Adhyaya 55
सूर्यरथ-रचना, ध्रुव-प्रेरणा, मास-गणाः च (Jyotish-chakra: Surya’s Motion and Monthly Retinues)
ସୂତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଭାଷାରେ କହନ୍ତି ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକଚକ୍ର ରଥରେ ଆକାଶରେ ଗତି କରନ୍ତି—ଚକ୍ରର ଗଠନ, ରଥର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣ, ଏବଂ ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦରୁ ଗଢ଼ା ସାତ ଅଶ୍ୱ। ଧ୍ରୁବକୁ ଜଗତର ଧୁରା ଭାବେ ଧରି ତାହାର ଆଧାରରେ ଗତି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ; ରଶ୍ମି ଓ ବନ୍ଧନ-ରଜ୍ଜୁ ଯୋକକୁ ବାନ୍ଧି ରଥକୁ ପରିକ୍ରମା କରାଏ, ଏବଂ ଭିତର/ବାହାର ପଥ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଋତୁ-ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଉତ୍ତରାୟଣ/ଦକ୍ଷିଣାୟଣ) ସୂଚାଏ। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସଚକ୍ରର ପବିତ୍ର ପ୍ରଶାସନ—ଆଦିତ୍ୟ/ଦେବ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଗ୍ରାମଣୀ/ଯକ୍ଷ ଓ ଯାତୁଧାନ ମାସେମାସେ ପାଳା ବଦଳାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂଜା, ଗାନ, ନୃତ୍ୟ, କିରଣ ସଂଗ୍ରହ, ବହନ ଓ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଭାସ୍କରଙ୍କ ତେଜ ବଢ଼େ। ଶେଷରେ ଏହି ସ୍ଥାନଦେବତାମାନେ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କହି, ହରିତ ଅଶ୍ୱ ଓ ଏକଚକ୍ର ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ-ସପ୍ତସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଗଗନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି—କାଳଚକ୍ର, ଲୋକଶାସନ ଓ ଈଶ୍ୱରାଧୀନ ଶୈବ ତେଜର ଆଗାମୀ ଆଲୋଚନାକୁ ସେତୁ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ज्योतिश्चक्रे सूर्यगत्यादिकथनं नाम चतुःपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच छरिओत् ओफ़् सूर्य सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ग्रहाणाम् इतरेषां च यथा गच्छति चाम्बुपः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ଜ୍ୟୋତିଶ୍ଚକ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟଗତ୍ୟାଦିକଥନ’ ନାମକ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ, ଚନ୍ଦ୍ରର ରଥ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ କିପରି ଗତି କରନ୍ତି, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।
Verse 2
सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश् च द्विजर्षभाः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ସୌରଦେବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାଙ୍କର ରଥ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟାନୁସାରେ ସଂବତ୍ସରର ଅବୟବମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଗଢ଼ାଗଲା।
Verse 3
त्रिनाभिना तु चक्रेण पञ्चारेण समन्वितः सौवर्णः सर्वदेवानाम् आवासो भास्करस्य तु
ଭାସ୍କରଙ୍କ ଧାମ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ; ତାହା ତିନି ନାଭି ଓ ପାଞ୍ଚ ଆରଯୁକ୍ତ ଚକ୍ରରେ ସମନ୍ୱିତ, ଏବଂ ସର୍ବ ଦେବତାଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ।
Verse 4
नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽपि रथोपस्थाद् ईषादण्डः प्रमाणतः
ତାହାର ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଦୀର୍ଘତା ନଅ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ରଥୋପସ୍ଥରୁ ବିସ୍ତାରିତ ଈଷାଦଣ୍ଡ ପ୍ରମାଣରେ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Verse 5
असङ्गैस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर् निर्मितास्तु ते
ସେ ରଥ ଅସଙ୍ଗ (ଅଲିପ୍ତ) ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ; ଯେଉଁଠାରେ ତାହାର ଚକ୍ର ସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠି ହିଁ ସେ ସ୍ଥିର ରହେ। ତାହାର ସାତ ଘୋଡ଼ା ବେଦୀୟ ଛନ୍ଦରୁ ନିର୍ମିତ।
Verse 6
चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः
ଚକ୍ରର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ନିବଦ୍ଧ ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବରେ ସମର୍ପିତ। ଅଶ୍ୱ ଓ ଚକ୍ର ସହିତ ସେ ଭ୍ରମେ; ଅକ୍ଷ ସହିତ ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ।
Verse 7
अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरश्मिभिः
