Adhyaya 25
लिङ्गार्चनपूर्वकं स्नानाचमनविधिः (Snana–Achamana as Preparation for Linga-Archana)
ଋଷିମାନେ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ରୂପେ ମହାଦେବଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜା କରିବା? ସୂତ କୈଲାସରେ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦିଆ ଉପଦେଶର ପରମ୍ପରା ନନ୍ଦୀ, ସନତ୍କୁମାର ଓ ବ୍ୟାସ ମାଧ୍ୟମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ବିଧିର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଶିବପୂଜା ପୂର୍ବରୁ ପାପନାଶକ ସ୍ନାନକୁ ଆବଶ୍ୟକ କହି ବରୁଣ-ସ୍ନାନ, ଆଗ୍ନେୟ-ସ୍ନାନ ଓ ମନ୍ତ୍ର-ସ୍ନାନ ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେଖାନ୍ତି; ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଅଭିଷେକ ଓ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀ ମନ୍ତ୍ର, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ/ପବିତ୍ରକ ଆଦିର ଜପ ବିଧାନ କରନ୍ତି। ମୂଳ ଶିକ୍ଷା—ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧି ଓ ଭାବ ହିଁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ; ଭାବ ନଥିଲେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ। ଶେଷରେ ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଆଚମନ, ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ ଓ ହିଂସା–ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କହି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः कथं पूज्यो महादेवो लिङ्गमूर्तिर्महेश्वरः वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सांप्रतम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରୋମହର୍ଷଣ! ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ମହେଶ୍ୱର ମହାଦେବଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବା ଉଚିତ? ଏବେ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
सूत उवाच देव्या पृष्टो महादेवः कैलासे तां नगात्मजाम् अङ्कस्थामाह देवेशो लिङ्गार्चनविधिं क्रमात्
ସୂତ କହିଲେ—କୈଲାସରେ ଦେବୀ ପଚାରିଲେ, ଦେବେଶ ମହାଦେବ ନିଜ କୋଳରେ ବସିଥିବା ପର୍ବତକନ୍ୟା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ବିଧି କହିଲେ।
Verse 3
तदा पार्श्वे स्थितो नन्दी शालङ्कायनकात्मजः श्रुत्वाखिलं पुरा प्राह ब्रह्मपुत्राय सुव्रताः
ତେବେ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଶାଳଙ୍କାୟନଙ୍କ ପୁତ୍ର ନନ୍ଦୀ ସବୁ ଶୁଣି, ପୂର୍ବକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର (ସନତ୍କୁମାର)ଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ହେ ସୁବ୍ରତଧାରୀ!
Verse 4
सनत्कुमाराय शुभं लिङ्गार्चनविधिं परम् तस्माद्व्यासो महातेजाः श्रुतवाञ्छ्रुतिसंमितम्
ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଶୁଭ ଓ ପରମ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନ ବିଧି କୁହାଗଲା; ସେଠାରୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସ ଶ୍ରୁତିସମ୍ମତ ସେଇ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେ।
Verse 5
स्नानयोगोपचारं च यथा शैलादिनो मुखात् श्रुतवान् तत्प्रवक्ष्यामि स्नानाद्यं चार्चनाविधिम्
ଶୈଲାଦିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯେପରି ମୁଁ ସ୍ନାନ-ଯୋଗର ଉପଚାର ଶୁଣିଛି, ସେପରି ଏବେ କହିବି—ସ୍ନାନରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି।
Verse 6
शैलादिरुवाच अथ स्नानविधिं वक्ष्ये ब्राह्मणानां हिताय च सर्वपापहरं साक्षाच् छिवेन कथितं पुरा
ଶୈଲାଦି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସ୍ନାନବିଧି କହିବି। ଏହା ସର୍ବପାପହର; ପୂର୍ବେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ନିଜେ କହିଥିଲେ।
Verse 7
अनेन विधिना स्नात्वा सकृत्पूज्य च शङ्करम् ब्रह्मकूर्चं च पीत्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते
ଏହି ବିଧିରେ ସ୍ନାନ କରି, ଏକଥର ମଧ୍ୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜି, ପରେ ବ୍ରହ୍ମକୂର୍ଚ୍ଚ ନାମକ ପବିତ୍ର ପାନ ପିଲେ, ଜୀବ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 8
त्रिविधं स्नानमाख्यातं देवदेवेन शंभुना हिताय ब्राह्मणाद्यानां चतुर्मुखसुतोत्तम
ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର! ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ତ୍ରିବିଧ ସ୍ନାନ କହିଛନ୍ତି।
