Adhyaya 39

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे वैष्णवकथनं नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः शैलादिरुवाच श्रुत्वा शक्रेण कथितं पिता मम महामुनिः पुनः पप्रच्छ देवेशं प्रणम्य रचिताञ्जलिः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ “ବୈଷ୍ଣବକଥନ” ନାମକ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଶୈଲାଦି କହିଲେ—ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କଥିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମୋର ପିତା ମହାମୁନି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେବେଶଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 2

शिलाद उवाच भगवन् शक्र सर्वज्ञ देवदेवनमस्कृत शचीपते जगन्नाथ सहस्राक्ष महेश्वर

ଶିଲାଦ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍ ଶକ୍ର! ସର୍ବଜ୍ଞ, ଦେବଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ; ହେ ଶଚୀପତେ, ଜଗନ୍ନାଥ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ମହେଶ୍ୱର!

Verse 3

युगधर्मान्कथं चक्रे भगवान्पद्मसंभवः वक्तुमर्हसि मे सर्वं सांप्रतं प्रणताय मे

ଭଗବାନ୍ ପଦ୍ମସମ୍ଭବ ଯୁଗଧର୍ମମାନଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ଥାପନ କଲେ? ଦୟାକରି ଏବେ, ପ୍ରଣତ ମୋତେ, ସମସ୍ତ କଥା କହନ୍ତୁ।

Verse 4

शैलादिरुवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शिलादस्य महात्मनः व्याजहार यथादृष्टं युगधर्मं सुविस्तरम्

ଶୈଲାଦି କହିଲେ—ମହାତ୍ମା ଶିଲାଦଙ୍କ ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ସେ ଯଥାଦୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଯୁଗଧର୍ମକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 5

शक्र उवाच <चतुर्युग> आद्यं कृतयुगं विद्धि ततस्त्रेतायुगं मुने द्वापरं तिष्यमित्येते चत्वारस्तु समासतः

ଶକ୍ର କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ପ୍ରଥମେ କୃତଯୁଗ ଜାଣ; ତାପରେ ତ୍ରେତାଯୁଗ। ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ ତିଷ୍ୟ (କଳି)—ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହି ଚାରି ଯୁଗ।

Verse 6

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं च रजस्तमः कलिस्तमश् च विज्ञेयं युगवृत्तिर्युगेषु च

କୃତଯୁଗ ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ; ତ୍ରେତାଯୁଗ ରଜଃପ୍ରଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାପରେ ରଜ-ତମ ମିଶ୍ର, କଳିରେ କେବଳ ତମ—ଏହି ଯୁଗବୃତ୍ତି ଜାଣ।

Verse 7

ध्यानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते भजनं द्वापरे शुद्धं दानमेव कलौ युगे

କୃତଯୁଗରେ ପରମ ସାଧନ ଧ୍ୟାନ; ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ଭଜନ (ଶିବଭକ୍ତି), କଳିରେ ଦାନ ହିଁ ମୁଖ୍ୟ।

Verse 8

चत्वारि च सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः

କୃତଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷର। ତାହାର ଆରମ୍ଭ ସନ୍ଧ୍ୟା ତତ୍ସମାନ ଶତବର୍ଷର, ଏବଂ ଶେଷ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହି ପରିମାଣର।

Verse 9

चत्वारि च सहस्राणि मानुषाणि शिलाशन आयुः कृतयुगे विद्धि प्रजानामिह सुव्रत

ହେ ଶିଲାଶନ (ଅଚଳ), ହେ ସୁବ୍ରତ! ଏହି ଲୋକରେ କୃତଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଆୟୁ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 10

ततः कृतयुगे तस्मिन् संध्यांशे च गते तु वै पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वतः

ତତଃ ସେହି କୃତଯୁଗରେ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଗତ ହେଲେ, ଯୁଗଧର୍ମ ସର୍ବତ୍ର କେବଳ ଏକ ପାଦ ଶେଷ ରହେ।