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେଇ ଅକ୍ଷ ଏକଚକ୍ର ସହ ଭ୍ରମେ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧ୍ରୁବ ବାତସଦୃଶ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ପ୍ରେରକ ହୁଅନ୍ତି—ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ନିୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପଶୁଜୀବ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ଗତି କରନ୍ତି।
Verse 8
युगाक्षकोटिसम्बद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः
ସୂର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୟନ୍ଦନର ଯୁଗାକ୍ଷର କୋଟିରେ ଦୁଇ ରଶ୍ମି ବନ୍ଧା। ସେଇ ରଶ୍ମିରେ ନିବଦ୍ଧ ହୋଇ ତାହା ଧ୍ରୁବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଭ୍ରମେ, ଯୁଗାନ୍ତରେ ଧୃତ ହୋଇ—ଏଭଳି ନିୟତ କ୍ରମରେ ଜଗତ୍ଗତି ଚାଲେ।
Verse 9
भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
ଆକାଶଗାମୀ ସେଇ ରଥ ଭ୍ରମିଲେ ମଣ୍ଡଳାକାର ପରିକ୍ରମା ହୁଏ। ତାହାର ଯୁଗ, ଅକ୍ଷ ଓ ପ୍ରସାରିତ କୋଟିଗୁଡ଼ିକ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ (ଡାହାଣ) ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ ଯାନର ଗଠନ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ
ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ଭାବେ ଧୃତ, ଏବଂ ଚକ୍ର-ଅଶ୍ୱଯୁକ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରଥ ସହ ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ—ସେଇ ଦୁଇ, ଧ୍ରୁବ ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶୀ ରଶ୍ମି, ଭ୍ରମଣମାନ ଗତିକୁ ଅନୁସରି ଆକାଶର ନିୟତ ପରିକ୍ରମାକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 11
युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु कीले सक्ता यथा रज्जुर् भ्रमते सर्वतोदिशम्
ବାତତରଙ୍ଗଚାଳିତ ଏହି ରଥର ଯୁଗାକ୍ଷର କୋଟି କୀଳରେ ସକ୍ତ ହୋଇ ସବୁ ଦିଗରେ ଭ୍ରମେ—ଯେପରି କୀଳରେ ବନ୍ଧା ରଜ୍ଜୁ ଚାରିପାଖେ ଘୂରେ।
Verse 12
भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मण्डलानि तु
ଭାସ୍କର ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଉତ୍ତରାୟଣରେ ମଣ୍ଡଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ଘୂରେ।
Verse 13
आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा आभ्यन्तरस्थः सूर्यो ऽथ भ्रमते मण्डलानि तु
ଯେତେବେଳେ ସେହି ମଣ୍ଡଳମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କ ଆଧାରରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ ଧାରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେହି ମଣ୍ଡଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; ଏଭଳି ପତି-ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ୱଚକ୍ର ଧାରିତ ରହେ, ଏବଂ ବନ୍ଧିତ ପଶୁଜୀବମାନେ ସେହି ପରିମିତ ଚକ୍ରରେ ଚଳନ କରନ୍ତି।
Verse 14
अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं द्वयोः ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
ଦୁଇ କାଷ୍ଠାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଅନ୍ତର ଏକଶେ ଅଶୀ ମଣ୍ଡଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁନଶ୍ଚ ଧ୍ରୁବରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ରଶ୍ମିମାନଙ୍କର ପ୍ରସାର ଓ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କ୍ରମ ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗଣାଯାଏ।
Verse 15
तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेष्टयन् स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
ସେହିପରି ବାହ୍ୟ ପଥରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରେ; ସେ ବେଗରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଘେରି ମଣ୍ଡଳପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 16
देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश् च दिवानिशम् यजन्ति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम्
ଦେବମାନେ ଓ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଦିବାନିଶି ସତତ ତାହା ଦେବଙ୍କୁ ଯଜନ କରନ୍ତି—ଭାସ୍କର, ଭବ, ପରମ ଈଶ୍ୱର (ପତି)—ଯିଏ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୟୋତି ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ବନ୍ଧମୋଚନ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 17
सरथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यैर्मुनिभिस् तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
ସେହି ରଥଟି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ ଥିଲା—ଆଦିତ୍ୟ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ—ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ଏବଂ ଗଣନାୟକ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ପରିବୃତ କରିଥିଲେ।
