Adhyaya 99
विष्णुचक्रलाभो नाम (अर्धनारीश्वर-तत्त्वं, सती-पार्वती-सम्भवः, दक्षयज्ञविनाशः)
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଅଟୁଟ ପତିବ୍ରତ ଧର୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ସେ କିପରି ସତୀ ହେଲେ, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କିପରି ଅର୍ପିତ ହେଲେ। ସୂତ ପରମ୍ପରା (ବ୍ରହ୍ମା→ଦଣ୍ଡିନ୍→ବ୍ୟାସ→ସୂତ) ଉଲ୍ଲେଖ କରି ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗ ହିଁ ଭଗବାନ, ତମସକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଜ୍ୟୋତି; ବେଦୀ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସେଇ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପେ ଶିବ-ଶକ୍ତିର ଏକତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରେ। ସେଇ ଏକତ୍ୱରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତି; ସୃଷ୍ଟି ଶିବାଧିଷ୍ଠିତ ଚେତନାରେ ପ୍ରବାହିତ। ପରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଅହଂକାର ଓ ଉମାପତିଙ୍କୁ ଅବମାନ, ସତୀଙ୍କ ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ, ତପସ୍ୟାରେ ପାର୍ବତୀ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଶିବକ୍ରୋଧରେ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର ଆକସ୍ମିକ ବିଧ୍ୱଂସ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଶୂନ୍ୟ ଯଜ୍ଞକର୍ମର ସମାଲୋଚନା କରି ଦେବାପରାଧର ଫଳ, ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ଓ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନର ପ୍ରାଧାନ୍ୟକୁ ସୂଚାଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सहस्रनामभिः पूजनाद् विष्णुचक्रलाभो नामाष्टनवतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः संभवः सूचितो देव्यास् त्वया सूत महामते सविस्तरं वदस्वाद्य सतीत्वे च यथातथम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ସହସ୍ରନାମ ପୂଜାଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଚକ୍ରଲାଭ’ ନାମକ ନିରାନବ୍ବେତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ମହାମତେ! ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ଭବ ତୁମେ ସୂଚିତ କରିଛ; ଏବେ ଯଥାର୍ଥରେ ବିସ୍ତାରେ କହ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସତୀତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାବତ୍ ବର୍ଣ୍ଣନା କର।
Verse 2
मेनाजत्वं महादेव्या दक्षयज्ञविमर्दनम् विष्णुना च कथं दत्ता देवदेवाय शंभवे
ମେନା କିପରି ମହାଦେବୀଙ୍କ ମାତା ହେଲେ? ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞବିମର୍ଦନ କିପରି ଘଟିଲା? ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ କିପରି ଦାନ କଲେ?
Verse 3
कल्याणं वा कथं तस्य वक्तुमर्हसि सांप्रतम् तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः
“କିମ୍ବା ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ବିଷୟ ତୁମେ କିପରି ଯଥାଯଥ କହିପାରିବ?” ଋଷିମାନଙ୍କ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ପୌରାଣିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 4
संभवं च महादेव्याः प्राह तेषां महात्मनाम् सूत उवाच ब्रह्मणा कथितं पूर्वं दण्डिने तत् सुविस्तरम्
ତାପରେ ପୌରାଣିକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂତ ସେହି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ମହାଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ଭବ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ସୂତ କହିଲେ—ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଦଣ୍ଡିଙ୍କୁ ସୁବିସ୍ତାରେ କହିଥିଲେ।
Verse 5
युष्माभिर् वै कुमाराय तेन व्यासाय धीमते तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवदामि सुविस्तरम्
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ କୁମାରଙ୍କୁ ଏହା ଉପଦେଶ କରିଥିଲ; ତାଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ଧୀମାନ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ତେଣୁ ସେହି ପ୍ରମାଣିକ ପରମ୍ପରାରୁ ଶୁଣି ମୁଁ ଏବେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଏହାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହୁଛି।
Verse 6
वचनाद्वो महाभागाः प्रणम्योमां तथा भवम् सा भगाख्या जगद्धात्री लिङ्गमूर्तेस्त्रिवेदिका
ମୋ ବଚନାନୁସାରେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଉମାଙ୍କୁ ଏବଂ ସେହିପରି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର। ସେ ‘ଭଗା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧା, ଜଗଦ୍ଧାତ୍ରୀ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତିର ତ୍ରିବେଦିକା—ତ୍ରିବିଧ ବୈଦିକ ବେଦୀସ୍ୱରୂପା।
Verse 7
लिङ्गस्तु भगवान्द्वाभ्यां जगत्सृष्टिर्द्विजोत्तमाः लिङ्गमूर्तिः शिवो ज्योतिस् तमसश्चोपरि स्थितः
ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଭଗବାନ ଲିଙ୍ଗସ୍ୱରୂପ ଶିବ-ଶକ୍ତି ଯୁଗଳ ଦ୍ୱାରା ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ଶିବ ପରମ ଜ୍ୟୋତି; ସେ ତମସ୍ ଓ ତାହାର ଆବରଣଶକ୍ତିର ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Verse 8
लिङ्गवेदिसमायोगाद् अर्धनारीश्वरोभवत् ब्रह्माणं विदधे देवम् अग्रे पुत्रं चतुर्मुखम्
ଲିଙ୍ଗ ଓ ବେଦୀର ସମ୍ୟୋଗରୁ ଭଗବାନ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହେଲେ। ପରେ ଆଦିରେ ସେ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ—ନିଜ ପୁତ୍ର ଚତୁର୍ମୁଖଙ୍କୁ—ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 9
प्राहिणोति स्म तस्यैव ज्ञानं ज्ञानमयो हरः विश्वाधिको ऽसौ भगवान् अर्धनारीश्वरो विभुः
ତାପରେ ଜ୍ଞାନମୟ ହର ସେହି ଜଣକୁ ମାତ୍ର ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରୁ ଅତୀତ; ପଶୁର ପାଶ ଛେଦକ ଜ୍ଞାନ ଦାନକାରୀ ପତି।
Verse 10
हिरण्यगर्भं तं देवो जायमानमपश्यत सो ऽपि रुद्रं महादेवं ब्रह्मापश्यत शङ्करम्
ଦେବ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ସେହି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ରୁଦ୍ର—ମହାଦେବ ଶଙ୍କର—ଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 11
तं दृष्ट्वा संस्थितं देवम् अर्धनारीश्वरं प्रभुम् तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिर् वरदं वारिजोद्भवः
ପ୍ରକଟ ଭାବେ ସ୍ଥିତ ସେହି ଦେବ—ପ୍ରଭୁ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର—ଙ୍କୁ ଦେଖି, ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ବରଦାତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଯଥୋଚିତ ବାକ୍ୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 12
विभजस्वेति विश्वेशं विश्वात्मानमजो विभुः ससर्ज देवीं वामाङ्गात् पत्नीं चैवात्मनः समाम्
ତେବେ ଅଜ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଶିବ—‘ବିଭାଗ ହେଉ’ ବୋଲି ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ନିଜ ବାମାଙ୍ଗରୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କରି, ନିଜ ସମାନ ପତ୍ନୀରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 13
श्रद्धा ह्यस्य शुभा पत्नी ततः पुंसः पुरातनी सैवाज्ञया विभोर्देवी दक्षपुत्री बभूव ह
ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ତାଙ୍କର ଶୁଭ ଓ ପୁରାତନ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବୀ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ହେଲେ।
Verse 14
सतीसंज्ञा तदा सा वै रुद्रमेवाश्रिता पतिम् दक्षं विनिन्द्य कालेन देवी मैना ह्यभूत्पुनः
ତେବେ ସେ ‘ସତୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ହିଁ ପତି (ପତି-ତତ୍ତ୍ୱ) ଭାବେ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି, କାଳକ୍ରମେ ଦେବୀ ପୁନଃ ମୈନା ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 15
नारदस्यैव दक्षो ऽपि शापादेवं विनिन्द्य च अवज्ञादुर्मदो दक्षो देवदेवमुमापतिम्
ନାରଦଙ୍କ ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ଦକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଦେବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲା; ଅବଜ୍ଞାଜନିତ ଦର୍ପରେ ଫୁଲି ଦେବଦେବ, ଉମାପତି ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲା।
Verse 16
अनादृत्य कृतिं ज्ञात्वा सती दक्षेण तत्क्षणात् भस्मीकृत्वात्मनो देहं योगमार्गेण सा पुनः
ଦକ୍ଷ ଅବଜ୍ଞାରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲା, ସେଥିକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜାଣି ସତୀ ସେ ଅପମାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ନାହିଁ; ଯୋଗମାର୍ଗେ ନିଜ ଦେହକୁ ଭସ୍ମ କରି ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 17
बभूव पार्वती देवी तपसा च गिरेः प्रभोः ज्ञात्वैतद्भगवान् भर्गो ददाह रुषितः प्रभुः
ତପସ୍ୟାରେ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ଗିରିରାଜ (ହିମାଳୟ) ପ୍ରଭୁ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ଏହା ଜାଣି ଭଗବାନ୍ ଭର୍ଗ (ଶିବ) କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବାଧକ ଶକ୍ତିକୁ ଭସ୍ମ କଲେ।
Verse 18
दक्षस्य विपुलं यज्ञं च्यावनेर् वचनादपि च्यवनस्य सुतो धीमान् दधीच इति विश्रुतः
ଚ୍ୟବନ ଋଷିଙ୍କ ବଚନରେ ଦକ୍ଷ ବିପୁଳ ଯଜ୍ଞ କଲା; ଏବଂ ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଧୀମାନ ପୁତ୍ର ‘ଦଧୀଚି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 19
विजित्य विष्णुं समरे प्रसादात् त्र्यंबकस्य च विष्णुना लोकपालांश् च शशाप च मुनीश्वरः
ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସମରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ସେ ମୁନୀଶ୍ୱର—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତମାତ୍ର ଭାବି—ଲୋକପାଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 20
रुद्रस्य क्रोधजेनैव वह्निना हविषा सुराः विनाशो वै क्षणादेव मायया शङ्करस्य वै
ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧଜନିତ ଅଗ୍ନି—ହବିଷକୁ ହିଁ ଇନ୍ଧନ କରି—ଦେବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବିନାଶ କଲା; ଏହା ସବୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମାୟାରେ ଘଟିଲା।
Frequently Asked Questions
Ardhanarishvara arises from the union of Linga and vedi—symbolizing Shiva as jyotis-consciousness and Shakti as the generative ground—thereby expressing non-dual Shiva-Shakti as the source of Brahma and creation.
The episode teaches that yajna performed with arrogance and contempt for Shiva (and the Devi) becomes spiritually void; ritual must be aligned with devotion (bhakti), humility, and jnana to be legitimate and auspicious.