Verse 11

चतुर्भागैकहीनं तु त्रेतायुगमनुत्तमम् कृतार्धं द्वापरं विद्धि तदर्धं तिष्यमुच्यते

ଉତ୍ତମ ତ୍ରେତାଯୁଗ କୃତଯୁଗଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦ୍ୱାପର କୃତର ଅର୍ଧ; ତାହାର ଅର୍ଧକୁ ତିଷ୍ୟ (କଳି) କୁହନ୍ତି।

Verse 12

त्रिशती द्विशती संध्या तथा चैकशती मुने संध्यांशकं तथाप्येवं कल्पेष्वेवं युगे युगे

ହେ ମୁନେ! ସନ୍ଧ୍ୟାଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମେ ତିନିଶେ, ଦୁଇଶେ ଓ ଏକଶେ (ମାନ) ହୁଏ; ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି—ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହିପରି।

Verse 13

आद्ये कृतयुगे धर्मश् चतुष्पादः सनातनः त्रेतायुगे त्रिपादस्तु द्विपादो द्वापरे स्थितः

ଆଦ୍ୟ କୃତଯୁଗରେ ସନାତନ ଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ରହେ। ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ତିନି ପାଦରେ, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ ପାଦରେ ସ୍ଥିତ ହୁଏ।

Verse 14

त्रिपादहीनस्तिष्ये तु सत्तामात्रेण धिष्ठितः कृतयुग कृते तु मिथुनोत्पत्तिर् वृत्तिः साक्षाद्रसोल्लसा

କିନ୍ତୁ ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ତିନି ପାଦ ହୀନ ହୋଇ କେବଳ ସତ୍ତାମାତ୍ରରେ ଭରସା କରି ରହେ। କୃତଯୁଗରେ ଜୀବନବୃତ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ରସରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ମିଥୁନୋତ୍ପତ୍ତି ସମରସତାରେ ହୁଏ।

Verse 15

प्रजास्तृप्ताः सदा सर्वाः सर्वानन्दाश् च भोगिनः अधमोत्तमता तासां न विशेषाः प्रजाः शुभाः

ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସଦା ତୃପ୍ତ ଥିଲେ, ସର୍ବାନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗୀ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅଧମ–ଉତ୍ତମ’ ଭେଦ ନଥିଲା; ସେଇ ଶୁଭ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭେଦହୀନ ଭାବେ ବସୁଥିଲେ।

Verse 16

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे तासां प्रीतिर्न च द्वन्द्वं न द्वेषो नास्ति च क्लमः

କୃତଯୁଗରେ ସେମାନଙ୍କ ଆୟୁ, ସୁଖ ଓ ରୂପ ସବୁ ସମାନ ଥିଲା। ପରସ୍ପର ପ୍ରୀତି ଥିଲା; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନଥିଲା, ଦ୍ୱେଷ ନଥିଲା, କ୍ଲାନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା।

Verse 17

पर्वतोदधिवासिन्यो ह्य् अनिकेताश्रयास्तु ताः विशोकाः सत्त्वबहुला एकान्तबहुलास् तथा

ପର୍ବତ ଓ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଗୃହର ଆଶ୍ରୟ ନେଉନଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୋକହୀନ, ସତ୍ତ୍ୱବହୁଳ ଓ ଏକାନ୍ତପ୍ରଚୁର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 18

ता वै निष्कामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः

ସେମାନେ ନିଷ୍କାମ ଭାବେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ; ମନ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ଥିଲା। କୃତଯୁଗରେ ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପ ହେତୁ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ନଥିଲା।

Verse 19

वर्णाश्रमव्यवस्था च तदासीन्न च संकरः रसोल्लासः कालयोगात् त्रेताख्ये नश्यते द्विज

ସେ ଯୁଗରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦୃଢ ଥିଲା, କୌଣସି ସଂକର କିମ୍ବା ଗୋଳମାଳ ନଥିଲା। କିନ୍ତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜ, କାଳଯୋଗରେ ଧର୍ମରସର ଉଲ୍ଲାସ ‘ତ୍ରେତା’ ଯୁଗରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନଶିଯାଏ।

Verse 20

तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायाम् अन्या सिद्धिः प्रजायते अपां सौक्ष्म्ये प्रतिगते तदा मेघात्मना तु वै

ସେହି ସିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅନ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ଜଳ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରେ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ ମେଘରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 21