Verse 18
एते वसन्ति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु आप्याययन्ति चादित्यं तेजोभिर् भास्करं शिवम्
ଏହି ଦିବ୍ୟଗଣ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ ବସନ୍ତି; ଏବଂ ନିଜ ତେଜରେ ଆଦିତ୍ୟ—ଭାସ୍କର—ଯିଏ ଶିବସ୍ୱରୂପ, ତାହାକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
Verse 19
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते
ମୁନିମାନେ ନିଜ ସୁଗ୍ରଥିତ ବଚନରେ ରବିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି।
Verse 20
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति च
ଗଣନାୟକ ଯକ୍ଷ-ଭୂତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ନାଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଯାତୁଧାନମାନେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି—ଏଭଳି ନିଯୁକ୍ତ ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟତି-କ୍ରମ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
Verse 21
वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
‘ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ ଉଦୟରୁ ରବିଙ୍କୁ ପରିବେଷ୍ଟନ କରି ଅସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି; ଏଭଳି ଏମାନେ ଦିବାକର ସହ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ ବସନ୍ତି।’
Verse 22
मधुश् च माधवश्चैव शुक्रश् च शुचिरेव च नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ମଧୁ ଓ ମାଧବ; ତଥା ଶୁକ୍ର ଓ ଶୁଚି; ପୁନଶ୍ଚ ନଭ ଓ ନଭସ୍ୟ; ଏବଂ ଇଷ ଓ ଊର୍ଜ—ଏହିପରି ପବିତ୍ର କାଳଚକ୍ରର ମାସଗୁଡ଼ିକ କଥିତ।
Verse 23
सहःसहस्यौ च तथा तपस्यश् च तपः पुनः एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः
ସହ ଓ ସହସ୍ୟ; ତଥା ତପସ୍ୟ ଏବଂ ପୁନଃ ତପ—ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହାହି ମାନବ ବର୍ଷ।
Verse 24
वासन्तिकस् तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस् तथा शारदश् च हिमश्चैव शैशिर ऋतवः स्मृताः
ଋତୁଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି ସ୍ମୃତ—ବାସନ୍ତିକ (ବସନ୍ତ), ଗ୍ରୈଷ୍ମ (ଗ୍ରୀଷ୍ମ), ଶୁଭ ବାର୍ଷିକ (ବର୍ଷା), ଶାରଦ (ଶରତ), ହିମ (ଶୀତ), ଏବଂ ଶୈଶିର (ଶିଶିର ଋତୁ)।
Verse 25
धातार्यमाथ मित्रश् च वरुणश्चेन्द्र एव च विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्यो ऽंशुर् भगस् तथा
ଧାତା ଓ ଆର୍ୟମା, ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର; ବିବସ୍ୱାନ, ପୂଷା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ଅଂଶୁ ଓ ଭଗ—ଏହେ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନେ ଜଗତ୍-ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 26
त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश् च पुलहश्चात्रिरेव च वसिष्ठश्चाङ्गिराश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः
ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ଅତ୍ରି; ବସିଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଭୃଗୁ—ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ସୃଷ୍ଟିର ବିସ୍ତାରରେ ଏଠାରେ ପ୍ରମୁଖ ଋଷି-ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଭାବେ କଥିତ।
Verse 27
भारद्वाजो गौतमश् च कश्यपश् च क्रतुस् तथा जमदग्निः कौशिकश् च वासुकिः कङ्कणीकरः
ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, କଶ୍ୟପ ଓ କ୍ରତୁ; ଏହିପରି ଜମଦଗ୍ନି, କୌଶିକ, ବାସୁକି ଓ କଙ୍କଣୀକର—ଏ ସମସ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ନାମ ପବିତ୍ର ଶୈବ ଆଖ୍ୟାନରେ ଗଣିତ।
Verse 28
तक्षकश् च तथा नाग एलापत्रस् तथा द्विजाः शङ्खपालस् तथा चान्यस् त्व् ऐरावत इति स्मृतः
ତକ୍ଷକ, ନାଗ, ଏଲାପତ୍ର ଓ ଦ୍ୱିଜଗଣ; ତଥା ଶଙ୍ଖପାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ—ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଐରାବତ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।
Verse 29
धनञ्जयो महापद्मस् तथा कर्कोटकः स्मृतः कम्बलो ऽश्वतरश्चैव तुम्बुरुर्नारदस् तथा
ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାପଦ୍ମ ଓ କର୍କୋଟକ—ଏମାନେ ସ୍ମୃତ; ତଥା କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର, ଏବଂ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ ମଧ୍ୟ।
Verse 30
हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः उग्रसेनो ऽथ सुरुचिर् अन्यश्चैव परावसुः
