
ऋषिकृत-रुद्रस्तुतिः तथा संहाराग्नि-प्रश्नः (Kāma–Krodha–Lobha and the Fire of Dissolution)
ଋଷିମାନେ ତୀବ୍ର ରୁଦ୍ରସ୍ତୁତିରେ ଶିବଙ୍କୁ ଦିଗ୍ବାସ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି—ସେଇ ଅରୂପ, ସୁରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱରୂପ। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ, ଓ ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଁକାର ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେପରି ଶିବ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଶେଷେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ବନ୍ଧନକାରୀ ଅନ୍ତଃଶକ୍ତି—କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ବିଷାଦ ଓ ମଦ—ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମହାପ୍ରଳୟବେଳେ ଶିବ ଲଲାଟରୁ ସଂହାରାଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି; ଲୋକମାନେ ଜ୍ୱାଳାରେ ଘେରାଯାନ୍ତି, ଅନେକ ବିକୃତ ଅଗ୍ନି ଉଠେ, ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଶିବଜ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷା ଓ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଶରଣାଗତି କରନ୍ତି; ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପର ଅନ୍ତ ସେମାନେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ ବୋଲି କହି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ ଏହି ନାଶକ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଅର୍ଥ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଅତୀତତ୍ୱ ଶିବାଜ୍ଞା-କୃପାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେବ ବୋଲି ସୂଚନା ଦିଅନ୍ତି।
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकत्रिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः नमो दिग्वाससे नित्यं कृतान्ताय त्रिशूलिने विकटाय करालाय करालवदनाय च
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗର ଏକତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଦିଗ୍ବାସ (ଦିଗକୁ ବସ୍ତ୍ର କରିଥିବା)ଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ନମସ୍କାର; କୃତାନ୍ତ (କାଳ-ନିୟନ୍ତା) ତ୍ରିଶୂଳୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିକଟ, କରାଳ ଓ କରାଳବଦନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
Verse 2
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः कटङ्कटाय रुद्राय स्वाहाकाराय वै नमः
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଅରୂପ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସୁରୂପ; ଆପଣଙ୍କ ରୂପ ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଅତି ଉଗ୍ର କଟଙ୍କଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଓ ସ୍ୱାହା-ଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର।
Verse 3
सर्वप्रणतदेहाय स्वयं च प्रणतात्मने नित्यं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमोनमः
ଯାହାଙ୍କ ଦେହକୁ ସମସ୍ତେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସ୍ୱୟଂ ବିନୟସ୍ୱରୂପ; ନିତ୍ୟ ନୀଳଶିଖଣ୍ଡଧାରୀ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ—ପଶୁକୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
Verse 4
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गधारिणे त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः
ଚିତାଭସ୍ମରେ ଅଙ୍ଗ ଶୋଭିତ ଦିବ୍ୟ ନୀଳକଣ୍ଠ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୀଳଲୋହିତ—ନୀଳ ଓ ଅରୁଣ—ପରମ ପତି, ପରାତ୍ପର ପ୍ରଭୁ।
Verse 5
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते पर्वतानां महामेरुर् नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଆତ୍ମା; ସାଂଖ୍ୟ ଦର୍ଶୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ‘ପୁରୁଷ’ କହନ୍ତି। ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ମହାମେରୁ, ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଚନ୍ଦ୍ର।
Verse 6
ऋषीणां च वसिष्ठस् त्वं देवानां वासवस् तथा ओङ्कारः सर्ववेदानां श्रेष्ठं साम च सामसु
ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ବସିଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)। ସମସ୍ତ ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ପବିତ୍ର ଓଁକାର, ଏବଂ ସାମଗାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାମ—ସର୍ବତ୍ର ସାରସ୍ୱରୂପ ପରମ ପତି।
Verse 7
आरण्यानां पशूनां च सिंहस्त्वं परमेश्वरः ग्राम्याणामृषभश्चासि भगवांल्लोकपूजितः