Verse 9
वारुणं पुरतः कृत्वा ततश्चाग्नेयमुत्तमम् मन्त्रस्नानं ततः कृत्वा पूजयेत्परमेश्वरम्
ପ୍ରଥମେ ବାରୁଣ ସ୍ନାନ (ଜଳଶୁଦ୍ଧି) କରି, ପରେ ଉତ୍ତମ ଆଗ୍ନେୟ (ଅଗ୍ନିଶୁଦ୍ଧି) କର। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
Verse 10
भावदुष्टो ऽम्भसि स्नात्वा भस्मना च न शुध्यति भावशुद्धश्चरेच्छौचम् अन्यथा न समाचरेत्
ଯାହାର ଭାବ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଭସ୍ମ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହାର ଭାବ ଶୁଦ୍ଧ, ସେ ଶୌଚ ଆଚରଣ କରୁ; ନହେଲେ କେବଳ ଦେଖାଦେଖି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 11
सरित्सरस्तडागेषु सर्वेष्व् आ प्रलयं नरः स्नात्वापि भावदुष्टश्चेन् न शुध्यति न संशयः
ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନଦୀ, ସରୋବର ଓ ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଦୁଷ୍ଟ ଥାଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 12
नृणां हि चित्तकमलं प्रबुद्धमभवद्यदा प्रसुप्तं तमसा ज्ञानभानोर्भासा तदा शुचिः
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚିତ୍ତ-କମଳ ଯେତେବେଳେ ତମସର ଅନ୍ଧକାରରେ ସୁତିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ-ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଚି ହୁଏ।
Verse 13
मृच्छकृत्तिलपुष्पं च स्नानार्थं भसितं तथा आदाय तीरे निःक्षिप्य स्नानतीर्थे कुशानि च
ମାଟି ଓ କାଦୁଆ ମାଟି, ତିଳ ଓ ପୁଷ୍ପ, ଏବଂ ସ୍ନାନାର୍ଥ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ନେଇ ତଟରେ ରଖିବ; ଏବଂ ସ୍ନାନ-ତୀର୍ଥରେ କୁଶ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବ।
Verse 14
प्रक्षाल्याचम्य पादौ च मलं देहाद्विशोध्य च द्रव्यैस्तु तीरदेशस्थैस् ततः स्नानं समाचरेत्
ପାଦ ଧୋଇ ଆଚମନ କରି ଦେହର ମଳିନତା ଦୂର କରି; ପରେ ତଟଦେଶରେ ଥିବା ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଦ୍ରବ୍ୟଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବ।
Verse 15
उद्धृतासीतिमन्त्रेण पुनर्देहं विशोधयेत् मृदादाय ततश्चान्यद् वस्त्रं स्नात्वा ह्यनुल्बणम्
‘ଉଦ୍ଧୃତାସୀତି’ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ବାର ଦେହକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବ; ପରେ ଶୁଦ୍ଧିମାଟି ନେଇ ସ୍ନାନ କରି, ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ।
Verse 16
गन्धद्वारां दुराधर्षाम् इति मन्त्रेण मन्त्रवित् कपिलागोमयेनैव खस्थेनैव तु लेपयेत्
ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ‘ଗନ୍ଧଦ୍ୱାରାଂ ଦୁରାଧର୍ଷାମ୍’ ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ଯାହା ହାତରେ ମିଳେ ସେହିଦ୍ୱାରା—କପିଳା ଗାଈର ଗୋମୟରେ—ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ପୂଜାସ୍ଥଳ ଲେପନ କରିବ।
Verse 17
पुनः स्नात्वा परित्यज्य तद्वस्त्रं मलिनं ततः शुक्लवस्त्रपरीधानो भूत्वा स्नानं समाचरेत्
ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ସେ ମଲିନ ବସ୍ତ୍ରକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବ। ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ବିଧିମତେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ ଆଚରିବ; ଏଭଳି ପାଶବନ୍ଧନ ଶିଥିଳ କରୁଥିବା ପତି (ଶିବ) ପୂଜାରେ ଯୋଗ୍ୟ ହେବ।
Verse 18
सर्वपापविशुद्ध्यर्थम् आवाह्य वरुणं तथा सम्पूज्य मनसा देवं ध्यानयज्ञेन वै भवम्
ସମସ୍ତ ପାପବିଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବରୁଣଙ୍କୁ ଆବାହନ କରି, ମନସା ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂଜା କରି, ଧ୍ୟାନଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବ।
Verse 19
आचम्य त्रिस्तदा तीर्थे ह्य् अवगाह्य भवं स्मरन् पुनराचम्य विधिवद् अभिमन्त्र्य महाजलम्
ତୀର୍ଥରେ ତିନିଥର ଆଚମନ କରି, ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଅବଗାହନ କରିବ। ପୁନଃ ଆଚମନ କରି ବିଧିମତେ ପ୍ରଚୁର ଜଳକୁ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରିବ।
Verse 20
अवगाह्य पुनस्तस्मिन् जपेद्वै चाघमर्षणम् तत्तोये भानुसोमाग्निमण्डलं च स्मरेद्वशी
