Adhyaya 59
Adhyaya 59 — सूर्याद्यभिषेककथनम् (Surya and Related Abhisheka/ Cosmological Determinations)
ପୂର୍ବକଥା ଶୁଣି ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପଚାରନ୍ତି—ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ, ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଓ ବିସ୍ତୃତ ବିନିର୍ଣ୍ଣୟ କହନ୍ତୁ। ସୂତ କର୍ମ-ବିଷୟରୁ କାରଣତତ୍ତ୍ୱକୁ ନେଇ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିବିଧ ଭେଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସୌର, ପାର୍ଥିବ ଓ ବାରିଗର୍ଭ/ବୈଦ୍ୟୁତ—ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ କରି ଏକାପରକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣଦ୍ୱାରା ଜଳ ‘ପାନ’ କରି ଦିନ-ରାତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଋତୁଫଳ—ତାପ, ବର୍ଷା, ଶୀତ—ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ନାଡୀମାର୍ଗ, କିରଣଶ୍ରେଣୀ ଓ ତାହାର ଫଳ (ବର୍ଷା, ଶିଶିର/ତୁଷାର, ତାପ) ନିରୂପଣ କରି ମାସାନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମ/ଅଧିକାରୀ ଓ କିରଣସଂଖ୍ୟା ଗଣନା ହୁଏ। ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଜନ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଶୈବ ପବିତ୍ରକ୍ରମ ଓ ଅଭିଷେକତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे सूर्याद्यभिषेककथनं नामाष्टपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु मुनयः पुनस्तं संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस् तदा ते रोमहर्षणम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣରେ “ସୂର୍ଯ୍ୟାଦ୍ୟଭିଷେକକଥନ” ନାମକ ଉଣଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ (ଆରମ୍ଭ ହୁଏ)। ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ମୁନିମାନେ ସନ୍ଦେହଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେଇ ରୋମହର୍ଷଣ (ସୂତ)ଙ୍କୁ ପୁନଃ ଅଧିକ ଉତ୍ତର ପଚାରିଲେ।
Verse 2
ऋषय ऊचुः यदेतदुक्तं भवता सूतेह वदतां वर एतद्विस्तरतो ब्रूहि ज्योतिषां च विनिर्णयम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ; ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମାନଙ୍କ (ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ଗ୍ରହାଦି) ନିଶ୍ଚିତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ।
Verse 3
श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णये
ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସୂତ ମନକୁ ସମାହିତ କରି, ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ ନିରାକରଣ ପାଇଁ ପରମ ବାଣୀ କହିଲେ।
Verse 4
अस्मिन्नर्थे महाप्राज्ञैर् यदुक्तं शान्तबुद्धिभिः एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्यचन्द्रमसोर्गतिम्
ଏହି ବିଷୟରେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଓ ଶାନ୍ତବୁଦ୍ଧି ମହର୍ଷିମାନେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେହିକୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିବି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗତି ଓ ପଥ।
Verse 5
फ़िरे-wअतेर्-चिर्च्ले यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रादयो ग्रहाः अतः परं तु त्रिविधम् अग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम्
ଯେପରି ଏଠାରେ ଦେବଗୃହର ପରିକ୍ରମା ପରି ନିୟତ ଚକ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ସଞ୍ଚରଣ କରନ୍ତି, ସେପରି ଏବେ ମୁଁ ଅଗ୍ନିର ତ୍ରିବିଧ ସମୁଦ୍ଭବ କହିବି। ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାସନରେ ଚାଲେ; ଏବଂ ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁ (ଜୀବ) ନିଜ କର୍ମଫଳାନୁସାରେ ଭୋଗ କରେ।
Verse 6
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेर् अथो ऽग्नेः पार्थिवस्य च व्युष्टायां तु रजन्यां च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଭୌତିକ (ତତ୍ତ୍ୱ) ଅଗ୍ନି ଏବଂ ପାର୍ଥିବ ଅଗ୍ନି—ଉଷାକାଳରେ ଓ ରାତ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ—ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ବିଷୟରେ ଏହି କଥା କୁହାଯାଇଛି।
Verse 7
अव्याकृतमिदं त्वासीन् नैशेन तमसा वृतम् चतुर्भागावशिष्टे ऽस्मिन् लोके नष्टे विशेषतः
ସେତେବେଳେ ଏ ସବୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲା, ମହାରାତ୍ରିର ତମସାରେ ଆବୃତ। ଏହି ଲୋକ ବିଶେଷତଃ ଲୟ ପାଇ ଯେନ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା, ତେବେ ଭେଦ ନଷ୍ଟ ହେଲା।