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହାହା ଓ ହୂହୂ, ଏବଂ ଅନୁତ୍ତମ ବିଶ୍ୱାବସୁ; ପରେ ଉଗ୍ରସେନ, ସୁରୁଚି, ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣ—ପରାବସୁ—ମଧ୍ୟ (ପ୍ରସିଦ୍ଧ)।
Verse 31
चित्रसेनो महातेजाश् चोर्णायुश्चैव सुव्रताः धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात् कृतस्थला
ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଚିତ୍ରସେନ, ଏବଂ ସୁବ୍ରତ ଚୋର୍ଣାୟୁ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା—ତଥା ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ଦେବୀ କୃତସ୍ଥଳା ମଧ୍ୟ।
Verse 32
शुभानना शुभश्रोणिर् दिव्या वै पुञ्जिकस्थला मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाथ शुचिस्मिता
ଶୁଭାନନା, ଶୁଭଶ୍ରୋଣୀ, ଦିବ୍ୟା, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା, ମେନକା, ସହଜନ୍ୟା, ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ଶୁଚିସ୍ମିତା—ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନରେ କୁହାଯାଇଛନ୍ତି। ଜଗତ୍କଥାରେ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶାସନରେ ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିମିତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा
ଅନୁମ୍ଲୋଚା, ଘୃତାଚୀ, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ—ସହିତ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେଇ ଦେବୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ତିଲୋତ୍ତମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 34
रंभा चाम्भोजवदना रथकृद् ग्रामणीः शुभः रथौजा रथचित्रश् च सुबाहुर्वै रथस्वनः
ରମ୍ଭା, ଅମ୍ଭୋଜବଦନା (ପଦ୍ମମୁଖୀ), ରଥକୃତ୍ (ରଥନିର୍ମାତା), ଗ୍ରାମଣୀ (ଗଣନେତା), ଶୁଭ; ରଥୌଜା, ରଥଚିତ୍ର, ସୁବାହୁ ଓ ରଥସ୍ୱନ—ଏହି ନାମରେ ପତି (ଶିବ) ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି, ଯିଏ ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ ପାର କରାନ୍ତି।
Verse 35
वरुणश् च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च क्षतजित् सत्यजित्तथा
ସେ ବରୁଣ ଓ ତଥା ‘ଅନ୍ୟ’ (ଅଦ୍ୱିତୀୟ) ମଧ୍ୟ; ସେ ସୁଷେଣ, ସେନଜିତ୍ ଓ ଶୁଭ। ସେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ, ଅରିଷ୍ଟନେମି, କ୍ଷତଜିତ୍ ଏବଂ ସତ୍ୟଜିତ୍—ଏହି ନାମରେ ପତି (ମହେଶ୍ୱର) ସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 36
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च पौरुषेयो वधस् तथा सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः
ରାକ୍ଷସହେତୁ ଅନିଷ୍ଟ, ଆକସ୍ମିକ ପ୍ରହାର, ମାନବକୃତ ହିଂସା ଓ ମୃତ୍ୟୁ; ତଥା ସର୍ପ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରର ଭୟ; ପୁନଃ ଅସ୍ତ୍ର, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାତାସ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଦାହକ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ପତି ଶିବ ପରମ ଶରଣ; ସେ ପାଶ ଛେଦି ପଶୁକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 37
ब्रह्मोपेतश् च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च एते देवादयः सर्वे वसन्त्यर्के क्रमेण तु
ବ୍ରହ୍ମାସହିତ ରକ୍ଷେନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବାଦି କ୍ରମାନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ଲୋକଧାରକ ପତି-ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟତିରେ ବିଶ୍ୱଶାସନ କ୍ରମେ ଚାଲେ।
Verse 38
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः धात्रादिविष्णुपर्यन्ता देवा द्वादश कीर्तिताः
ଏମାନେ ହିଁ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଗଣ—ସାତଜଣ କରି ବାରୋଟି ଦଳ। ଧାତୃଠାରୁ ବିଷ୍ଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଭଳି ବାରୋ ଦେବ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 39
आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययन्ति ते पुलस्त्याद्याः कौशिकान्ता मुनयो मुनिसत्तमाः
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୌଶିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ନିଜ ତେଜୋମୟ ତପୋବଳରେ ପରମ ଆଦିତ୍ୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାନୁକୁ ପୁଷ୍ଟ ଓ ମହିମାନ୍ୱିତ କରନ୍ତି।
Verse 40
द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः
ସେମାନେ ଯଥାକ୍ରମେ ବାରୋଟି ସ୍ତବରେ ଭାନୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଏବଂ ବାସୁକି ଆଦି ଅଶ୍ୱତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମାନୁସାରେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି।
Verse 41
द्वादशैव महादेवं वहन्त्येवं यथाक्रमम् क्रमेण सूर्यवर्चान्तास् तुम्बुरुप्रमुखाम्बुपम्
ଏଭଳି ଯଥାକ୍ରମେ ବାରୋଜଣ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କ୍ରମେ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ—ତୁମ୍ବୁରୁ ପ୍ରମୁଖ ହୋଇ, ନିୟତ ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 42
गीतैरेनमुपासन्ते गन्धर्वा द्वादशोत्तमाः कृतस्थलाद्या रंभान्ता दिव्याश्चाप्सरसो रविम्
ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗନ୍ଧର୍ବ ଗୀତଦ୍ୱାରା ରବିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; କୃତସ୍ଥଲାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ରମ୍ଭା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ରବିଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
Verse 43
ताण्डवैः सरसैः सर्वाश् चोपासन्ते यथाक्रमम् दिव्याः सत्यजिदन्ताश् च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଥାକ୍ରମେ ସରସ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରନ୍ତି—ଦିବ୍ୟ ଗଣମାନେ, ଏବଂ ସତ୍ୟଜିଦନ୍ତ, ଗ୍ରାମଣ୍ୟ ଓ ରଥକୃନ୍ମୁଖ-ନେତୃତ୍ୱଧାରୀ ଦଳମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପଦକ୍ରମାନୁସାରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି।
Verse 44
द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम् प्रयान्ति यज्ञोपेतान्ता रक्षोहेतिमुखाः सह
ଦ୍ୱାଦଶ-ଚକ୍ରର କ୍ରମାନୁସାରେ ସେମାନେ କିରଣସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ପରେ ଯଜ୍ଞର ଉପସଂହାର ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ରାକ୍ଷସ-ନିବାରଣକୁ ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି, ରକ୍ଷାୟୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବାମାନେ।
Verse 45
सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्च यथाक्रमम् धातार्यमा पुलस्त्यश् च पुलहश् च प्रजापतिः
ଯଥାକ୍ରମେ ଆୟୁଧଧାରୀ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ରାକ୍ଷସ—ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ପୁଲହ—ପ୍ରଜାପତି-ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କ୍ରମରେ ଗଣିତ ହେଲେ।
Verse 46
उरगो वासुकिश्चैव कङ्कणीकश् च तावुभौ तुम्बुरुर् नारदश्चैव गन्धर्वौ गायतां वरौ
ଉରଗ, ବାସୁକି ଓ କଙ୍କଣୀକ—ସେ ଦୁଇଜଣ; ଏବଂ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ—ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଗାନ କରି ସ୍ତୁତିରୂପ ଭକ୍ତି ପଶୁପତି ଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି।
Verse 47
कृतस्थलाप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ
କୃତସ୍ଥଲା ନାମ୍ନୀ ଅପ୍ସରା ଏବଂ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା; ତଥା ଗ୍ରାମଣୀ, ରଥକୃତ ଓ ରଥୌଜା—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଯୁଗଳରୂପେ—ଶିବଙ୍କ ନିୟତ ଦିବ୍ୟ-ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ।
Verse 48
रक्षोहेतिः प्रहेतिश् च यातुधानावुदाहृतौ मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे
ରକ୍ଷୋହେତି ଓ ପ୍ରହେତି—ଏମାନେ ଯାତୁଧାନ ବୋଲି ଉଦାହୃତ। ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ଗଣ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ବସେ, ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଜଗଦ୍ଧର୍ମକୁ ଚାଲାଏ।
Verse 49
वसन्ति ग्रीष्मकौ मासौ मित्रश् च वरुणश् च ह ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश् च तक्षको नाग एव च
ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ଅଧିଷ୍ଠାତା ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ; ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ଏବଂ ନାଗ ତକ୍ଷକ ମଧ୍ୟ। ଏପରି ଦେବ-ଋଷି-ନାଗାଦି ଦ୍ୱାରା କାଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଶିବ (ପତି) ଅଧୀନରେ ଚାଲେ।
Verse 50
मेनका सहजन्या च गन्धर्वौ च हाहाहूहूः सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश् च तावुभौ
ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା; ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ ହାହା ଓ ହୂହୂ; ତଥା ସୁବାହୁ ନାମକ ଗ୍ରାମଣୀ ଓ ରଥଚିତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ—ଏଠାରେ ଗଣ-ଗଣନାରେ ସ୍ମରିତ।
