Adhyaya 106
विनायकोत्पत्तिः / ताण्डव-प्रसङ्गः (दारुक-वधः, काली-उत्पत्तिः, क्षेत्रपालोत्पत्तिः)
ଋଷିମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନୃତ୍ୟାରମ୍ଭର କାରଣ ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଦାରୁକାସୁରଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତପସ୍ୟାରେ ବଳ ପାଇ ସେ ଦେବ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତା ଉମାପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ଦାରୁକ-ବଧ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଶିବ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ, ଦେବୀ ଶିବଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଉଗ୍ରଶକ୍ତିରୂପ ହୁଅନ୍ତି। ଶିବ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରରୁ କାଳୀ (କାଳକଣ୍ଠୀ)କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳୀ ଦାରୁକକୁ ନିହତ କରି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ଜଗତକୁ ଆକୁଳ କରନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ଶ୍ମଶାନରେ ବାଳରୂପେ କାନ୍ଦି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବୀ ସ୍ତନ୍ୟ ଦେଇ କାଳୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମନ କରନ୍ତି। ସେଇ ବାଳ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ହୁଏ ଓ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳେ ଶିବ ପ୍ରେତଗଣ ସହ ତାଣ୍ଡବ କରନ୍ତି; ଦେବୀ ନୃତ୍ୟାମୃତ ପାନ କରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବମାନେ କାଳୀ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे विनायकोत्पत्तिर्नाम पञ्चाधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नृत्यारम्भः कथं शंभोः किमर्थं वा यथातथम् वक्तुमर्हसि चास्माकं श्रुतः स्कन्दाग्रजोद्भवः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ବିନାୟକୋତ୍ପତ୍ତି’ ନାମକ ଏକଶ ଛଅତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶମ୍ଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ନୃତ୍ୟ କିପରି ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଏବଂ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରୂପ ବିନାୟକଙ୍କ ପ୍ରାକଟ୍ୟ ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; ତେଣୁ ଏହା ବିସ୍ତାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତୁ।
Verse 2
सूत उवाच दारुको ऽसुरसम्भूतस् तपसा लब्धविक्रमः सूदयामास कालाग्निर् इव देवान्द्विजोत्तमान्
ସୂତ କହିଲେ—ଅସୁରକୁଳଜ ଦାରୁକ ତପସ୍ୟାରେ ବିକ୍ରମ ଲାଭ କରି, ଯୁଗାନ୍ତର କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇ ନାଶ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଧର୍ମ ଦମିତ ହେଲେ ବଦ୍ଧ ପଶୁ (ଜୀବ) ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ରେ ଆହୁରି ନିମଗ୍ନ ହୁଏ; ତେବେ ସେ ପତି—ଶିବଙ୍କ—ଶରଣ ନେଇଥାଏ।
Verse 3
दारुकेण तदा देवास् ताडिताः पीडिता भृशम् ब्रह्माणं च तथेशानं कुमारं विष्णुमेव च
ତେବେ ଦାରୁକଙ୍କ ଆଘାତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ଦେବମାନେ ଶରଣ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ଈଶାନ (ପ୍ରଭୁ), କୁମାର (ସ୍କନ୍ଦ) ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ନିଜ ଦୁଃଖ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 4
यममिन्द्रमनुप्राप्य स्त्रीवध्य इति चासुरः स्त्रीरूपधारिभिः स्तुत्यैर् ब्रह्माद्यैर्युधि संस्थितैः
ଯମ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲାପରେ ସେ ଅସୁର ‘ସ୍ତ୍ରୀବଧ୍ୟ’—ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀରୂପରେ ମାତ୍ର ବଧଯୋଗ୍ୟ—ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 5
बाधितास्तेन ते सर्वे ब्रह्माणं प्राप्य वै द्विजाः विज्ञाप्य तस्मै तत्सर्वं तेन सार्धमुमापतिम्
ତାହାଦ୍ୱାରା ବାଧିତ ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଏବଂ ଉମାପତି—ଉମାସହିତ ଶିବପ୍ରଭୁ—ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ସହିତେ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 6
सम्प्राप्य तुष्टुवुः सर्वे पितामहपुरोगमाः ब्रह्मा प्राप्य च देवेशं प्रणम्य बहुधा नतः
ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ ଦେବେଶଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଦେବେଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପୁନଃପୁନଃ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 7
दारुणो भगवान्दारुः पूर्वं तेन विनिर्जिताः निहत्य दारुकं दैत्यं स्त्रीवध्यं त्रातुमर्हसि
ହେ ଭଗବାନ, ‘ଦାରୁ’ ନାମକ ସେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା; ପୂର୍ବେ ଆମେ ତାହାଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲୁ। ଦାରୁକ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି, ସ୍ତ୍ରୀବଧ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଆପଣଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 8