मेघेभ्यस्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं वृष्टिसर्जनम् सकृद् एव तथा वृष्ट्या संयुक्ते पृथिवीतले

ଗର୍ଜନ-ଧାରୀ ମେଘମାନଙ୍କୁ ନେଇ ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ। ଏବଂ ସେହି ବର୍ଷା ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀତଳରେ ପଡ଼ିଲେ, ଭୂମି ଜଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଜଳ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 22

प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः सर्ववृत्त्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते

ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଗୃହ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ସେହି ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେହି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକାର ସମସ୍ତ ଉପଭୋଗ—ଆହାର ଓ ବ୍ୟବହାର—ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 23

वर्तयन्ति स्म तेभ्यस्तास् त्रेतायुगमुखे प्रजाः ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात्

ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରଜାମାନେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲେ। ପରେ ମହାକାଳର ପ୍ରବାହରେ, ସେମାନଙ୍କ ନିଜ ଅବସ୍ଥାର ବିପର୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ସେହି କ୍ରମ ଅବନତ ହେଲା।

Verse 24

रागलोभात्मको भावस् तदा ह्याकस्मिको ऽभवत् विपर्ययेण तासां तु तेन तत्कालभाविना

ତେବେ ରାଗ-ଲୋଭମୟ ଏକ ଆକସ୍ମିକ ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ସେହି କାଳବଦ୍ଧ କ୍ଷଣିକ ପ୍ରେରଣାର ବିପର୍ୟୟ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତିକୂଳ ହୋଇଗଲା।

Verse 25

प्रणश्यन्ति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रान्ता मैथुनोद्भवाः

ତତଃ ‘ଗୃହ’ ବୋଲି ପରିଚିତ ସେ ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ନଶିଗଲେ। ଏବଂ ସେଇ ଆଶ୍ରୟ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ, ମୈଥୁନଜନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମୋହାବୃତ ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 26

अपि ध्यायन्ति तां सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभूवुस्तासां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

ତେବେ ସତ୍ୟାଭିଧ୍ୟାନୀମାନେ ସେଇ ସିଦ୍ଧିକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସତ୍ୟ-ସଙ୍କଳ୍ପର ବଳରେ ସହସା ‘ଗୃହ’ ସଂଜ୍ଞିତ ବୃକ୍ଷମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 27

वस्त्राणि ते प्रसूयन्ते फलान्याभरणानि च तेष्वेव जायते तासां गन्धवर्णरसान्वितम्

ସେମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ବସ୍ତ୍ର, ଫଳ ଓ ଆଭୂଷଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ସୁଗନ୍ଧ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରସଯୁକ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

Verse 28

अमाक्षिकं महीवीर्यं पुटके पुटके मधु तेन ता वर्तयन्ति स्म सुखमायुः सदैव हि

ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁଟକରେ ମହୀର ବୀର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ, ମାଛି-ରହିତ ମଧୁ ଥିଲା। ସେଇ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସୁଖରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଥିଲା।

Verse 29

हृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजा वै विगतज्वराः ततः कालान्तरेणैव पुनर्लोभावृतास्तु ताः

ସେଇ ସିଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ହର୍ଷିତ ଓ ପୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ଜ୍ୱରବ୍ୟାଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ କାଳାନ୍ତରେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ହେଲେ।

Verse 30

वृक्षांस्तान्पर्यगृह्णन्ति मधु वा माक्षिकं बलात् तासां तेनोपचारेण पुनर्लोभकृतेन वै

ଲୋଭବଶରେ ସେମାନେ ସେଇ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଦଖଲ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ମହୁମାଛିଙ୍କ ମଧୁକୁ ମଧ୍ୟ ବଳରେ ଛିନିନେଉଛନ୍ତି। ନୂତନ ଲୋଭ ଜଗାଇବା ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ସେଇ ‘ଉପଚାର’ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଲୋଭରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

Verse 31

प्रनष्टा मधुना सार्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित् तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा

ତେବେ କାଳବଶରେ, ମଧୁ-ସମ୍ପଦା ସହିତ କଳ୍ପବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ଲୁପ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଯେ ସିଦ୍ଧି ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ କାଳପ୍ରଭାବରେ ଅତି ଅଳ୍ପମାତ୍ରା ମାତ୍ର ରହିଗଲା।