ସେହି ଜଳରେ ପୁନଃ ଅବଗାହନ କରି, ସଂୟମୀ ସାଧକ ଅଘମର୍ଷଣ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବ; ଏବଂ ସେହି ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ ଓ ଅଗ୍ନିର ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନ କରିବ।
Verse 21
आचम्य च पुनस्तस्माज् जलादुत्तीर्य मन्त्रवित् प्रविश्य तीर्थमध्ये तु पुनः पुण्यविवृद्धये
ଆଚମନ କରି ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ସେହି ଜଳରୁ ପୁନଃ ଉଠି, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ପୁନର୍ବାର ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।
Verse 22
शृङ्गेण पर्णपुटकैः पालाशैः क्षालितैस् तथा सकुशेन सपुष्पेण जलेनैवाभिषेचयेत्
ଶୃଙ୍ଗକୁ ପାତ୍ର କରି, ପଲାଶ ପତ୍ରପୁଟକରେ ଶୁଦ୍ଧିତ ଜଳରେ, କୁଶ ଓ ପୁଷ୍ପ ସହିତ ଲିଙ୍ଗର ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
रुद्रेण पवमानेन त्वरिताख्येन मन्त्रवित् तरत्समन्दीवर्गाद्यैस् तथा शान्तिद्वयेन च
ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ ପବମାନ ଓ ତ୍ୱରିତ ନାମକ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ରରେ, ତରତ୍ସମନ୍ଦୀବର୍ଗାଦି ସହ, ଦ୍ୱିଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶାନ୍ତିକର୍ମ କରୁ।
Verse 24
शान्तिधर्मेण चैकेन पञ्चब्रह्मपवित्रकैः तत्तन्मन्त्राधिदेवानां स्वरूपं च ऋषीन् स्मरन्
ଏକ ଶାନ୍ତିଧର୍ମ ଅନୁସରି, ପଞ୍ଚବ୍ରହ୍ମ ପବିତ୍ରକର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଧ୍ୟାନ କରି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 25
एवं हि चाभिषिच्याथ स्वमूर्ध्नि पयसा द्विजाः ध्यायेच्च त्र्यम्बकं देवं हृदि पञ्चास्यम् ईश्वरम्
ଏଭଳି ଅଭିଷେକ କରି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ନିଜ ମସ୍ତକରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଧ ଛିଟାଅ; ପରେ ହୃଦୟରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଦେବ—ପଞ୍ଚାସ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।
Verse 26
आचम्याचमनं कुर्यात् स्वसूत्रोक्तं समीक्ष्य च पवित्रहस्तः स्वासीनः शुचौ देशे यथाविधि
ପ୍ରଥମେ ଶୁଦ୍ଧିର୍ଥେ ଆଚମନ କରି, ନିଜ ସୂତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିକୁ ଦେଖି ଯଥାବିଧି ଆଚମନ କରିବ। ପବିତ୍ରହସ୍ତ ହୋଇ, ଶୁଚି ସ୍ଥାନରେ ଆସନସ୍ଥ ହୋଇ ନିୟମାନୁସାରେ କର୍ମ କଲେ, ପତି—ଭଗବାନ ଶିବ—ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 27
अभ्युक्ष्य सकुशं चापि दक्षिणेन करेण तु पिबेत्प्रक्षिप्य त्रिस्तोयं चक्री भूत्वा ह्यतन्द्रितः
ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଅଭ୍ୟୁକ୍ଷଣ କରି, କୁଶା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରି ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତରେ ପାନ କରିବ। ପରେ ଜଳକୁ ତିନିଥର ଛାଡ଼ି ‘ଚକ୍ରୀ’ ହୋଇ—ବିଧିମତେ ପରିକ୍ରମା-ଭାବରେ—ଅତନ୍ଦ୍ରିତ ରହିବ। ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧିନିୟମେ ପତି-ସେବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ପଶୁର ପାଶ ଶିଥିଳ କରେ।
Verse 28
प्रदक्षिणं ततः कुर्याद् धिंसापापप्रशान्तये एवं संक्षेपतः प्रोक्तं स्नानाचमनमुत्तमम्
ତାପରେ ହିଂସାଜନିତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବ। ଏଭଳି ସଂକ୍ଷେପରେ ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ ବିଧି କୁହାଗଲା।
Verse 29
सर्वेषां ब्राह्मणानां तु हितार्थे द्विजसत्तमाः
ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter enumerates Varuna-snana (invoking and honoring Varuna), Agneya-snana (fire-associated purification), and Mantra-snana (purification through consecrated water empowered by mantra), after which one proceeds to worship Parameshvara.
True shuddhi depends on awakened, clarified consciousness: if bhava is impure, bathing and even ash application do not purify; if bhava is pure, one should maintain proper shaucha and proceed according to vidhi.
The sequence includes repeated achamana, remembrance of Bhava (Shiva), mantra-empowerment of water, Aghamarshana-japa, mental visualization of Surya–Soma–Agni mandalas in the water, abhisheka with sanctified water (often with kusa and leaves), and concluding achamana with pradakshina.