Verse 8
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकसर्वार्थसाधकः खद्योतवत्स व्यचरद् आविर्भावचिकीर्षया
ସେଠାରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ—ଲୋକମାନଙ୍କର ସର୍ବାର୍ଥ ସାଧକ—ଆବିର୍ଭାବ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଖଦ୍ୟୋତ ପରି ବିଚରଣ କଲେ।
Verse 9
सो ऽग्निं सृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितः संहृत्य तत्प्रकाशार्थं त्रिधा व्यभजदीश्वरः
ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଦିରେ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ଆଶ୍ରିତ ହୋଇ, ଈଶ୍ୱର ସେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ସଂହାର କଲେ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରକାଶାର୍ଥେ ତାକୁ ତ୍ରିଧା ବିଭାଜିତ କଲେ।
Verse 10
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन् पार्थिवो वह्निरुच्यते यश्चासौ लोकादौ सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः
ଏହି ଲୋକରେ ପବନ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପାର୍ଥିବ ବହ୍ନି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଦିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଯେ ଶୁଚି (ନିର୍ମଳ) ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତ, ସେଇ ଶୁଚି ଅଗ୍ନି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 11
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस् तेषां वक्ष्ये तु लक्षणम् वैद्युतो जाठरः सौरो वारिगर्भास्त्रयो ऽग्नयः
‘ଅବ୍ଜ’ ଅଗ୍ନିକୁ ବୈଦ୍ୟୁତ (ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଜନ୍ୟ) ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ତାହାଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କହୁଛି। ତିନି ଅଗ୍ନି—ବୈଦ୍ୟୁତ, ଜାଠର ଓ ସୌର; ସୌର ଅଗ୍ନି ଜଳଗର୍ଭଜନ୍ୟ ବୋଲି କଥିତ।
Verse 12
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर् दीप्यत्यसौ विभुः जले चाब्जः समाविष्टो नाद्भिर् अग्निः प्रशाम्यति
ଏହିହେତୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ପାନ କରି ନିଜ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଜଳଦ୍ୱାରା ନିବାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏ ସବୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଲୀଳା।
Verse 13
मानवानां च कुक्षिस्थो नाग्निः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवनः सो ऽग्निर् निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
ମାନବଙ୍କ ଉଦରରେ ଥିବା ପାବକ ଅଗ୍ନି କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଦୀପିତ ସେଇ ଅଗ୍ନି, ବାହ୍ୟ ଜ୍ୱାଳା-ପ୍ରଭା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜାଠରାଗ୍ନି ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 14
यश्चायं मण्डली शुक्ली निरूष्मा सम्प्रजायते प्रभा सौरी तु पादेन ह्य् अस्तं याते दिवाकरे
ଏହି ଶ୍ୱେତ, ମଣ୍ଡଳାକାର ପ୍ରଭା—ଉଷ୍ମା ନଥିବା ଶୀତଳ ଭାବରେ—ଯାହା ଜନ୍ମେ, ସେହିଟି ସୌର ପ୍ରଭା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ଯାଇଲେ ଏହା କେବଳ ପାଦାଂଶରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 15
अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यम् औष्ण्यम् अग्नेः समाविशेत्
ରାତିରେ ଅଗ୍ନି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ତେଣୁ ସେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅଗ୍ନିର ଉଷ୍ଣତା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 16
पादेन पार्थिवस्याग्नेस् तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्रकाशोष्णस्वरूपे च सौराग्नेये तु तेजसी
ଏକ ପାଦରେ ଅଗ୍ନି ପାର୍ଥିବ ତତ୍ତ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀ; ତେଣୁ ଏହି ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚୟ ଦହେ। ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ଓ ଉଷ୍ଣତା; ସୌର ଓ ଆଗ୍ନେୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହା ତେଜରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
Verse 17
परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्धे तथा ह्यग्निश् च दक्षिणे
ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶରୁ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପୋଷଣ ଓ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଭୂମିର ଅଂଶ, ଦକ୍ଷିଣରେ ସେହିପରି ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 18