विज्ञप्तिं ब्रह्मणः श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा देवीमुवाच देवेशो गिरिजां प्रहसन्निव
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ଶୁଣି ଭଗବାନ—ଭଗନେତ୍ରହା, ଦେବେଶ—ମନେ ମନେ ମନ୍ଦ ହାସ ସହ ଗିରିଜା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 9
भवतीं प्रार्थयाम्यद्य हिताय जगतां शुभे वधार्थं दारुकस्यास्य स्त्रीवध्यस्य वरानने
ହେ ଶୁଭେ, ଜଗତର ହିତ ପାଇଁ ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି। ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ସ୍ତ୍ରୀଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ଏହି ଦାରୁକର ବଧ ସାଧନ କର।
Verse 10
अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः विवेश देहे देवस्य देवेशी जन्मतत्परा
ତାପରେ ଜଗତର ଅରଣିସ୍ୱରୂପା ଦେବେଶୀ ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଦେବଙ୍କ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଆସନ୍ତା ପ୍ରାକଟ୍ୟ (ଜନ୍ମ) ପାଇଁ ତତ୍ପର ହେଲେ।
Verse 11
एकेनांशेन देवेशं प्रविष्टा देवसत्तमम् न विवेद तदा ब्रह्मा देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः
ନିଜ ଶକ୍ତିର କେବଳ ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଦେବେଶରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର-ପୁରୋଗାମୀ ଦେବମାନେ ସେ ଦେବସତ୍ତମଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 12
गिरिजां पूर्ववच्छंभोर् दृष्ट्वा पार्श्वस्थितां शुभाम् मायया मोहितस्तस्याः सर्वज्ञो ऽपि चतुर्मुखः
ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଶୁଭରୂପେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଗିରିଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସର୍ବଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲେ।
Verse 13
सा प्रविष्टा तनुं तस्य देवदेवस्य पार्वती कण्ठस्थेन विषेणास्य तनुं चक्रे तदात्मनः
ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କ ତନୁରେ ପାର୍ବତୀ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ତାଙ୍କ କଣ୍ଠସ୍ଥ ବିଷର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ତନୁକୁ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ସଦୃଶ କରି ଗଢ଼ିଦେଲେ।
Verse 14
तां च ज्ञात्वा तथाभूतां तृतीयेनेक्षणेन वै ससर्ज कालीं कामारिः कालकण्ठीं कपर्दिनीम्
ତାଙ୍କର ସେହି ଅବସ୍ଥା ଜାଣି, କାମାରି ଶିବ ନିଶ୍ଚୟ ତୃତୀୟ ନୟନର ଶକ୍ତିରେ କାଳୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—କାଳକଣ୍ଠୀ, କପର୍ଦିନୀ।
Verse 15
जाता यदा कालिमकालकण्ठी जाता तदानीं विपुला जयश्रीः देवेतराणामजयस्त्वसिद्ध्या तुष्टिर्भवान्याः परमेश्वरस्य
ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ କାଳିମା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ହିଁ ବିପୁଳ ଜୟଶ୍ରୀ ଉଦିତ ହେଲା। ଦେବେତରମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ଅସିଦ୍ଧ ହୋଇ ସେମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଭବାନୀ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
Verse 16
जातां तदानीं सुरसिद्धसंघा दृष्ट्वा भयाद् दुद्रुवुर् अग्निकल्पाम् कालीं गरालंकृतकालकण्ठीम् उपेन्द्रपद्मोद्भवशक्रमुख्याः
ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଗରାଳମାଳାରେ ଭୂଷିତ କାଳକଣ୍ଠୀ କାଳିକାକୁ ନବୋଦ୍ଭୂତ ଦେଖି, ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବିଷ୍ଣୁ), ପଦ୍ମୋଦ୍ଭବ (ବ୍ରହ୍ମା) ଓ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରମୁଖ ସହ ଦେବ-ସିଦ୍ଧସଂଘ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।
Verse 17
तथैव जातं नयनं ललाटे सितांशुलेखा च शिरस्युदग्रा कण्ठे करालं निशितं त्रिशूलं करे करालं च विभूषणानि
ସେହିପରି ଲଲାଟରେ ଏକ ନୟନ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ଶିରୋଭାଗରେ ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦ୍ରରେଖା ସଦୃଶ ଉଚ୍ଚ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଦେଲା। କଣ୍ଠଦେଶରେ ଭୟଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଦ୍ଭବିଲା, ଏବଂ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଭୀତିଜନକ ଭୂଷଣ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 18
सार्धं दिव्यांबरा देव्याः सर्वाभरणभूषिताः सिद्धेन्द्रसिद्धाश् च तथा पिशाचा जज्ञिरे पुनः
ଦେବୀ ସହ—ଦିବ୍ୟବସ୍ତ୍ରରେ ଦୀପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ—ପୁନର୍ବାର ସିଦ୍ଧମାନେ, ସିଦ୍ଧେନ୍ଦ୍ର ସିଦ୍ଧମାନେ ଏବଂ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 19
आज्ञया दारुकं तस्याः पार्वत्याः परमेश्वरी दानवं सूदयामास सूदयन्तं सुराधिपान्
ସେହି ପରମେଶ୍ୱରୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଯେ ଦାନବ ଦାରୁକ ଦେବାଧିପତିମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିଲା, ତାହାକୁ ଦେବୀ ସଂହାର କଲେ।
Verse 20
संरंभातिप्रसंगाद् वै तस्याः सर्वमिदं जगत् क्रोधाग्निना च विप्रेन्द्राः संबभूव तदातुरम्
ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟୁଗ୍ର ଆବେଗମୟ କ୍ରୋଧର ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା; ସେତେବେଳେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଆତୁର ହେଲା।
Verse 21
भवो ऽपि बालरूपेण श्मशाने प्रेतसंकुले रुरोद मायया तस्याः क्रोधाग्निं पातुम् ईश्वरः
ଭବ (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ବାଳରୂପ ଧାରି ପ୍ରେତସଙ୍କୁଳ ଶ୍ମଶାନରେ ନିଜ ମାୟାରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଯେଣୁ ଈଶ୍ୱର ତାହାର କ୍ରୋଧାଗ୍ନିକୁ ପାନ କରି ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।
Verse 22
तं दृष्ट्वा बालमीशानं मायया तस्य मोहिता उत्थाप्याघ्राय वक्षोजं स्तनं सा प्रददौ द्विजाः
ବାଳରୂପ ଈଶାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ତାଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ହେଲା। ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଲଗାଇ ସ୍ତନ୍ୟ ଦେଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ।
Verse 23
स्तनजेन तदा सार्धं कोपमस्याः पपौ पुनः क्रोधेनानेन वै बालः क्षेत्राणां रक्षको ऽभवत्
ସେତେବେଳେ ସ୍ତନ୍ୟ ସହିତ ସେ ତାହାର କୋପକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ପାନ କଲା। ସେଇ କ୍ରୋଧଶକ୍ତିରେ ବାଳକଟି ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ—କ୍ଷେତ୍ରପାଳ—ହେଲା।
Verse 24
मूर्तयो ऽष्टौ च तस्यापि क्षेत्रपालस्य धीमतः एवं वै तेन बालेन कृता सा क्रोधमूर्छिता
ସେଇ ଧୀମାନ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆଠଟି ମୂର୍ତ୍ତି (ଆଠ ରୂପ) ଅଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ବାଳକ କରିଲା; ସେ କ୍ରୋଧମୂର୍ଛାରେ ଆବୃତ ହେଲା।
Verse 25
कृतमस्याः प्रसादार्थं देवदेवेन ताण्डवम् संध्यायां सर्वभूतेन्द्रैः प्रेतैः प्रीतेन शूलिना
ତାହାର ପ୍ରସାଦାର୍ଥେ ଦେବଦେବ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ତାଣ୍ଡବ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଭୂତେନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରେତଗଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 26
पीत्वा नृत्यामृतं शंभोर् आकण्ठं परमेश्वरी ननर्त सा च योगिन्यः प्रेतस्थाने यथासुखम्
ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନୃତ୍ୟାମୃତକୁ କଣ୍ଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରୀ ନୃତ୍ୟ କଲେ; ଯୋଗିନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରେତସ୍ଥାନ ଶ୍ମଶାନରେ ଯଥାସୁଖ ନାଚିଲେ।
Verse 27
तत्र सब्रह्मका देवाः सेन्द्रोपेन्द्राः समन्ततः प्रणेमुस्तुष्टुवुः कालीं पुनर्देवीं च पार्वतीम्
ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ର (ବିଷ୍ଣୁ) ସହ—ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରୁ ପ୍ରଣାମ କରି କାଳୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ପୁନଃ ଦେବୀଙ୍କୁ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
Verse 28
एवं संक्षेपतः प्रोक्तं ताण्डवं शूलिनः प्रभोः योगानन्देन च विभोस् ताण्डवं चेति चापरे
ଏହିପରି ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତାଣ୍ଡବ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା। କେହି କେହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁଙ୍କ ଏହି ନୃତ୍ୟକୁ ‘ଯୋଗାନନ୍ଦ-ତାଣ୍ଡବ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Kali is manifested to accomplish the destruction of the boon-protected Daruka (notably framed as ‘strī-vadhya’), signifying Shiva’s controlled release of Shakti’s fierce power for dharma-protection—followed by the necessity of pacifying that power to restore cosmic balance.
It dramatizes divine upaya (skillful means): Shiva uses māyā to redirect and absorb the destructive ‘krodhāgni’ into a protective function, transforming uncontrolled fury into kshetra-raksha (guardianship), a template for inner anger’s sublimation in sadhana.
The text presents Tandava as a prasāda-hetu act that delights and pacifies, while also being described as ‘yogānanda-tāṇḍava’—linking outward divine dance with inward yogic bliss and restoration of sattva.