ହେ ପରମେଶ୍ୱର, ଆରଣ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ସିଂହ; ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆପଣ ଋଷଭ (ବୃଷଭ)। ହେ ଭଗବାନ, ଲୋକପୂଜିତ, ଆପଣହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପତି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ରକ୍ଷକ।
Verse 8
सर्वथा वर्तमानो ऽपि यो यो भावो भविष्यति त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं तथा
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସର୍ବଦା ବର୍ତ୍ତମାନ; ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯେଉଁ ଭାବ କିମ୍ବା ଘଟଣା ଉଦୟ ହେବ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆମେ କେବଳ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖୁଛୁ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିପରି କହିଛନ୍ତି—ଆପଣ ହିଁ ସର୍ବଭାବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ସାକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭବର ପତି।
Verse 9
कामः क्रोधश् च लोभश् च विषादो मद एव च एतद् इच्छामहे बोद्धुं प्रसीद परमेश्वर
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ବିଷାଦ ଓ ମଦ—ଏହାମାନଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ହେ ପରମେଶ୍ୱର! କୃପା କରି ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 10
महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना करं ललाटे संविध्य वह्निरुत्पादितस्त्वया
ମହାସଂହାର ଆସିପହଞ୍ଚିଲାବେଳେ, ହେ ଦେବ! ଆତ୍ମସଂଯମୀ ହୋଇ ଆପଣ ହାତକୁ ଲଲାଟରେ ରଖି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ। ଏଭଳି ପତି-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ସଂହାରଶକ୍ତି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଯାହା ନିୟତ କାଳରେ ପାଶ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଲୟ କରେ।
Verse 11
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः
ତେବେ ସେଇ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ଜ୍ୱାଳାରେ ଘେରାଯାଇଥିଲେ। ତେଣୁ ଅଗ୍ନିସମ ଅନେକ ବିକୃତ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।
Verse 12
कामः क्रोधश् च लोभश् च मोहो दम्भ उपद्रवः यानि चान्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଦମ୍ଭ, ଉପଦ୍ରବ—ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ସ୍ଥାବର ଓ ଚର—ଏସବୁ ପାଶ-ରୂପ ବନ୍ଧନର କାରଣ। ପଶୁ (ଜୀବ) ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପଥେ ମୁହଁ ନଫେରାଏ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ସଂସାରରେ ବଦ୍ଧ ରହେ।
Verse 13
दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वह्निना अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ତୁମଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିରେ ସେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦହୁଛନ୍ତି। ଆମେ ଯେ ଦହୁଛୁ, ଆମର ତ୍ରାତା ହେଉ—ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
Verse 14
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
ଲୋକହିତାର୍ଥେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସିଞ୍ଚନ କରି ପୋଷଣ କରୁଛ। ହେ ମହେଶ୍ୱର, ହେ ମହାଭାଗ ପ୍ରଭୋ, ହେ ଶୁଭନିରୀକ୍ଷକ!
Verse 15
आज्ञापय वयं नाथ कर्तारो वचनं तव भूतकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
ଆଜ୍ଞା କର, ହେ ନାଥ; ଆମେ ତୁମ ବଚନ ପାଳନ କରିବୁ—ସହସ୍ର କୋଟି ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓ ଶତ କୋଟି ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ।
Verse 16
अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म देवदेव नमो ऽस्तु ते
ହେ ଦେବଦେବ! ତୁମ ଅନ୍ତକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଆମେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
The sages recall that during mahā-saṁharaṇa, Śiva produces fire by an act centered on the forehead (lalāṭa), after which the worlds are surrounded by flames and many ‘vikṛta’ (distorted/multiform) fires arise, burning beings across realms.
The stuti establishes Śiva as the ground of all states; the inquiry then seeks the doctrinal meaning of passions as forces that bind and destroy, and how Śiva’s governance and grace can pacify or transform them for loka-hita and liberation.
Read Linga Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.