उत्तिष्ठति पुनः सूर्यः पुनर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात्
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ, ପୁନଃ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ଦିବା-ରାତ୍ରିରେ ତାହାର ପ୍ରବେଶରୁ ଜଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହି କାଳଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପତି (ପ୍ରଭୁ) ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରକଟ।
Verse 19
अस्तं याति पुनः सूर्यो ऽहर्वै प्रविशत्य् अपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो दृश्यन्ति भास्वराः
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃ ଅସ୍ତ ଯାଏ; ଯେନେ ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ରାତିରେ ଜଳ ପୁନଃ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୁକ୍ଳ ଭାବେ ଭାସ୍ୱର ଦିଶେ।
Verse 20
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यम् अहोरात्रं विशत्य् अपः
ଏହି କ୍ରମଯୋଗ ଅନୁସାରେ, ଭୂମିର ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅର୍ଧଭାଗରେ, ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ସମୟରେ, ଜଳ ନିତ୍ୟ ଅହୋରାତ୍ର ଚକ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 21
यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପି ଜ୍ୱଳେ ଏବଂ ନିଜ ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ପାନ କରେ, ସେ ପାର୍ଥିବ ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଓ ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 22
सहस्रपादसौ वह्निर् वृत्तकुम्भनिभः स्मृतः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
ସେଇ ବହ୍ନି ‘ସହସ୍ରପାଦ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ଏବଂ ଆକୃତିରେ ବୃତ୍ତ କୁମ୍ଭ ସଦୃଶ; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସହସ୍ର ନାଡୀ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରେ।
Verse 23
नादेयीश्चैव सामुद्रीः कूपाश्चैव तथा घनाः स्थावरा जङ्गमाश्चैव वापीकुल्यादिका अपः
ଜଳ ନାନା ପ୍ରକାର—ନଦୀଜନ୍ୟ, ସମୁଦ୍ରଜନ୍ୟ, କୂପଜନ୍ୟ ଏବଂ ମେଘବୃଷ୍ଟିଜନ୍ୟ; କିଛି ସ୍ଥିର, କିଛି ପ୍ରବାହୀ—ବାପୀ, କୁଲ୍ୟା ଆଦିର ଜଳ।
Verse 24
च्लस्सेस् ओफ़् सुन्रय्स् तस्य रश्मिसहस्रं तच् छीतवर्षोष्णनिःस्रवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्रमूर्तयः
ସେ (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଠାରୁ ସହସ୍ର ରଶ୍ମିଧାରା ନିଷ୍କ୍ରମଣ କରେ—ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ଉଷ୍ଣ ରୂପରେ; ସେଠାରୁ ଚାରିଶେ ନାଡୀ ବିଚିତ୍ର ଆକୃତିରେ ବର୍ଷା କରେ।
Verse 25
भजनाश्चैव माल्याश् च केतनाः पतनास् तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
ସେଇ ସମସ୍ତ ରଶ୍ମି ‘ଭଜନା’, ‘ମାଲ୍ୟା’, ‘କେତନା’, ‘ପତନା’ ଏବଂ ‘ଅମୃତା’ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଏହି ରଶ୍ମିମାନେ ହିଁ ବୃଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ଶକ୍ତି।
Verse 26
हिमोद्वहाश् च ता नाड्यो रश्मयस् त्रिशताः पुनः रेशा मेघाश् च वात्स्याश् च ह्लादिन्यो हिमसर्जनाः
ସେହି ନାଡୀଗୁଡ଼ିକ ହିମ ବହନକାରୀ; ପୁନଃ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ତିନିଶେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନେ ‘ରେଶା’, ‘ମେଘା’, ‘ବାତ୍ସ୍ୟ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ଶୀତଳ ଧାରା, ଯେ ତୁଷାର ଓ ହିମ ସୃଷ୍ଟି କରେ।
Verse 27
चन्द्रभा नामतः सर्वा पीताभाश् च गभस्तयः शुक्लाश् च ककुभाश्चैव गावो विश्वभृतस् तथा
ଏସବୁ ନାମରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରଭା’ (ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା) ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଗଭସ୍ତି (ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ) ପୀତାଭ; ଦିଗମାନେ ଶୁକ୍ଳ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱଧାରିଣୀ ଶକ୍ତିମାନେ ‘ଗୋ’ ଭଳି ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 28
शुक्लास्ता नामतः सर्वास् त्रिशतीर्घर्मसर्जनाः सोमो बिभर्ति ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः
ସେସବୁ ନାମରେ ‘ଶୁକ୍ଳା’—ତିନିଶେ, ଯେ ଉଷ୍ମା ଓ ତେଜ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
Verse 29
मनुष्यानौषधेनेह स्वधया च पितॄनपि अमृतेन सुरान् सर्वांस् तिसृभिस् तर्पयत्यसौ
ସେ ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଔଷଧି-ବନସ୍ପତି ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ‘ସ୍ୱଧା’ ଅର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା—ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ସେ ତିନି ଶ୍ରେଣୀକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 30
वसन्ते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपते त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि च चतुर्भिः संप्रवर्षति
ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ତିନିଶେ କିରଣରେ ତପନ୍ତି; ବର୍ଷା ଓ ଶରତରେ ଚାରିଶେ (କିରଣରେ) ବର୍ଷା ପ୍ରବଳ କରନ୍ତି।
Verse 31
हेमन्ते शिशिरे चैव हिममुत्सृजते त्रिभिः गऺत्तेर् इन् देर् सोन्ने इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणो ऽर्यमा
ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିର ଋତୁରେ ଏହି ତିନି ଶକ୍ତି ହିମ/ପାଳାକୁ ଦୂର କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିପଥରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର ଏବଂ ପରେ ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମା—ଏମାନେ କାଳକ୍ରମର ନିୟନ୍ତା ଦେବତା। ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପତି (ପରମେଶ୍ୱର) ଅଧୀନରେ ବିଶ୍ୱଲୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚାଲେ।
Verse 32
अंशुर् विवस्वांस्त्वष्टा च पर्जन्यो विष्णुरेव च वरुणो माघमासे तु सूर्य एव तु फाल्गुने
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନାମକ୍ରମରେ ସେ ଅଂଶୁ, ବିବସ୍ୱାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ପର୍ଜନ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ ଏବଂ ବରୁଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ମାଘ ମାସରେ ସେ ବିଶେଷତଃ ବରୁଣ-ରୂପ, ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନରେ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 33
चैत्रे मासि भवेदंशुर् धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठे मासि भवेदिन्द्र आषाढे चार्यमा रविः
ଚୈତ୍ର ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଂଶୁ-ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ବୈଶାଖରେ ଧାତା—ତାପଦାତା; ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର; ଏବଂ ଆଷାଢରେ ଅର୍ୟମା—ଦୀପ୍ତ ରବି—ନିୟତ ଶକ୍ତିରେ କାଳକୁ ନିୟମିତ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।
Verse 34
विवस्वान् श्रावणे मासि प्रौष्ठपदे भगः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा वै कार्तिके रविः
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ବିବସ୍ୱାନ’ ଭାବେ ପରିଚିତ। ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦରେ ସେ ‘ଭଗ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ସେ ‘ପର୍ଜନ୍ୟ’ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ‘ତ୍ୱଷ୍ଟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 35
मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषे विष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ (ସୌରଶକ୍ତି) ‘ମିତ୍ର’ ରୂପେ ଥାଏ; ପୌଷରେ ସନାତନ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ଅଧିଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ବରୁଣଙ୍କ ଅର୍କକର୍ମରେ (ସୂର୍ଯ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରେ) ପାଞ୍ଚ ହଜାର କିରଣ କାର୍ଯ୍ୟରତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 36
षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽंशुः सप्तभिस् तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
ପୂଷା ଦେବ ଛଅ ହଜାର (ରଶ୍ମି-ଗଣ) ସହିତ ଗଣ୍ୟ; ଅଂଶୁ ସାତ ହଜାର ସହିତ; ଧାତା ଆଠ ହଜାର ସହିତ; ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ନଅ ହଜାର ସହିତ—ଏଭଳି ଦେବଗଣଙ୍କ ଗଣନା କୁହାଗଲା।
Verse 37
विवस्वान् दशभिर् याति यात्येकादशभिर् भगः सप्तभिस्तपते मित्रस् त्वष्टा चैवाष्टभिः स्मृतः
ବିବସ୍ୱାନ ଦଶ (ରଶ୍ମି) ସହ ଗତି କରେ; ଭଗ ଏକାଦଶ ସହ ଗତି କରେ; ମିତ୍ର ସପ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତପେ; ତ୍ୱଷ୍ଟା ଅଷ୍ଟ ସହ ସ୍ମୃତ—ଏଭଳି ଆଦିତ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ମାତ୍ରାରେ ଲୋକଧର୍ମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
Verse 38
अर्यमा दशभिर् याति पर्जन्यो नवभिस् तथा षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विष्णुस्तपति मेदिनीम्
ଅର୍ୟମା ଦଶ (ରଶ୍ମି) ସହ ଗତି କରେ; ପର୍ଜନ୍ୟ ନବ ସହ ତଥା; କିନ୍ତୁ ବିଷ୍ଣୁ ଛଅ ହଜାର ରଶ୍ମିଦ୍ୱାରା ମେଦିନୀକୁ ତପାଇ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।
Verse 39
वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसप्रभः श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः
ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ କାଞ୍ଚନ-ପ୍ରଭାମୟ; ବର୍ଷାରେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ; ଶରତରେ ଭାସ୍କର ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ—ଏଭଳି କାଳଗୁଣରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 40
हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शिशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समाख्याता मया सूर्यसमुद्भवाः
ହେମନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ; ଶିଶିରରେ ରବି ଲୋହିତ (ଲାଲ) ବର୍ଣ୍ଣ; ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟସମୁଦ୍ଭବ ଋତୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଁ କହିଲି—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିୟତ ଶାସନର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 41
ओषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पितृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु नियच्छति
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳ ଧାରଣ କରାନ୍ତି; ‘ସ୍ୱଧା’ ଅର୍ପଣରେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତକୁ ଧାରି, ଏଇ ତିନିଟିକୁ ତାଙ୍କର ତିନି ତିନି କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିୟମ କରନ୍ତି।
Verse 42
एवं रश्मिसहस्रं तत् सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते लोकमासाद्य जलशीतोष्णनिःस्रवम्
ଏପରି ଲୋକହିତ ସାଧନକାରୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହସ୍ରରଶ୍ମି ତେଜ ଭୂଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚି ବିଭକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଜଳରୂପେ ଶୀତଳ ଓ ଉଷ୍ଣ ପ୍ରବାହ ହୋଇ ନିସ୍ରବିତ ହୁଏ।
Verse 43
इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्यसंज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठायोनिरेव च
ଏହିପରି ଏହି ଶୁକ୍ଳ, ଭାସ୍ୱର, ତେଜୋମୟ ମଣ୍ଡଳ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ନାମେ ପରିଚିତ; ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମାନଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଯୋନି-କାରଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ହିଁ।
Verse 44
चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो नयनं वाममीशितुः
ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ—ଏ ସବୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତି ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ହେଉଛନ୍ତି ଈଶଙ୍କ ବାମ ନୟନ।
Verse 45
नयनं चैवम् ईशस्य दक्षिणं भास्करः स्वयम् तेषां जनानां लोके ऽस्मिन् नयनं नयते यतः
ଏହିପରି ଈଶଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ନୟନ ସ୍ୱୟଂ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଟନ୍ତି; କାରଣ ଏହି ଲୋକରେ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନୟନ କରନ୍ତି—ଦେଖିବା ଶକ୍ତିକୁ ପଥ ଦେଖାନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The chapter distinguishes soura (solar/divine), jathara (digestive/fire within beings), and varigarbha/vaidyuta (watery-atmospheric/lightning-related) Agni. Their mutual ‘entry’ explains how heat, digestion, weather, and solar radiance function as a single integrated cosmic economy.
It presents the Sun as drawing waters via rays and distributing effects through ray-channels (nāḍīs): sets of rays are associated with rainfall, heat (gharma), and cold/frost (hima), producing seasonal alternations through day–night and north–south movement.
The chapter states that luminaries (chandra, grahas, nakṣatras) are to be understood as arising from or grounded in the solar principle, with Soma as nakṣatra-lord, while Sun and Moon function as the Lord’s right and left ‘eyes’ governing perception and order in the world.