Verse 32

आवर्तनात्तु त्रेतायां द्वन्द्वान्यभ्युत्थितानि वै शीतवर्षातपैस्तीव्रैस् ततस्ता दुःखिता भृशम्

କିନ୍ତୁ ଯୁଗ ତ୍ରେତାକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହେବା ସହିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତୀବ୍ର ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ଦାହକ ଆତପରେ ଆଘାତ ପାଇ ଜୀବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

Verse 33

द्वन्द्वैः सम्पीड्यमानाश् च चक्रुर् आवरणानि तु कृतद्वन्द्वप्रतीघाताः केतनानि गिरौ ततः

ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଚାପି ଯାଇ ସେମାନେ ତେବେ ସୁରକ୍ଷାର ଆବରଣ (ଘେରା) ତିଆରି କଲେ। ପରେ ପର୍ବତ ଉପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ-ଆଘାତକୁ ରୋକି ପ୍ରତିଘାତ କରିବା ପାଇଁ ଗଢ଼ା ଧ୍ୱଜ-ଚିହ୍ନ ଓ କେତନ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 34

पूर्वं निकामचारास्ता ह्य् अनिकेता अथावसन् यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुनः

ପୂର୍ବେ ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସ ବିନା ରହୁଥିଲେ। ପରେ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାପ୍ରୀତି, ସେମାନେ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ ନିବାସରେ ବସବାସ କଲେ।

Verse 35

कृत्वा द्वन्द्वोपघातांस्तान् वृत्त्युपायमचिन्तयन् नष्टेषु मधुना सार्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

ଏଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଆଘାତ ସହି ସେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲା। ସେତେବେଳେ କଳ୍ପବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 36

विवादव्याकुलास्ता वै प्रजास्तृष्णाक्षुधार्दिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः

ସେହି ପ୍ରଜାମାନେ ବିବାଦରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଥିଲେ ଏବଂ ତୃଷ୍ଣା-କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ। ତାପରେ ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସିଦ୍ଧି ପୁନଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ ହେଲା।

Verse 37

वार्तायाः साधिकाप्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकादीनि ह्य् अभवन्निम्नगानि तु

ପୂର୍ବବର୍ଷାଠାରୁ ଅଧିକ ଆଉ ଏକ ବର୍ଷା ତାଙ୍କର ନିୟତ ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ବର୍ଷିଲା। ସେହି ବର୍ଷାଜଳରୁ ଝରଣା-ସ୍ରୋତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନିମ୍ନଭୂମିକୁ ବହିଲା।

Verse 38

अभवन्वृष्टिसंतत्या स्रोतस्थानानि निम्नगाः एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने

ନିରନ୍ତର ବର୍ଷାରେ ସ୍ରୋତସ୍ଥାନ ଓ ଜଳମାର୍ଗ ଗଢ଼ିଉଠିଲା, ଏବଂ ଧାରାମାନେ ନିମ୍ନଗାମୀ ହେଲେ। ଏଭଳି ଦ୍ୱିତୀୟ ବର୍ଷା-ସୃଷ୍ଟିରେ ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 39

ये पुनस्तदपां स्तोकाः पतिताः पृथिवीतले अपां भूमेश् च संयोगाद् ओषध्यस्तास्तदाभवन्

ଯେ ଜଳବିନ୍ଦୁମାନେ ପୃଥିବୀତଳରେ ପଡ଼ିଲେ, ଜଳ ଓ ଭୂମିର ସଂଯୋଗରୁ ସେମାନେ ସେତେବେଳେ ଓଷଧି ହୋଇଉଠିଲେ।

Verse 40

अथाल्पकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षगुल्माश् च जज्ञिरे

ତେବେ ଅଳ୍ପକୃଷ୍ଟ ଓ ଅନୁପ୍ତ (ନ ବୁଣା) ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟ—ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ଋତୁଅନୁସାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବୃକ୍ଷ ଓ ଗୁଲ୍ମ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 41

