଇନ୍ଧନକୁ ଜଳାଇଦିଏ।

Verse 117

ज्ञानात्परतरं नास्ति सर्वपापविनाशनम् अभ्यसेच्च सदा ज्ञानं सर्वसंगविवर्जितः

ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପର ବିନାଶକ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 118

ज्ञानिनः सर्वपापानि जीर्यन्ते नात्र संशयः क्रीडन्नपि न लिप्येत पापैर्नानाविधैरपि

ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ପାପ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନାନାବିଧ ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 119

इम्पोर्तन्चे ओफ़् ध्यान ज्ञानं यथा तथा ध्यानं तस्माद्ध्यानं समभ्यसेत् ध्यानं निर्विषयं प्रोक्तम् आदौ सविषयं तथा

ଯେପରି ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେହିପରି ତେଣୁ ଧ୍ୟାନକୁ ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନର ପରମ ରୂପ ନିର୍ବିଷୟ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ସବିଷୟ ଭାବେ ହୁଏ।

Verse 120

षट्प्रकारं समभ्यस्य चतुःषड्दशभिस् तथा तथा द्वादशधा चैव पुनः षोडशधा क्रमात्

ଛଅ ପ୍ରକାର ଉପାସନାକୁ ଭଲଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରେ ଚବିଶ ପ୍ରକାରରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ, ତାପରେ କ୍ରମେ ଷୋଳ ଭାଗରେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 121

द्विधाभ्यस्य च योगीन्द्रो मुच्यते नात्र संशयः शुद्धजांबूनदाकारं विधूमाङ्गारसन्निभम्

ଏହି ଦ୍ୱିବିଧ ଅଭ୍ୟାସରେ ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ର ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ଲିଙ୍ଗତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପରିଷ୍କୃତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସଦୃଶ ଏବଂ ଧୂମରହିତ ଅଙ୍ଗାର ସମାନ ଦୀପ୍ତ ରୂପେ ଦେଖେ।

Verse 122

पीतं रक्तं सितं विद्युत् कोटिकोटिसमप्रभम् अथवा ब्रह्मरन्ध्रस्थं चित्तं कृत्वा प्रयत्नतः

ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଚିତ୍ତକୁ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତିରେ ସ୍ଥିର କର—ପୀତ, ରକ୍ତ କିମ୍ବା ଶ୍ୱେତ—ଯାହା କୋଟିକୋଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ପ୍ରଭାମୟ; କିମ୍ବା ଶିରୋଭାଗର ବ୍ରହ୍ମରନ୍ଧ୍ରରେ ଚେତନାକୁ ସ୍ଥାପିତ କର।

Verse 123

न सितं वासितं पीतं न स्मरेद् ब्रह्मविद् भवेत् अहिंसकः सत्यवादी अस्तेयी सर्वयत्नतः

ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ ମଦକାରକ, ସୁଗନ୍ଧିତ କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜକ ପାନୀୟକୁ ନ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁ, ନ ସ୍ମରଣ କରୁ; ତେଣୁ ସେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସର୍ବୟତ୍ନରେ ସେ ଅହିଂସକ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ଅସ୍ତେୟୀ (ଚୋରିବର୍ଜିତ) ହେଉ।

Verse 124

परिग्रहविनिर्मुक्तो ब्रह्मचारी दृढव्रतः संतुष्टः शौचसम्पन्नः स्वाध्यायनिरतः सदा

ଯେ ପରିଗ୍ରହାସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଦୃଢ଼ବ୍ରତୀ; ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶୌଚସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସଦା ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟରେ ନିରତ—ସେଇ ଶିବମାର୍ଗର ଯୋଗ୍ୟ ସାଧକ।

Verse 125

मद्रक्तश्चाभ्यसेद्ध्यानं गुरुसंपर्कजं ध्रुवम् न बुध्यति तथा ध्याता स्थाप्य चित्तं द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଯେ ମୋପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ ଅନୁରକ୍ତ, ସେଇ ଗୁରୁସମ୍ପର୍କଜ ଧ୍ରୁବ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ; ନଚେତ୍ ଧ୍ୟାତା ଚିତ୍ତ ସ୍ଥାପିଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝେ ନାହିଁ।

Verse 126

न चाभिमन्यते योगी न पश्यति समन्ततः न घ्राति न शृणोत्येव लीनः स्वात्मनि यः स्वयम्

ଯୋଗୀ ଅହଂଭାବର ଅଭିମାନ କରେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବାହ୍ୟମୁଖୀ ଦେଖେ ନାହିଁ; ଗନ୍ଧ ନେଉ ନାହିଁ, ଶୁଣେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ଯେ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପରେ ଲୀନ।

Verse 127

न च स्पर्शं विजानाति स वै समरसः स्मृतः पार्थिवे पटले ब्रह्मा वारितत्त्वे हरिः स्वयम्

ସେ ସ୍ପର୍ଶକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ; ସେଇ ସମରସ—ସମତ୍ୱସ୍ଥ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପାର୍ଥିବ ପଟଳରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଓ ଜଳତତ୍ତ୍ୱରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଅଧିଷ୍ଠାତା।

Verse 128

वाह्नेये कालरुद्राख्यो वायुतत्त्वे महेश्वरः सुषिरे स शिवः साक्षात् क्रमादेवं विचिन्तयेत्

ଅଗ୍ନିତତ୍ତ୍ୱରେ ସେ କାଳରୁଦ୍ର ନାମେ, ବାୟୁତତ୍ତ୍ୱରେ ମହେଶ୍ୱର; ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଷିର-ଆକାଶରେ ସେଇ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ। ଏହିପରି କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 129

क्षितौ शर्वः स्मृतो देवो ह्य् अपां भव इति स्मृतः रुद्र एव तथा वह्नौ उग्रो वायौ व्यवस्थितः

ପୃଥିବୀରେ ଦେବ ଶର୍ବ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ, ଜଳରେ ଭବ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ। ଅଗ୍ନିରେ ସେଇ ରୁଦ୍ର, ବାୟୁରେ ଉଗ୍ର ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ॥

Verse 130

भीमः सुषिरनाके ऽसौ भास्करे मण्डले स्थितः ईशानः सोमबिम्बे च महादेव इति स्मृतः

ସୁଷିର-ନାକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ସେ ‘ଭୀମ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସୋମବିମ୍ବରେ ‘ଈଶାନ’; ଏହିପରି ସେ ‘ମହାଦେବ’ ଭାବେ କୀର୍ତ୍ତିତ॥

Verse 131

पुंसां पशुपतिर्देवश् चाष्टधाहं व्यवस्थितः काठिन्यं यत्तनौ सर्वं पार्थिवं परिगीयते

ଦେହଧାରୀ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବ ପଶୁପତି ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟଧା ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଦେହରେ ଯେ କଠିନତା ଅଛି, ସେ ସବୁ ‘ପାର୍ଥିବ’ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ପରିଗୀତ॥

Verse 132

आप्यं द्रवमिति प्रोक्तं वर्णाख्यो वह्निरुच्यते यत्संचरति तद्वायुः सुषिरं यद्द्विजोत्तमाः

ଜଳକୁ ଦ୍ରବତାର ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଅଗ୍ନିକୁ ବର୍ଣ୍ଣ-ପ୍ରକାଶକ ବୋଲି ଉଚ୍ୟ। ଯାହା ସଞ୍ଚରେ ସେ ବାୟୁ; ଯାହା ସୁଷିର/ଶୂନ୍ୟ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ସେ ଆକାଶ॥

Verse 133

तदाकाशं च विज्ञानं शब्दजं व्योमसंभवम् तथैव विप्रा विज्ञानं स्पर्शाख्यं वायुसंभवम्

ସେଇ ଆକାଶ ଏବଂ ଶବ୍ଦଜ—ବ୍ୟୋମରୁ ସମ୍ଭୂତ ଜ୍ଞାନ। ତଥା, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସ୍ପର୍ଶ ନାମକ ଜ୍ଞାନ ବାୟୁରୁ ସମ୍ଭବ॥

Verse 134

रूपं वाह्नेयमित्युक्तम् आप्यं रसमयं द्विजाः गन्धाख्यं पार्थिवं भूयश् चिन्तयेद्भास्करं क्रमात्

ରୂପ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱର, ରସ ଜଳ-ତତ୍ତ୍ୱର, ଗନ୍ଧ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱ ନାମରେ ପରିଚିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପରେ କ୍ରମେ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।

Verse 135

नेत्रे च दक्षिणे वामे सोमं हृदि विभुं द्विजाः आजानु पृथिवीतत्त्वम् आनाभेर् वारिमण्डलम्

ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ସୋମକୁ ସ୍ଥାପନ କର, ହୃଦୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର। ନାଭିରୁ ଜାନୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ-ତତ୍ତ୍ୱ, ନାଭି-ପ୍ରଦେଶରେ ଜଳମଣ୍ଡଳ ଭାବ।

Verse 136

आकण्ठं वह्नितत्त्वं स्याल् ललाटान्तं द्विजोत्तमाः वायव्यं वै ललाटाद्यं व्योमाख्यं वा शिखाग्रकम्

କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନି-ତତ୍ତ୍ୱ, ଲଲାଟାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ଧ୍ୟାନ କର। ଶିଖାଗ୍ରେ ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ) ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି ଶିବପୂଜା କର।

Verse 137

हंसाख्यं च ततो ब्रह्म व्योम्नश्चोर्ध्वं ततः परम् व्योमाख्यो व्योममध्यस्थो ह्य् अयं प्राथमिकः स्मरेत्

ବ୍ୟୋମର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ‘ହଂସ’ ନାମକ ବ୍ରହ୍ମ; ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ, ଆକାଶର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବ୍ୟୋମ’ ନାମକ ବ୍ରହ୍ମ। ଏହିଏ ପ୍ରଥମ ସ୍ମରଣୀୟ ଧ୍ୟାନ।

Verse 138

न जीवः प्रकृतिः सत्त्वं रजश्चाथ तमः पुनः महांस्तथाभिमानश् च तन्मात्राणीन्द्रियाणि च

ଜୀବ ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତି ନୁହେଁ, ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ମହତ୍ ନୁହେଁ, ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ପରମେଶ୍ୱର। ଏସବୁ ପାଶ (ବନ୍ଧନ); ପରମ ପତି କେବଳ ଶିବ।

Verse 139

व्योमादीनि च भूतानि नैवेह परमार्थतः व्याप्य तिष्ठद्यतो विश्वं स्थाणुरित्यभिधीयते

ଆକାଶ ଆଦି ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଏଠାରେ ପରମାର୍ଥତଃ ପରମ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପି ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ଭାବେ ନିଷ୍ଠିତ, ସେଇ ସ୍ଥାଣୁ—ଅଚଳ ପ୍ରଭୁ ଶିବ, ସର୍ବାଧାର ପତି—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 140

उदेति सूर्यो भीतश् च पवते वात एव च द्योतते चन्द्रमा वह्निर् ज्वलत्यापो वहन्ति च

ଭୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ, ପବନ ବହେ; ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୟୋତିତ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳେ, ଜଳ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ—ସବୁ ନିଜ-ନିଜ ନିୟତ କର୍ମ ପତି-ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାସନରେ କରେ।

Verse 141

दधाति भूमिराकाशम् अवकाशं ददाति च तदाज्ञया ततं सर्वं तस्माद्वै चिन्तयेद्द्विजाः

ପୃଥିବୀ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରେ ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କୁ ବସିବା ପାଇଁ ଅବକାଶ ଦିଏ; କିନ୍ତୁ ଏ ସବୁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ହିଁ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଇ ପରମ ପତି ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କର।

Verse 142

तेनैवाधिष्ठितं तस्माद् एतत्सर्वं द्विजोत्तमाः सर्वरूपमयः शर्व इति मत्वा स्मरेद्भवम्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଏ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଶର୍ବ ସର୍ବରୂପମୟ ବୋଲି ମନେ କରି, ଭବ—ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର; ସେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପତି।

Verse 143

संसारविषतप्तानां ज्ञानध्यानामृतेन वै प्रतीकारः समाख्यातो नान्यथा द्विजसत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମମାନେ, ସଂସାର-ବିଷରେ ଦଗ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିକାର ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନର ଅମୃତ—ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

Verse 144

ज्ञानं धर्मोद्भवं साक्षाज् ज्ञानाद् वैराग्यसंभवः वैराग्यात्परमं ज्ञानं परमार्थप्रकाशकम्

ଜ୍ଞାନ ସାକ୍ଷାତ୍ ଧର୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନରୁ ବୈରାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ। ବୈରାଗ୍ୟରୁ ପରମାର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପରମ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ—ପାଶ ଶିଥିଳ କରି ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ)କୁ ପତି (ଶିବ) ପାଖକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 145

ज्ञानवैराग्ययुक्तस्य योगसिद्धिर्द्विजोत्तमाः योगसिद्ध्या विमुक्तिः स्यात् सत्त्वनिष्ठस्य नान्यथा

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଯୁକ୍ତ, ତାହାର ଯୋଗସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ସେଇ ଯୋଗସିଦ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠଙ୍କୁ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 146

तमोविद्यापदच्छन्नं चित्रं यत्पदमव्ययम् सत्त्वशक्तिं समास्थाय शिवमभ्यर्चयेद्द्विजाः

ତମ ଓ ଅବିଦ୍ୟାର ପଦରେ ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଅବ୍ୟୟ ପଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ଲାଗେ। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶିବଙ୍କୁ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କର।

Verse 147

यः सत्त्वनिष्ठो मद्भक्तो मदर्चनपरायणः सर्वतो धर्मनिष्ठश् च सदोत्साही समाहितः

ଯେ ସତ୍ତ୍ୱନିଷ୍ଠ, ମୋର ଭକ୍ତ, ମୋର ଅର୍ଚ୍ଚନାରେ ପରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଭାବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସଦା ଉତ୍ସାହୀ ଓ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଭାବେ ସମାହିତ—ସେଇ ମୋର ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ।

Verse 148

सर्वद्वन्द्वसहो धीरः सर्वभूतहिते रतः ऋजुस्वभावः सततं स्वस्थचित्तो मृदुः सदा

ଯେ ଧୀର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସହେ, ଏବଂ ସର୍ବଭୂତହିତରେ ରତ ରହେ। ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଋଜୁ, ଯେ ସଦା ସ୍ୱସ୍ଥଚିତ୍ତ ଓ ସର୍ବଦା ମୃଦୁ।

Verse 149

अमानी बुद्धिमाञ्छान्तस् त्यक्तस्पर्धो द्विजोत्तमाः सदा मुमुक्षुर्धर्मज्ञः स्वात्मलक्षणलक्षणः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ମୁମୁକ୍ଷୁ ସଦା ମାନଲୋଭରହିତ, ସଦ୍ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ, ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ପର୍ଧାତ୍ୟାଗୀ ହୁଏ। ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ; ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ଲକ୍ଷଣରେ ପରିଚିତ—ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୋଇ ସ୍ୱାତ୍ମସ୍ୱରୂପ ପତି ଶିବରେ ନିଷ୍ଠିତ।

Verse 150

ऋणत्रयविनिर्मुक्तः पूर्वजन्मनि पुण्यभाक् जरायुक्तो द्विजो भूत्वा श्रद्धया च गुरोः क्रमात्

ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟଭାଗୀ, ଏବଂ ପରିପକ୍ୱ ଦ୍ୱିଜ ହୋଇ ସେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଗୁରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାନୁଶାସନ ଅନୁସରେ।

Verse 151

अन्यथा वापि शुश्रूषां कृत्वा कृत्रिमवर्जितः स्वर्गलोकमनुप्राप्य भुक्त्वा भोगाननुक्रमात्

ଅଥବା, କପଟବର୍ଜିତ ହୋଇ ସତ୍ୟ ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷା କରି ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ କ୍ରମେ କର୍ମଫଳରୂପ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।

Verse 152

आसाद्य भारतं वर्षं ब्रह्मविज्जायते द्विजाः संपर्काज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानिनो योगविद्भवेत्

ଭାରତବର୍ଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରହ୍ମବିତ୍ ହୁଏ। ସତ୍ସଙ୍ଗରୁ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନ ପାଇ ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯୋଗବିଦ୍—ଯୋଗରେ ନିପୁଣ—ହୁଏ।

Verse 153

क्रमो ऽयं मलपूर्णस्य ज्ञानप्राप्तेर्द्विजोत्तमाः तस्मादनेन मार्गेण त्यक्तसंगो दृढव्रतः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ମଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବର ଜ୍ଞାନପ୍ରାପ୍ତିର ଏହି କ୍ରମ। ତେଣୁ ଏହି ମାର୍ଗରେ—ସଙ୍ଗାସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ—ପଶୁକୁ ପତି (ଶିବ) ଦିଗକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଜ୍ଞାନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 154

संसारकालकूटाख्यान् मुच्यते मुनिपुङ्गवाः एवं संक्षेपतः प्रोक्तं मया युष्माकमच्युतम्

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ସଂସାରରୂପ କାଳକୂଟ-ବିଷରୁ ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ ଉପଦେଶ କହିଲି—ପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଆତ୍ମା) ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ରୁ ଛୁଟେ।

Verse 155

ज्ञानस्यैवेह माहात्म्यं प्रसंगादिह शोभनम् एवं पाशुपतं योगं कथितं त्वीश्वरेण तु

ଏଠାରେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଏହିପରି ପାଶୁପତ ଯୋଗ ସ୍ୱୟଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଥିତ।

Verse 156

न देयं यस्य कस्यापि शिवोक्तं मुनिपुङ्गवाः दातव्यं योगिने नित्यं भस्मनिष्ठाय सुप्रियम्

ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ଶିବୋକ୍ତ ଉପଦେଶ ଯାହାକୁ-ତାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଭସ୍ମନିଷ୍ଠାରେ ସ୍ଥିର ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଏମିତି ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।

Verse 157

यः पठेच्छृणुयाद्वापि संसारशमनं नरः स याति ब्रह्मसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा

ଯେ ନର ଏହି ସଂସାରଶମନ ଉପଦେଶ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ ମାତ୍ର, ସେ ବ୍ରହ୍ମସାୟୁଜ୍ୟ—ପରମେଶ୍ୱର (ଶିବ) ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ—ପାଏ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।