Verse 51
पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ एते वसन्ति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः
‘ପୌରୁଷେୟ’ ଓ ‘ବଧ’—ଏମାନେ ଯାତୁଧାନ ବୋଲି ଉଦାହୃତ। ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ଶିବ (ପତି) ଅଧୀନରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଚାଲେ।
Verse 52
ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसन्तीह देवताः इन्द्रश्चैव विवस्वांश् च अङ्गिरा भृगुरेव च
ତତ୍ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ର, ସ୍ୱୟଂ ବିବସ୍ୱାନ୍ (ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ), ଏବଂ ଋଷି ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଭୃଗୁ।
Verse 53
एलापत्रस् तथा सर्पः शङ्खपालश् च तावुभौ विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश् च रथस्वनः
ଏହିପରି ଏଲାପତ୍ର, ସର୍ପ ଓ ଶଙ୍ଖପାଳ—ସେ ଦୁଇଜଣ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଅଗ୍ରସେନ; ତଥା ବରୁଣ ଓ ରଥସ୍ୱନ (ମଧ୍ୟ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 54
प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे यातुधानास् तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ
ପ୍ରମ୍ଲୋଚା—ବିଖ୍ୟାତା—ଏବଂ ଅନୁମ୍ଲୋଚା: ସେ ଦୁଇଜଣ; ଏହିପରି ଯାତୁଧାନଗଣ; ଏବଂ ସର୍ପ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ର—ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ (ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା)।
Verse 55
नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजो ऽथ गौतमः
ନଭ ଓ ନଭସ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇ ମାସରେ ଏହି ଗଣ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ମଧ୍ୟରେ ବସେ: ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ପୂଷା, ଏବଂ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ।
Verse 56
धनञ्जय इरावांश् च सुरुचिः सपरावसुः घृताची चाप्सरःश्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना
ଧନଞ୍ଜୟ ଓ ଇରାବାନ, ସୁରୁଚି ଓ ସପରାବସୁ; ଏବଂ ଘୃତାଚୀ—ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା—ତଥା ବିଶ୍ୱାଚୀ—ଅତିଶୟ ଶୋଭାମୟୀ—(ବୋଲି) ଉଲ୍ଲେଖ।
Verse 57
सेनजिच्च सुषेणश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ आपो वातश् च तावेतौ यातुधानावुभौ स्मृतौ
ସେନଜିତ ଓ ସୁଷେଣ—ଯେମାନେ ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଯୁଗଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସେମାନେ ଆପଃ (ଜଳ) ଓ ବାତ (ବାୟୁ) ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଚିହ୍ନିତ, ଏବଂ ଉଭୟେ ଯାତୁଧାନ (ବାଧାକାରୀ ଗୁପ୍ତ ସତ୍ତା) ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 58
वसन्त्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसन्ति च दिवाकरे
ଏହି ମାସମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି—ଊର୍ଜ ଓ ଇଷ। ଏହିପରି ହେମନ୍ତର ଦୁଇ ମାସ ମଧ୍ୟ ଦିବାକରରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିୟତ ଗତିରେ କାଳ ଓ ଋତୁ ଧାରିତ ହୁଏ; ତାହାର ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା ପ୍ରଭୁ (ପତି) ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 59
अंशुर्भगश् च द्वावेतौ कश्यपश् च क्रतुः सह भुजङ्गश् च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस् तथा
ଅଂଶୁ ଓ ଭଗ—ଏହି ଦୁଇଜଣ—ସହ କଶ୍ୟପ ଓ କ୍ରତୁ; ଏହିପରି ଭୁଜଙ୍ଗ, ମହାପଦ୍ମ, ସର୍ପ ଏବଂ କର୍କୋଟକ—ଏହି ନାମମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 60
चित्रसेनश् च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ उर्वशी पूर्वचित्तिश् च तथैवाप्सरसावुभे
ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଊର୍ଣ୍ଣାୟୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗନ୍ଧର୍ବ; ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ ଓ ପୂର୍ବଚିତ୍ତି—ଏହି ଦୁଇଜଣ ବିଖ୍ୟାତ ଅପ୍ସରା—ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 61
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश् च सेनानीर् ग्रामणीश् च तौ विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ
ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଏବଂ ସେନାନୀ ଓ ଗ୍ରାମଣୀ—ତଥା ସେଇ ଦୁଇଜଣ ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ଦିବାକର—ଉଭୟେ ଯାତୁଧାନ (ଉଗ୍ର, ବାଧାକାରୀ ବର୍ଗ) ବୋଲି ଉଦାହୃତ।
Verse 62
सहे चैव सहस्ये च वसन्त्येते दिवाकरे ततः शैशिरयोश्चापि मासयोर् निवसन्ति वै
ସହା ଓ ସହସ୍ୟ ମାସରେ ଏହି ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସନ୍ତି। ତାପରେ ଶୈଶିର ଋତୁର ଦୁଇ ମାସରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ନିବାସ କରନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାନ।
Verse 63
त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर् विश्वामित्रस्तथैव च काद्रवेयौ तथा नागौ कम्बलाश्वतरावुभौ
ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର; ଏବଂ କାଦ୍ରବେୟ ବଂଶର ଦୁଇ ନାଗ—କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର—ଏ ସମସ୍ତେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗଣନାରେ ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 64
धृतराष्ट्रः सगन्धर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा
ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା; ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିଲୋତ୍ତମା; ଏବଂ ମନୋହରୀ ଦେବୀ ରମ୍ଭା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ-ପତିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସଭାର ଅଂଶ।
Verse 65
रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यौ लोकविश्रुतौ ब्रह्मोपेतस् तथा रक्षो यज्ञोपेतश् च यः स्मृतः
ରଥଜିତ ଓ ସତ୍ୟଜିତ—ଲୋକବିଖ୍ୟାତ ଗ୍ରାମନାୟକ ଦୁଇଜଣ—ସ୍ମରଣୀୟ। ଏହାସହ ବ୍ରହ୍ମୋପେତ ଓ ଯଜ୍ଞୋପେତ ନାମକ ରାକ୍ଷସ ମଧ୍ୟ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 66
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
ଏହି ଦେବମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗଳ ଦୁଇ-ଦୁଇ ମାସ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ସେମାନେ ନିଜ-ନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା; ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ସପ୍ତକ-ଗଣ।
Verse 67
सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम्
ଏହି ମୁନିମାନେ ନିଜ ତେଜୋମୟ ତପୋବଳରେ ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୁଗଠିତ ବଚନରେ ରବିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
Verse 68
गन्धर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ନୃତ୍ୟ-ଗୀତରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତଗଣ ତାଙ୍କ କିରଣମାନଙ୍କର ସଂଗ୍ରହ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି।
Verse 69
सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधाना अनुयान्ति वै वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
ସର୍ପମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି; ଯାତୁଧାନମାନେ ପଛେ ପଛେ ଚାଲନ୍ତି; ଏବଂ ବାଲଖିଲ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଉଦୟଠାରୁ ରବିଙ୍କୁ ଘେରି ଅସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 70
एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः यथायोगं यथामन्त्रं यथाधर्मं यथाबलम्
ଏହି ଦେବମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତାଙ୍କ ତେଜ, ତପ, ଯୋଗ୍ୟତା, ମନ୍ତ୍ରାଧିକାର, ଧର୍ମାନୁସରଣ ଓ ବଳ ଅନୁସାରେ ହେବା ଉଚିତ।
Verse 71
तथा तपत्यसौ सूर्यस् तेषामिद्धस्तु तेजसा इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ତେଜରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଦିବାକରରେ ଏଠାରେ ମାସମାନେ ଦୁଇ-ଦୁଇ କରି ବସନ୍ତରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 72
ऋषयो देवगन्धर्वपन्नगाप्सरसां गणाः ग्रामण्यश् च तथा यक्षा यातुधानाश् च मुख्यतः
ଋଷିମାନେ, ଦେବଗଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପନ୍ନଗ (ନାଗ) ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ, ସେମାନଙ୍କ ନେତାମାନେ, ତଥା ଯକ୍ଷ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଯାତୁଧାନ—ସମସ୍ତେ ବହୁସମୂହରେ ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 73
एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः
ଏମାନେ ତପନ କରନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି, ପବନରୂପେ ବହନ୍ତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏମାନେ ଭୂତମାନଙ୍କ ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 74
मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति च दुरात्मनाम् दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचित् क्वचित्