प्रादुर्भूतानि चैतानि वृक्षजात्यौषधानि च तेनौषधेन वर्तन्ते प्रजास्त्रेतायुगे तदा

ତେବେ ବୃକ୍ଷଜାତି ଓ ଔଷଧିରୂପ ଏହି ସମସ୍ତେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ; ସେହି ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ପ୍ରଜାମାନେ ସେଇ ଔଷଧିଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 42

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश् च सर्वशः अवश्यं भाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବତ୍ର ପୁନଃ ରାଗ ଓ ଲୋଭ ଉଦ୍ଭବିଲା—ଭବିଷ୍ୟତର ଅନିବାର୍ୟତାରୁ ଏବଂ ତ୍ରେତାୟୁଗର ପ୍ରଭାବବଶରୁ।

Verse 43

ततस्ताः पर्यगृह्णन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

ତେବେ ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବଳପୂର୍ବକ ନଦୀପ୍ରଦେଶ, କ୍ଷେତ୍ରଭୂମି, ପର୍ବତ ଏବଂ ବୃକ୍ଷ-ଗୁଲ୍ମ-ଔଷଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଦଖଲ କଲେ।

Verse 44

विपर्ययेण चौषध्यः प्रनष्टास्ताश्चतुर्दश मत्वा धरां प्रविष्टास्ता इत्यौषध्यः पितामहः

ପରେ ବିପର୍ୟୟରେ ସେଇ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଔଷଧି ନଷ୍ଟ ହେଲା ବୋଲି ଭାବି ସେମାନେ ଧରାଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଔଷଧି ବିଷୟରେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଏପରି କହିଲେ।

Verse 45

दुदोह गां प्रयत्नेन सर्वभूतहिताय वै तदाप्रभृति चौषध्यः फालकृष्टास्त्वितस्ततः

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସେ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କଲେ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ହଳରେ ଚାଷ ହୋଇଥିବା ଭୂମିରୁ ଔଷଧି ଓ ପୋଷକ ଶାକ-ଲତା ସର୍ବତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 46

वार्तां कृषिं समायाता वर्तुकामाः प्रयत्नतः वार्ता वृत्तिः समाख्याता कृषिकामप्रयत्नतः

ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଯେମାନେ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ବାର୍ତ୍ତା—କୃଷି ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତି ‘ବାର୍ତ୍ତା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା କୃଷିପ୍ରୟାସରୁ ଜନ୍ମେ।

Verse 47

अन्यथा जीवितं तासां नास्ति त्रेतायुगात्यये हस्तोद्भवा ह्यपश्चैव भवन्ति बहुशस्तदा

ନହେଲେ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଶେଷରେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ ରହେନାହିଁ। ସେତେବେଳେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ‘ହସ୍ତୋଦ୍ଭବ’ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ‘ପଶୁ’—ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥାର ଯୋଗ୍ୟ—ନୁହେଁ ଏମିତିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 48

तत्रापि जगृहुः सर्वे चान्योन्यं क्रोधमूर्छिताः सुतदारधनाद्यांस्तु बलाद्युगबलेन तु

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ କ୍ରୋଧରେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ଧରିଲେ। ଏବଂ ବଳ ଓ ଯୁଗବଳର ପ୍ରଭାବରେ ପୁତ୍ର, ଦାରା, ଧନ ଆଦିକୁ ମଧ୍ୟ ହିଂସାପୂର୍ବକ ଛିନିନେଲେ।

Verse 49

मर्यादायाः प्रतिष्ठार्थं ज्ञात्वा तदखिलं विभुः ससर्ज क्षत्रियांस्त्रातुं क्षतात्कमलसंभवः

ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ସବୁ କଥା ଜାଣି, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ କମଳସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷତିରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେପରି ଜଗତ୍ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

Verse 50

वर्णाश्रमप्रतिष्ठां च चकार स्वेन तेजसा वृत्तेन वृत्तिना वृत्तं विश्वात्मा निर्ममे स्वयम्

ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ଶିବ ବର୍ଣ୍ଣ‑ଆଶ୍ରମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସଦାଚାର ଓ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରେରଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେଇ ଜଗତ୍ପତି ଲୋକଜୀବନର ନିୟତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ସ୍ୱୟଂ ଗଢ଼ିଲେ।

