Adhyaya 45
Adhyaya 45: Rudra as Sarvatma—Seven Lokas, Seven Talas, and the Cosmic Body of Shiva
ପୂର୍ବଭାଗର କଥା ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସର୍ବାତ୍ମଭାବ ଓ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିର ଅତୀତ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଓ ପାତାଳ-ନରକାଦି ସ୍ଥିତିର କ୍ରମ କହି, ଗ୍ରହ, ଧ୍ରୁବ, ସପ୍ତର୍ଷି, ବିମାନିକ ଆଦି ସମସ୍ତେ ଶିବପ୍ରସାଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଶିବ ସମଷ୍ଟିରୂପ ସର୍ବାତ୍ମା ହୋଇ ନିତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, କିନ୍ତୁ ମାୟାମୋହିତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନାହାନ୍ତି। ତ୍ରିଲୋକ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରୀର—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱ ‘ନିର୍ଣ୍ଣୟ’ ପୂର୍ବରୁ ଶିବପୂଜା ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ମହାତଳ, ରସାତଳ, ତଳାତଳ, ସୁତଳ, ବିତଳ, ଅତଳ ଆଦି ସପ୍ତ ତଳର ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ସେଠାରେ ନାଗ, ଦୈତ୍ୟ-ଅସୁର, ପୁରାତନ ରାଜାମାନଙ୍କ ବାସ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ଶେଷରେ ଅମ୍ବାସହ ପରମେଶ୍ୱର, ସ୍କନ୍ଦ, ନନ୍ଦୀ ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ସ୍ଥାପନ କରି ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे नन्दिकेश्वराभिषेको नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः सूत सुव्यक्तमखिलं कथितं शङ्करस्य तु सर्वात्मभावं रुद्रस्य स्वरूपं वक्तुमर्हसि
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ତୁମେ ସମସ୍ତ କଥା ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହିଛ। ଏବେ ସର୍ବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା (ସର୍ବାତ୍ମଭାବ) ରୂପେ ଥିବା ରୁଦ୍ର–ଶଙ୍କରଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କହ।
Verse 2
सूत उवाच भूर्भुवः स्वर्महश्चैव जनः साक्षात्तपस् तथा सत्यलोकश् च पातालं नरकार्णवकोटयः
ସୂତ କହିଲେ—ଭୂଃ, ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ଜନଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟଲୋକ; ଏବଂ ପାତାଳ ସହ ନରକମାନଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ ସମୁଦ୍ରକୋଟି—ଏହି ସବୁ ଜଗତର ବିଶାଳ ବିଭାଗ।
Verse 3
तारकाग्रहसोमार्का ध्रुवः सप्तर्षयस् तथा वैमानिकास्तथान्ये च तिष्ठन्त्यस्य प्रसादतः
ତାଙ୍କର ପ୍ରସାଦରୁ ହିଁ ତାରା, ଗ୍ରହ, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧ୍ରୁବ ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷି, ବିମାନଚାରୀ ଦେବଗଣ ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ନିୟତ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି।
Verse 4
अनेन निर्मितास्त्वेवं तदात्मानो द्विजर्षभाः समष्टिरूपः सर्वात्मा संस्थितः सर्वदा शिवः
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏଭଳି ଏ ସବୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ। ଶିବ ସର୍ବଦା ସମଷ୍ଟିରୂପେ ସଂସ୍ଥିତ, ସର୍ବାତ୍ମା ଭାବେ ନିରନ୍ତର ବିରାଜମାନ।
Verse 5
सर्वात्मानं महात्मानं महादेवं महेश्वरम् न विजानन्ति संमूढा मायया तस्य मोहिताः
ତାଙ୍କର ମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମୂଢ ଲୋକେ ସର୍ବାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ମହାଦେବ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 6
तस्य देवस्य रुद्रस्य शरीरं वै जगत्त्रयम् तस्मात्प्रणम्य तं वक्ष्ये जगतां निर्णयं शुभम्
ସେହି ଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଶରୀର ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ରିଲୋକ। ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ଜଗତମାନଙ୍କର ଶୁଭ ନିର୍ଣ୍ଣୟ—ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ଥାପନା—କହିବି।
Verse 7
पुरा वः कथितं सर्वं मयाण्डस्य यथा कृतिः भुवनानां स्वरूपं च ब्रह्माण्डे कथयाम्यहम्
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) କିପରି ଗଢ଼ାଗଲା ସବୁ କହିଥିଲି। ଏବେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଭୁବନମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଓ କ୍ରମ ମୁଁ କହିବି।
Verse 8
पृथिवी चान्तरिक्षं च स्वर्महर्जन एव च तपः सत्यं च सप्तैते लोकास्त्वण्डोद्भवाः शुभाः
ପୃଥିବୀ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ—ଏହି ସାତ ଶୁଭ ଲୋକ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଠାରେ ପାଶବଦ୍ଧ ଜୀବ କର୍ମଫଳ ଭୋଗି ପତି ଶିବଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।
Verse 9
अधस्तादत्र चैतेषां द्विजाः सप्त तलानि तु महातलादयस्तेषां अधस्तान्नरकाः क्रमात्
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ତଳେ ମହାତଳ ଆଦି ସାତ ତଳ ଅଛି; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ତଳେ କ୍ରମେ ନରକମାନେ—ଯେଉଁଠି ପାଶବଦ୍ଧ ଜୀବ ପ୍ରଭୁ (ପତି)ଙ୍କ ଶାସନରେ କର୍ମଫଳ ଭୋଗେ।
Verse 10
महातलं हेमतलं सर्वरत्नोपशोभितम् प्रासादैश् च विचित्रैश् च भवस्यायतनैस् तथा
ମହାତଳ ହେମମୟ ଭୂମିଯୁକ୍ତ ଓ ସର୍ବ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ସେଠାରେ ବିଚିତ୍ର ପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆୟତନମାନେ ଥିଲେ।
Verse 11
अनन्तेन च संयुक्तं मुचुकुन्देन धीमता नृपेण बलिना चैव पातालस्वर्गवासिना
ଏହା ଅନନ୍ତଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ଧୀମାନ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ—ସେଇ ବଳବାନ ନୃପଙ୍କ ସହ, ଯିଏ ପାତାଳରେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ମଧ୍ୟ ବାସ କରୁଥିଲେ।
Verse 12
शैलं रसातलं विप्राः शार्करं हि तलातलम् पीतं सुतलमित्युक्तं वितलं विद्रुमप्रभम्
ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ରସାତଳ ଶୈଳମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତଳାତଳ କଙ୍କରମୟ। ସୁତଳ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ (ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭ) ବୋଲି ଉକ୍ତ, ଏବଂ ବିତଳ ବିଦ୍ରୁମ-ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 13
सितं हि अतलं तच्च तलं यच्च सितेतरम् क्ष्मायास्तु यावद्विस्तारो ह्य् अधस्तेषां च सुव्रताः
ଅତଳକୁ ‘ଶ୍ୱେତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଯେ ତଳ ଶ୍ୱେତ ନୁହେଁ, ଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର। ହେ ସୁବ୍ରତମାନେ, ତଳେ ଥିବା ଏହି ଅଞ୍ଚଳମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ପୃଥିବୀର ବିସ୍ତାର ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 14
तलानां चैव सर्वेषां तावत्संख्या समाहिता सहस्रयोजनं व्योम दशसाहस्रमेव च
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ତଳମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ସମାହୃତ ହେଲା। ବ୍ୟୋମ (ଆକାଶ-ବିସ୍ତାର) ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି, ଏବଂ ଦଶସହସ୍ର ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
Verse 15
लक्षं सप्तसहस्रं हि तलानां सघनस्य तु व्योम्नः प्रमाणं मूलं तु त्रिंशत्साहस्रकेण तु
ସଘନ ତଳମାନଙ୍କର ପରିମାଣ ଲକ୍ଷ ସାତ ସହସ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ବ୍ୟୋମର ମୂଳ ପ୍ରମାଣ ତ୍ରିଂଶତ୍ ସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ।
Verse 16
सुवर्णेन मुनिश्रेष्ठास् तथा वासुकिना शुभम् रसातलमिति ख्यातं तथान्यैश् च निषेवितम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ବିଭୂଷିତ ଏବଂ ବାସୁକିଙ୍କ ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେଇ ଶୁଭ ଅଞ୍ଚଳ ‘ରସାତଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସତ୍ତା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ବାସ କରି ସେବନ କରନ୍ତି।
Verse 17
विरोचनहिरण्याक्षनरकाद्यैश् च सेवितम् तलातलमिति ख्यातं सर्वशोभासमन्वितम्
ବିରୋଚନ, ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ, ନରକ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ସେଇ ଲୋକ ‘ତଲାତଳ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସର୍ବଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୋଭାରେ ଭରିତ।
Verse 18
वैनायकादिभिश्चैव कालनेमिपुरोगमैः पूर्वदेवैः समाकीर्णं सुतलं च तथापरैः
ସୁତଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ବୈନାୟକ ଆଦି ଗଣ ସହ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପୂର୍ବଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘନଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟ ଅନେକ ବର୍ଗର ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 19
वितलं दानवाद्यैश् च तारकाग्निमुखैस् तथा महान्तकाद्यैर् नागैश् च प्रह्लादेनासुरेण च
ବିତଳ ଲୋକ ଦାନବ ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ତଥା ତାରକ ଓ ଅଗ୍ନିମୁଖ ଦ୍ୱାରା; ମହାନ୍ତକ ଆଦି ନାଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଅସୁର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିବାସିତ ଓ ସେବିତ।
Verse 20
वितलं चात्र विख्यातं कम्बलाश्वनिषेवितम् महाकुम्भेन वीरेण हयग्रीवेण धीमता
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ‘ବିତଳ’ ଲୋକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାକୁ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱ ଆଦି ସେବନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହାକୁ ବୀର ମହାକୁମ୍ଭ ଓ ଧୀମାନ୍ ହୟଗ୍ରୀବ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି।
Verse 21
शङ्कुकर्णेन संभिन्नं तथा नमुचिपूर्वकैः तथान्यैर् विविधैर् वीरैस् तलं चैव सुशोभितम्
ସେଇ ତଳ ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ତଥା ନମୁଚି ଆଦିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୀରମାନଙ୍କ ପରାକ୍ରମ-ଚିହ୍ନରେ ସର୍ବତ୍ର ସୁଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 22
तलेषु तेषु सर्वेषु चाम्बया परमेश्वरः स्कन्देन नन्दिना सार्धं गणपैः सर्वतो वृतः
ସେଇ ସମସ୍ତ ତଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ଅମ୍ବା (ଉମା) ସହ, ସ୍କନ୍ଦ ଓ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ସହିତ, ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବତଃ ପରିବୃତ ହୋଇ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 23
तलानां चैव सर्वेषाम् ऊर्ध्वतः सप्तसप्तमाः क्ष्मातलानि धरा चापि सप्तधा कथयामि वः
ସମସ୍ତ ତଳମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରମେ ସାତଟି କରି ଭୂତଳ ଅଛି; ଧରା (ଆଧାର-ପୃଥିବୀ) ମଧ୍ୟ ସାତପ୍ରକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହାକୁ ମୁଁ ଏବେ ତୁମମାନଙ୍କୁ କହିବି।
Frequently Asked Questions
It presents a Shaiva non-dual/theistic metaphysic where the cosmos is a manifestation within Shiva, not independent of Him; realizing this counters māyā-driven ignorance and supports liberation-oriented devotion and knowledge.
Bhur (Earth), Bhuvar (Antariksha), Svar, Mahas, Jana, Tapas, and Satya—presented as auspicious, egg-born (aṇḍodbhava) realms within the Brahmāṇḍa framework.
Nandikeshvara signifies disciplined Shaiva devotion and proximity to Shiva; framing the chapter as ‘Abhisheka’ aligns cosmic teaching with worship—suggesting that knowing Shiva as Sarvatma culminates in reverent rites that purify and orient the seeker toward moksha.