ଏମାନେ ମାନବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭତା ଆଣନ୍ତି ଏବଂ ଦୁରାତ୍ମମାନଙ୍କର ପାପ ହରଣ କରନ୍ତି; ସୁପଥରେ ଚାଲୁଥିବାମାନଙ୍କ ଦୁରିତକୁ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୂର କରନ୍ତି।
Verse 75
विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः
କାମଗାମୀ ଓ ପବନବେଗୀ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପରିଚରମାନେ, ଦିନର ଗତିକୁ ଅନୁସରି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତେ ପରିଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 76
वर्षन्तश् च तपन्तश् च ह्लादयन्तश् च वै द्विजाः गोपायन्तीह भूतानि सर्वाणि द्यामनुक्षयात्
ଏହି ଦ୍ୱିଜସ୍ୱରୂପ ଶକ୍ତିମାନେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ତାପ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ଶୀତଳ ହ୍ଲାଦ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି; ଏଠାରେ ଦ୍ୟୁଲୋକୀୟ ନିୟମ ଅକ୍ଷୟ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 77
स्थानाभिमानिनाम् एतत् स्थानं मन्वन्तरेषु वै अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं च ये
ଏହା ପଦାଭିମାନୀ ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିୟତ ସ୍ଥାନ। ମନ୍ୱନ୍ତରମାନେ ଅତୀତ, ଅନାଗତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ।
Verse 78
एते वसन्ति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह
ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି—ସପ୍ତକ ରୂପ ଗଣମାନେ, ସଂଖ୍ୟାରେ ଚୌଦ। ଚୌଦଟି ମନ୍ୱନ୍ତରର ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଏହି ଗଣମାନେ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 79
संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यथावृत्तं यथाश्रुतम् कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः
ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳମାନେ, ଦେବଦେବ ଧୀମାନ୍ ଶିବଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଓ ବିସ୍ତାରରେ—ଯଥା ଘଟିଥିଲା ଓ ଯଥା ଶୁଣିଥିଲି—ସେହିପରି କହିଛି।
Verse 80
एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः
ଏହି ଦେବତାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କ୍ରମେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କରି ବସନ୍ତି। ଏମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ପଦାଭିମାନୀ ଗଣ—ବାରଟି ସପ୍ତକ ଦଳ।
Verse 81
इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पते ऽसौ दिवाकरः
ଏହିପରି ଏହି ଦିବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକଚକ୍ର ରଥରେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲେ; ହରିତବର୍ଣ୍ଣ ଅଶ୍ୱ—ଅକ୍ଷରସ୍ୱରୂପ, ଅବିନାଶୀ—ତାହାକୁ ଟାଣିନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 82
अहोरात्रं रथेनासाव् एकचक्रेण तु भ्रमन् सप्तद्वीपसमुद्राङ्गां सप्तभिः सर्पते दिवि
ସେ ଅହୋରାତ୍ର ଏକଚକ୍ର ରଥରେ ନିରନ୍ତର ଭ୍ରମଣ କରି ଦିବିରେ ସର୍ପଣ କରେ। ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସପ୍ତସମୁଦ୍ରବେଷ୍ଟିତ ଜଗତକୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ଏହି କାଳ—ପତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟମରେ—ଲୋକମାନଙ୍କୁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଗତିରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ।
Frequently Asked Questions
Dhruva is presented as the intelligent ‘impeller’ (preraka) for the luminaries: the chariot’s yoke and axle are bound by rays/tethers, and as Dhruva’s agency is described, the wheel-axle system revolves—symbolizing a fixed cosmic pivot that regulates apparent solar paths and seasonal shifts.
The seven horses symbolize the Vedic metres (chandas), implying that solar movement and vitality are sustained by Vedic order—mantra, rhythm, and yajña—so cosmic light is portrayed as emerging from sacred structure rather than mere physical force.
They are the presiding entities identified with specific cosmic stations/offices—organized here into recurring monthly sets—who collectively sustain the Sun’s tejas through worship, song, protection, and functional roles (carrying, guarding, gathering rays) across cycles of time.