Verse 51

यज्ञप्रवर्तनं चैव त्रेतायामभवत्क्रमात् पशुयज्ञं न सेवन्ते केचित्तत्रापि सुव्रताः

ଏଭଳି କ୍ରମେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଯଜ୍ଞପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ହେଲା। ତଥାପି ସେଠାରେ କିଛି ସୁବ୍ରତ ଲୋକ ପଶୁଯଜ୍ଞକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ନାହିଁ; କ୍ରିୟାରେ ସଂୟମକୁ ହିଁ ବାଛିଲେ।

Verse 52

बलाद्विष्णुस्तदा यज्ञम् अकरोत्सर्वदृक् क्रमात् द्विजास्तदा प्रशंसन्ति ततस्त्वाहिंसकं मुने

ତେବେ ସର୍ବଦର୍ଶୀ ବିଷ୍ଣୁ ଆବଶ୍ୟକତାର ବଳରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ କ୍ରମେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ତେଣୁ, ହେ ମୁନି, ସେ ଅହିଂସକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 53

द्वापरेष्वपि वर्तन्ते मतिभेदास्तदा नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिध्यति

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତିଭେଦ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ମନ, କର୍ମ ଓ ବାଣୀ—ତିନି ଦିଗରୁ—କଷ୍ଟରେ ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଚାଲିଥାଏ।

Verse 54

तदा तु सर्वभूतानां कायक्लेशवशात्क्रमात् लोभो भृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः

ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦେହକ୍ଲେଶ ଆବର୍ତ୍ତ କରି କ୍ରମେ ଲୋଭ ଜନ୍ମେ; ଜୀବିକା ଭାର ହୁଏ; ବଣିକମାନେ ଯୁଦ୍ଧ‑ବିବାଦରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ଏବଂ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 55

वेदशाखाप्रणयनं धर्माणां संकरस् तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च

ବେଦର ବିଭିନ୍ନ ଶାଖା ପ୍ରଚଳିତ ହେବ; ଧର୍ମରେ ସଂକର ଓ ଭ୍ରମ ହେବ; ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଧ୍ୱଂସ ହେବ; କାମ ଓ ଦ୍ୱେଷ ପ୍ରବଳ ହେବ।

Verse 56

द्वापरे तु प्रवर्तन्ते रागो लोभो मदस् तथा वेदो व्यासैश्चतुर्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ରାଗ, ଲୋଭ ଓ ମଦ ପ୍ରବଳ ହୁଏ; ଏବଂ ଦ୍ୱାପରାଦି ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସମାନେ ଏକ ବେଦକୁ ଚାରିଭାଗ କରନ୍ତି।

Verse 57

एको वेदश्चतुष्पादस् त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु सः

ଏହି ଲୋକରେ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏକ ବେଦକୁ ଚାରି ପାଦରୂପେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରାଯାଏ; ଆୟୁ କ୍ଷୟ ହେତୁ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ବ୍ୟାସ ତାହାକୁ ଆହୁରି ବିଭାଜନ ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ କରନ୍ତି।

Verse 58

ऋषिपुत्रैः पुनर्भेदा भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ପୁନଃ ଋଷିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି-ଭ୍ରମ ହେତୁ ଭେଦ ହୁଏ—ମନ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଅଂଶର ବିନ୍ୟାସ ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ, ଏବଂ ସ୍ୱର-ବର୍ଣ୍ଣର ବିପର୍ୟୟରୁ।

Verse 59

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहन्यन्ते मनीषिभिः सामान्या वैकृताश्चैव द्रष्टृभिस्तैः पृथक्पृथक्

ଋଗ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମର ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକୁ ମନୀଷୀମାନେ ସଂକଳନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷିମାନେ ସାମାନ୍ୟ ଓ ବୈକୃତ—ଦୁଇ ରୂପରେ—ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି।

Verse 60

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये तु प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

କେତେକ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ରନ୍ଥ, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ର-ପ୍ରବଚନ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଅନ୍ୟେ ସେହି ଉପଦେଶମାର୍ଗରେ ଗଲେ, ଯାହାକୁ ପରମ୍ପରା-ରକ୍ଷକମାନେ ପୁନଃ ଗ୍ରହଣ କରି ଦୃଢ଼ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 61

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते कालगौरवात् ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

ଇତିହାସ ଓ ପୁରାଣ କାଳର ଗୌରବ-ଅଧିକାର ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶୈବ ଏବଂ ଭାଗବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 62

भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम् आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च

ତାପରେ ଭବିଷ୍ୟ, ନାରଦୀୟ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ଗଣାଯାଏ; ପରେ ଆଗ୍ନେୟ, ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ, ଲୈଙ୍ଗ ଓ ବାରାହ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।

Verse 63

वामनाख्यं ततः कूर्मं मात्स्यं गारुडमेव च स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं तेषां भेदः प्रकथ्यते

ତାପରେ ବାମନ, ପରେ କୂର୍ମ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ଗାରୁଡ; ଏବଂ ସ୍କାନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ—ଏମାନଙ୍କର ଭେଦ (ବିଭାଗ) ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ।

Verse 64

लैङ्गम् एकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम् मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनो ऽङ्गिराः

ଶୁଭ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଲିଙ୍ଗ-ତତ୍ତ୍ୱସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶୈବ ପରମ୍ପରା ଏକାଦଶ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା; ମନୁ, ଅତ୍ରି, ବିଷ୍ଣୁ, ହାରୀତ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଉଶନସ୍ (ଶୁକ୍ର) ଓ ଅଙ୍ଗିରସ ଆଦି ନାମ ସହ ଏହା ସମ୍ବଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 65

यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगौतमौ

ୟମ, ଆପସ୍ତମ୍ବ, ସଂବର୍ତ୍ତ, କାତ୍ୟାୟନ ଓ ବୃହସ୍ପତି; ପରାଶର, ବ୍ୟାସ, ଶଙ୍ଖ, ଲିଖିତ, ଏବଂ ଦକ୍ଷ ଓ ଗୌତମ—ଏମାନେ ଧର୍ମର ପ୍ରମାଣଭୂତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 66

शातातपो वसिष्ठश् च एवमाद्यैः सहस्रशः अवृष्टिर्मरणं चैव तथा व्याध्याद्युपद्रवाः

ଶାତାତପ ଓ ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଏପରି ସହସ୍ର ଋଷିଙ୍କ ସହ ଅନାବୃଷ୍ଟି, ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରୋଗାଦି ଉପଦ୍ରବ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଧର୍ମ ଓ ପତି (ଶିବ)ଭକ୍ତିରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ, ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ଏଭଳି ସାମୂହିକ ବିଘ୍ନରୂପେ ବାହ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 67

वाङ्मनःकर्मजैर् दुःखैर् निर्वेदो जायते ततः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

ବାଣୀ, ମନ ଓ କର୍ମଜନିତ ଦୁଃଖରୁ ନିର୍ବେଦ (ବୈରାଗ୍ୟ) ଜନ୍ମେ; ଏହି ନିର୍ବେଦରୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖମୋକ୍ଷ ବିଚାରଣା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 68

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषाणां दर्शनाच्चैव द्वापरे ज्ञानसंभवः

ବିଚାରଣାରୁ ବୈରାଗ୍ୟ, ବୈରାଗ୍ୟରୁ ଦୋଷଦର୍ଶନ; ଏବଂ ଦୋଷମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନରୁ ଦ୍ୱାପରେ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 69

एषा रजस्तमोयुक्ता वृत्तिर् वै द्वापरे स्मृता आद्ये कृते तु धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्तते

ରଜସ୍-ତମସ୍‌ଯୁକ୍ତ ଏହି ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଆଦ୍ୟ କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ରହେ, ଏବଂ ସେଇ ଧର୍ମ ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 70

द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ଦ୍ୱାପରେ ଧର୍ମ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ବିକୃତ ହୁଏ, ଏବଂ କଳିଯୁଗେ ନଶିଯାଏ। ଏଭଳି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଧର୍ମକ୍ଷୟ ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ରେ ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ଅଧିକ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବାନ୍ଧେ; ପଶୁପତି ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ବିନା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ।