Adhyaya 81
Pāśupata-vrata Māhātmya: Dvādaśa-Liṅga Mahāvrata, Month-wise Dravya, and Pūjā-krama
ଋଷିମାନେ ବନ୍ଧନମୋଚନକାରୀ ପ୍ରାଚୀନ ପାଶୁପତ ଲିଙ୍ଗ-ବ୍ରତର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି। ସୂତ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ କହନ୍ତି, ଯାହା ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପୂର୍ବେ ପ୍ରକାଶିତ ପରମ୍ପରାରେ ଆଧାରିତ; ଏହି ବ୍ରତ ମହାବୈଦିକ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ପୂଜାକ୍ରମ: ଛୋଟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ସ୍ନାନ କରାଇ, (ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ) ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରତ୍ନଖଚିତ ପଦ୍ମପୀଠରେ ସ୍ଥାପନ, ଗାୟତ୍ରୀ ସହ ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ, ଗନ୍ଧ-ଧୂପ-ଦୀପ-ନୀରାଜନ। ଦିଗନୁସାରେ ଶିବଙ୍କ ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ମନ୍ତ୍ର (ଈଶାନ, ତତ୍ପୁରୁଷ/ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ବାମଦେବ, ସଦ୍ୟୋଜାତ) ଅନୁଯାୟୀ ଅର୍ପଣ; ପାୟସ, ମହାଚରୁ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ୍ୟ ଉପହାର ଉଲ୍ଲେଖିତ। ମାସଅନୁସାରେ ଲିଙ୍ଗଦ୍ରବ୍ୟ—ବଜ୍ର, ମରକତ, ମୌକ୍ତିକ, ନୀଳ, ପଦ୍ମରାଗ, ଗୋମେଦ, ପ୍ରବାଳ, ବୈଦୂର୍ୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ, ସୂର୍ୟକାନ୍ତ, ସ୍ଫଟିକ—ଏବଂ ସହଜ ବିକଳ୍ପ (ରୂପା, ତାମ୍ର/ଲୋହା, ପଥର, କାଠ, ମାଟି) ଦିଆଯାଇଛି। ନିୟମ-ସଂୟମ, ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ/ଅମାବାସ୍ୟା ଉପବାସ, ବର୍ଷାନ୍ତେ ଗୋଦାନ ଓ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ, ଏବଂ ପୂଜିତ ଲିଙ୍ଗର ପ୍ରତିଷ୍ଠା/ଦାନରେ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ; ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ଓ ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଫଳ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पाशुपतव्रतमाहात्म्यं नामाशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः व्रतमेतत्त्वया प्रोक्तं पशुपाशविमोक्षणम् व्रतं पाशुपतं लैङ्गं पुरा देवैर् अनुष्ठितम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ପାଶୁପତବ୍ରତମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ନାମକ ଏକାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ବ୍ରତ ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ରୁ ମୁକ୍ତ କରେ; ଏହା ପାଶୁପତ, ଲୈଙ୍ଗ ବ୍ରତ, ପୁରାତନକାଳରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ।
Verse 2
वक्तुमर्हसि चास्माकं यथापूर्वं त्वया श्रुतम् सूत उवाच पुरा सनत्कुमारेण पृष्टः शैलादिरादरात्
“ଆପଣ ପୂର୍ବେ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲେ, ସେପରି ଆମକୁ କହିବା ଉଚିତ।” ସୂତ କହିଲେ—ପୁରାତନକାଳରେ ସନତ୍କୁମାର ଆଦରପୂର୍ବକ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିବାବେଳେ ଶୈଲାଦି (ଉତ୍ତର ଦେଲେ)।
Verse 3
नन्दी प्राह वचस्तस्मै प्रवदामि समासतः रेसुल्त् ओफ़् लिङ्ग wओर्स्हिप् देवैर्दैत्यैस् तथा सिद्धैर् गन्धर्वैः सिद्धचारणैः
ନନ୍ଦୀ ତାହାକୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲିଙ୍ଗପୂଜାର ଫଳ କହୁଛି; ଯେ ଫଳ ଦେବ, ଦୈତ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସିଦ୍ଧଚାରଣମାନେ ପାଇଛନ୍ତି।”
Verse 4
मुनिभिश् च महाभागैर् अनुष्ठितमनुत्तमम् व्रतं द्वादशलिङ्गाख्यं पशुपाशविमोक्षणम्
ମହାଭାଗ ମୁନିମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ଏହି ଅନୁତ୍ତମ ବ୍ରତ ‘ଦ୍ୱାଦଶଲିଙ୍ଗ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହା ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ପାଶ (ବନ୍ଧନ)ରୁ ମୁକ୍ତ କରେ।
Verse 5
भोगदं योगदं चैव कामदं मुक्तिदं शुभम् अवियोगकरं पुण्यं भक्तानां भयनाशनम्
ଏହା ଭୋଗ ଓ ଯୋଗ ଦାନ କରେ, ଧର୍ମସମ୍ମତ କାମନା ପୂରଣ କରି ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ—ଶୁଭ। ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ସହ ଅବିଯୋଗ, ଅଖଣ୍ଡ ସଂଯୋଗ କରାଇ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଭୟ ନାଶ କରେ।
Verse 6
षडङ्गसहितान् वेदान् मथित्वा तेन निर्मितम् सर्वदानोत्तमं पुण्यम् अश्वमेधायुताधिकम्
ଷଡ଼ଙ୍ଗସହିତ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଯେନ ମଥନ କରି ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଗଢ଼ାଯାଇଛି। ଏହା ସମସ୍ତ ଦାନମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳଦାୟକ—ଦଶହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପବିତ୍ର।
Verse 7
सर्वमङ्गलदं पुण्यं सर्वशत्रुविनाशनम् संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामपि मोक्षदम्
ଏହି ପୁଣ୍ୟ ସର୍ବମଙ୍ଗଳଦାୟକ ଓ ସର୍ବଶତ୍ରୁବିନାଶକ। ସଂସାର-ଅର୍ଣ୍ଣବରେ ମଗ୍ନ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ—ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ କୃପାରେ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି।
Verse 8
सर्वव्याधिहरं चैव सर्वज्वरविनाशनम् देवैरनुष्ठितं पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुना तथा
ଏହା ସମସ୍ତ ବ୍ୟାଧି ହରେ ଓ ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ନାଶ କରେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଦେବମାନେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ।
Verse 9
च्रेअतिओन् ओफ़् अ लिङ्ग कृत्वा कनीयसं लिङ्गं स्नाप्य चन्दनवारिणा चैत्रमासादि विप्रेन्द्राः शिवलिङ्गव्रतं चरेत्
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଏକ କଣିୟସ ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି, ଚନ୍ଦନମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ତାହାକୁ ସ୍ନାପନ କରି, ଚୈତ୍ରମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବଲିଙ୍ଗ-ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଏହି ନିୟମିତ ଉପାସନାରେ ପଶୁ ପତି ଶିବଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ ପାଏ।
Verse 10
कृत्वा हैमं शुभं पद्मं कर्णिकाकेसरान्वितम् नवरत्नैश् च खचितम् अष्टपत्रं यथाविधि
ବିଧିଅନୁସାରେ କର୍ଣ୍ଣିକା ଓ କେସରସହିତ ଶୁଭ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମ ତିଆରି କରି, ନବରତ୍ନଖଚିତ ଅଷ୍ଟଦଳଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
कर्णिकायां न्यसेल्लिङ्गं स्फाटिकं पीठसंयुतम् तत्र भक्त्या यथान्यायम् अर्चयेद् बिल्वपत्रकैः
କର୍ଣ୍ଣିକାରେ ଯଥାଯଥ ପୀଠସହିତ ସ୍ଫଟିକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଭକ୍ତିସହ ନିୟମାନୁସାରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
सितैः सहस्रकमलै रक्तैर्नीलोत्पलैरपि श्वेतार्ककर्णिकारैश् च करवीरैर्बकैरपि
ଶ୍ୱେତ ସହସ୍ରଦଳ କମଳ, ରକ୍ତ ପୁଷ୍ପ ଓ ନୀଲୋତ୍ପଳ; ଏବଂ ଶ୍ୱେତ ଅର୍କପୁଷ୍ପ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, କରବୀର ଓ ବକ ପୁଷ୍ପରେ ମଧ୍ୟ (ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ)।
Verse 13
एतैरन्यैर् यथालाभं गायत्र्या तस्य सुव्रताः सम्पूज्य चैव गन्धाद्यैर् धूपैर्दीपैश् च मङ्गलैः
ହେ ସୁବ୍ରତଧାରୀ ଭକ୍ତମାନେ! ଏହି ଓ ଯଥାଲାଭ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଗାୟତ୍ରୀ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କର; ଏବଂ ଗନ୍ଧାଦି, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ କର।
Verse 14
नीराजनाद्यैश्चान्यैश् च लिङ्गमूर्तिमहेश्वरम् अगरुं दक्षिणे दद्याद् अघोरेण द्विजोत्तमाः
ନୀରାଜନ ଆଦି ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଲିଙ୍ଗମୂର୍ତ୍ତି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଗରୁ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 15
पश्चिमे सद्यमन्त्रेण दिव्यां चैव मनःशिलाम् उत्तरे वामदेवेन चन्दनं वापि दापयेत्
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ସଦ୍ୟମନ୍ତ୍ରରେ ଦିବ୍ୟ ମନଃଶିଳା ଅର୍ପଣ କରିବ। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ବାମଦେବମନ୍ତ୍ରରେ ଚନ୍ଦନଲେପ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଇବ॥
Verse 16
पुरुषेण मुनिश्रेष्ठा हरितालं च पूर्वतः सितागरूद्भवं विप्रास् तथा कृष्णागरूद्भवम्
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁରୁଷମନ୍ତ୍ରରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ହରିତାଳ ସଂଗ୍ରହ କରିବ। ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଅଗରୁଜାତ ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିଧିମତେ ନେବ॥
Verse 17
तथा गुग्गुलुधूपं च सौगन्धिकमनुत्तमम् सितारं नाम धूपं च दद्याद् ईशाय भक्तितः
ଏହିପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁଗନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ ଧୂପ ଓ ‘ସିତାର’ ନାମକ ଧୂପ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବ॥
Verse 18
महाचरुर्निवेद्यः स्याद् आढकान्नमथापि वा एतद् वः कथितं पुण्यं शिवलिङ्गमहाव्रतम्
ନୈବେଦ୍ୟରୂପେ ମହାଚରୁ (ପକା ଅନ୍ନ) ଅର୍ପଣ କରିବ, କିମ୍ବା ଆଢକ ପରିମାଣ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ। ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଶିବଲିଙ୍ଗ ମହାବ୍ରତ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା॥
Verse 19
तिमे फ़ोर् थिस् व्रत सर्वमासेषु सामान्यं विशेषो ऽपि च कीर्त्यते वैशाखे वज्रलिङ्गं च ज्येष्ठे मारकतं तथा
ଏହି ବ୍ରତର କାଳ ସମସ୍ତ ମାସରେ ସାଧାରଣ; ତଥାପି ବିଶେଷ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ବୈଶାଖରେ ବଜ୍ରଲିଙ୍ଗ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ମାରକତଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବ॥
Verse 20
आषाढे मौक्तिकं लिङ्गं श्रावणे नीलनिर्मितम् मासि भाद्रपदे लिङ्गं पद्मरागमयं शुभम्
ଆଷାଢ ମାସରେ ମୋତିରେ ନିର୍ମିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରାବଣରେ ନୀଳମଣି (ସାଫାୟର)ରେ ଗଢ଼ା ଲିଙ୍ଗକୁ। ଶୁଭ ଭାଦ୍ରପଦରେ ପଦ୍ମରାଗ (ରୁବି)ମୟ ଲିଙ୍ଗକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
आश्विने चैव विप्रेन्द्राः गोमेदकमयं शुभम् प्रवालेनैव कार्तिक्यां तथा वै मार्गशीर्षके
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ଗୋମେଦକ (ହେସୋନାଇଟ)ମୟ ଶୁଭ ଦାନ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ପ୍ରବାଳ (ମୁଙ୍ଗା) ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ, ଏବଂ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ମାସବିଧି ଅନୁସାରେ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଶିବପୂଜାକୁ ସହାୟକ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ ଓ ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ କୃପାରେ ପାଶ ଶିଥିଳ ହୁଏ।
Verse 22
मतेरिअल् फ़ोर् अ लिङ्ग वैडूर्यनिर्मितं लिङ्गं पुष्परागेण पुष्यके माघे च सूर्यकान्तेन फाल्गुने स्फाटिकेन च
ଲିଙ୍ଗକୁ ବୈଡୂର୍ୟ (କ୍ୟାଟ୍ସ-ଆଇ) ରତ୍ନରେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୁଷ୍ୟ ମାସରେ ପୁଷ୍ପରାଗ (ଟୋପାଜ୍), ମାଘରେ ସୂର୍ୟକାନ୍ତ (ସନ୍ଷ୍ଟୋନ୍), ଏବଂ ଫାଲ୍ଗୁନରେ ସ୍ଫଟିକ (କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍) ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ ବିଧିୟତେ।
Verse 23
सर्वमासेषु कमलं हैममेकं विधीयते अलाभे राजतं वापि केवलं कमलं तु वा
ସମସ୍ତ ମାସରେ ଗୋଟିଏ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମଳ ଅର୍ପଣ ବିଧିୟ। ତାହା ନ ମିଳିଲେ ରଜତ (ଚାନ୍ଦି) କମଳ; କିମ୍ବା କେବଳ କମଳପୁଷ୍ପ ମାତ୍ର ଅର୍ପଣ କରାଯାଉ।
Verse 24
रत्नानाम् अप्यलाभे तु हेम्ना वा राजतेन वा रजतस्याप्यलाभे तु ताम्रलोहेन कारयेत्
ରତ୍ନ ନ ମିଳିଲେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ରଜତ (ଚାନ୍ଦି)ରେ ତିଆରି କରାଯାଉ। ଚାନ୍ଦି ମଧ୍ୟ ନ ମିଳିଲେ ତାମ୍ର କିମ୍ବା ଲୋହାରେ କରାଯାଉ—ଯେପରି ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ଅଭାବରେ ବାଧିତ ନ ହୁଏ।
Verse 25
शैलं वा दारुजं वापि मृन्मयं वा सवेदिकम् सर्वगन्धमयं वापि क्षणिकं परिकल्पयेत्
ଯଥାଲଭ୍ୟ ଶିଳା, କାଠ କିମ୍ବା ମାଟିରେ ବେଦିକାସହ, ଅଥବା ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁଗନ୍ଧିତ—ଏପରି କ୍ଷଣିକ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ଗଢ଼ିବା ଉଚିତ।
Verse 26
हैमन्तिके महादेवं श्रीपत्त्रेणैव पूजयेत् सर्वमासेषु कमलं हैममेकमथापि वा
ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ କେବଳ ଶ୍ରୀପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ କମଳ—ଅତି କମରେ ହେମନ୍ତର ଗୋଟିଏ କମଳ—ଅର୍ପଣ କରାଯାଇପାରେ।
Verse 27
राजतं वापि कमलं हैमकर्णिकमुत्तमम् राजतस्याप्यभावे तु बिल्वपत्रैः समर्चयेत्
ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-କର୍ଣ୍ଣିକାଯୁକ୍ତ ରଜତ କମଳ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ରଜତ ନ ମିଳିଲେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ସମର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 28
सहस्रकमलालाभे तदर्धेनापि पूजयेत् तदर्धार्धेन वा रुद्रम् अष्टोत्तरशतेन वा
ସହସ୍ର କମଳ ନ ମିଳିଲେ ତାହାର ଅର୍ଧ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ସେହି ଅର୍ଧର ଅର୍ଧ (ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ଦ୍ୱାରା; ଅଥବା ଅତି କମରେ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତର ଶତ (108) ଦ୍ୱାରା।
Verse 29
फ़्लोwएर् => देइत्य् बिल्वपत्रे स्थिता लक्ष्मीर् देवी लक्षणसंयुता नीलोत्पले ऽंबिका साक्षाद् उत्पले षण्मुखः स्वयम्
ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତା ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅଧିଷ୍ଠିତା। ନୀଲୋତ୍ପଳରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅମ୍ବିକା, ଏବଂ (ଶ୍ୱେତ) ଉତ୍ପଳରେ ସ୍ୱୟଂ ଷଣ୍ମୁଖ (ସ୍କନ୍ଦ) ବିରାଜିତ।
Verse 30
पद्माश्रितो महादेवः सर्वदेवपतिः शिवः तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीपत्त्रं न त्यजेद्बुधः
ପଦ୍ମାସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ପତି ଶିବ। ତେଣୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସର୍ବପ୍ରୟାସରେ ଶ୍ରୀ-ବିଲ୍ୱପତ୍ର କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ॥
Verse 31
नीलोत्पलं चोत्पलं च कमलं च विशेषतः सर्ववश्यकरं पद्मं शिला सर्वार्थसिद्धिदा
ନୀଲୋତ୍ପଳ, ଶ୍ୱେତୋତ୍ପଳ ଓ ବିଶେଷତଃ କମଳ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଅର୍ପଣଯୋଗ୍ୟ। ପଦ୍ମ ‘ସର୍ବବଶ୍ୟକର’ କୁହାଯାଏ; ପୂଜ୍ୟ ଶିଳା ସର୍ବାର୍ଥସିଦ୍ଧି ଦେଏ॥
Verse 32
कृष्णागरुसमुद्भूतं सर्वपापनिकृन्तनम् गुग्गुलुप्रभृतीनां चैव दीपानां च निवेदनम्
କୃଷ୍ଣାଗରୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଛେଦନ କରେ—ତାହା ଅର୍ପଣ କର। ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଆଦିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦୀପମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କର॥
Verse 33
सर्वरोगक्षयं चैव चन्दनं सर्वसिद्धिदम् सौगन्धिकं तथा धूपं सर्वकामार्थसाधकम्
ଚନ୍ଦନ ସମସ୍ତ ରୋଗକୁ କ୍ଷୟ କରେ ଏବଂ ସର୍ବସିଦ୍ଧି ଦେଏ। ଏହିପରି ସୁଗନ୍ଧିତ ଧୂପ ମଧ୍ୟ ସର୍ବ କାମନା ଓ ଅର୍ଥ ସାଧନ କରେ॥
Verse 34
श्वेतागरूद्भवं चैव तथा कृष्णागरूद्भवम् सौम्यं सीतारिधूपं च साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्
ଶ୍ୱେତାଗରୁ ଓ କୃଷ୍ଣାଗରୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଧୂପ, ଏବଂ ସୌମ୍ୟ ଶୀତଳ ସୁଗନ୍ଧି ‘ସୀତାରୀ’ ଧୂପ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ନିର୍ବାଣସିଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ॥
Verse 35
श्वेतार्ककुसुमे साक्षाच् चतुर्वक्त्रः प्रजापतिः कर्णिकारस्य कुसुमे मेधा साक्षाद्व्यवस्थिता
ଶ୍ୱେତ ଆର୍କ ପୁଷ୍ପରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଚତୁର୍ମୁଖ ପ୍ରଜାପତି (ବ୍ରହ୍ମା) ବିରାଜିତ। କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପରେ ମେଧା ଦେବୀ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 36
करवीरे गणाध्यक्षो बके नारायणः स्वयम् सुगन्धिषु च सर्वेषु कुसुमेषु नगात्मजा
କରବୀର ପୁଷ୍ପରେ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ (ଗଣପତି) ବସନ୍ତି; ବକ ପୁଷ୍ପରେ ସ୍ୱୟଂ ନାରାୟଣ ବିରାଜିତ। ସମସ୍ତ ସୁଗନ୍ଧି ପୁଷ୍ପରେ ପର୍ବତକନ୍ୟା ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପ୍ତ।
Verse 37
तस्मादेतैर्यथालाभं पुष्पधूपादिभिः शुभैः पूजयेद्देवदेवेशं भक्त्या वित्तानुसारतः
ଏହେତୁ ଏହି ଶୁଭ ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ଯଥାଲାଭ, ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭକ୍ତିସହ ଦେବଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
निवेदयेत्ततो भक्त्या पायसं च महाचरुम् सघृतं सोपदंशं च सर्वद्रव्यसमन्वितम्
ତାପରେ ଭକ୍ତିସହ ପାୟସ (ଖୀର) ଓ ମହାଚରୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ—ଘୃତସହିତ, ଉପଦଂଶ (ସହ-ବ୍ୟଞ୍ଜନ) ସହ, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସମନ୍ୱିତ।
Verse 39
शुद्धान्नं वापि मुद्गान्नम् आढकं चार्धकं तु वा चामरं तालवृन्तं च तस्मै भक्त्या निवेदयेत्
ଭକ୍ତିସହ ତାଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ମୁଦ୍ଗାନ୍ନ (ମୁଗ ଭୋଜନ) ଆଢକ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ଆଢକ ପରିମାଣରେ ନୈବେଦ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଚାମର ଓ ତାଳବୃନ୍ତ (ତାଳପତ୍ର ପଖା) ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 40
उपहाराणि पुण्यानि न्यायेनैवार्जितान्यपि नानाविधानि चार्हाणि प्रोक्षितान्यंभसा पुनः
ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟ ଉପହାର—ନାନାପ୍ରକାର ଅର୍ହ ଦାନ—ପୁନଃ ଜଳରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ କରି ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଉପହାରଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କର।
Verse 41
निवेदयेच्च रुद्राय भक्तियुक्तेन चेतसा क्षीराद्वै सर्वदेवानां स्थित्यर्थममृतं ध्रुवम्
ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏହା ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ କ୍ଷୀରରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥିତିରକ୍ଷାର୍ଥେ ଧ୍ରୁବ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 42
विष्णुना जिष्णुना साक्षाद् अन्ने सर्वं प्रतिष्ठितम् भूतानाम् अन्नदानेन प्रीतिर् भवति शङ्करे
ଜିଷ୍ଣୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାକ୍ଷାତ୍ ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ତେଣୁ ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କଲେ ଶଙ୍କର ପ୍ରୀତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 43
तस्मात् सम्पूजयेद् देवम् अन्ने प्राणाः प्रतिष्ठिताः उपहारे तथा तुष्टिर् व्यञ्जने पवनः स्वयम्
ଏହିହେତୁ ଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କର; ଅନ୍ନରେ ପ୍ରାଣ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଉପହାରରେ ତୁଷ୍ଟି ବସେ, ଏବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ସ୍ୱୟଂ ପବନଦେବ ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 44
सर्वात्मको महादेवो गन्धतोये ह्यपाम्पतिः पीठे वै प्रकृतिः साक्षान् महदाद्यैर्व्यवस्थिता
ମହାଦେବ ସର୍ବାତ୍ମକ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳରେ ସେ ଅପାମ୍ପତି—ଜଳର ପତି—ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। ପବିତ୍ର ପୀଠରେ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ବ୍ୟବସ୍ଥାଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱୟଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 45
तस्माद्देवं यजेद्भक्त्या प्रतिमासं यथाविधि पौर्णमास्यां व्रतं कार्यं सर्वकामार्थसिद्धये
ଏହେତୁ ଭକ୍ତିସହ ପ୍ରତିମାସ ବିଧିଅନୁସାରେ ସେଇ ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଦିନେ ସର୍ବକାମାର୍ଥସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 46
सत्यं शौचं दया शान्तिः संतोषो दानमेव च पौर्णमास्याममावास्याम् उपवासं च कारयेत्
ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, ଶାନ୍ତି, ସନ୍ତୋଷ ଓ ଦାନ—ଏସବୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
संवत्सरान्ते गोदानं वृषोत्सर्गं विशेषतः भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या श्रोत्रियान् वेदपारगान्
ସଂବତ୍ସର ଶେଷରେ ଗୋଦାନ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ (ବଳଦ ମୁକ୍ତିକର୍ମ) କରିବା ଉଚିତ। ଭକ୍ତିସହ ବେଦପାରଗ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 48
तल् लिङ्गं पूजितं तेन सर्वद्रव्यसमन्वितम् स्थापयेद् वा शिवक्षेत्रे दापयेद् ब्राह्मणाय वा
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୂଜାଦ୍ରବ୍ୟସହିତ ସମନ୍ୱିତ ସେଇ ଲିଙ୍ଗକୁ ଶିବକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦାନ ଭାବେ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 49
य एवं सर्वमासेषु शिवलिङ्गमहाव्रतम् कुर्याद्भक्त्या मुनिश्रेष्ठाः स एव तपतां वरः
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଯେ ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ ଭକ୍ତିସହ ଶିବଲିଙ୍ଗ ମହାବ୍ରତ କରେ, ସେଇ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 50
सूर्यकोटिप्रतीकाशैर् विमानै रत्नभूषितैः गत्वा शिवपुरं दिव्यं नेहायाति कदाचन
କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୀପ୍ତି ସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ରତ୍ନଭୂଷିତ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଗତି କରି ଯେ ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପୁରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେ ପୁଣି କେବେ ଏହି ଲୋକକୁ ଫେରେ ନାହିଁ।
Verse 51
अथवा ह्येकमासं वा चरेदेवं व्रतोत्तमम् शिवलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
ଅଥବା କେହି କେବଳ ଏକ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏଥିରେ ଚିନ୍ତା ବା ସନ୍ଦେହ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
Verse 52
अथवा सक्तचित्तश्चेद् यान्यान् संचिन्तयेद्वरान् वर्षमेकं चरेदेवं तांस्तान्प्राप्य शिवं व्रजेत्
ଅଥବା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଯେଯେ ବର ଚିନ୍ତନ କରେ ଏବଂ ଏହିପରି ଏକ ବର୍ଷ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ସେହି ସେହି ଫଳ ପାଇ ଶେଷରେ ପାଶବିମୋଚକ ପତି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 53
देवत्वं वा पितृत्वं वा देवराजत्वमेव च गाणपत्यपदं वापि सक्तो ऽपि लभते नरः
ଶିବପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତି ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆସକ୍ତି ଅନୁସାରେ ଦେବତ୍ୱ, ପିତୃପଦ, ଦେବରାଜତ୍ୱ, କିମ୍ବା ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗାଣପତ୍ୟ ପଦ ମଧ୍ୟ ପାଏ।
Verse 54
विद्यार्थी लभते विद्यां भोगार्थी भोगमाप्नुयात् द्रव्यार्थी च निधिं पश्येद् आयुःकामश् चिरायुषम्
ବିଦ୍ୟା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ବିଦ୍ୟା ପାଏ, ଭୋଗ ଚାହୁଁଥିବା ଭୋଗ ପାଏ। ଧନ ଚାହୁଁଥିବା ନିଧି ଦେଖେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଆକାଂକ୍ଷୀ ଚିରାୟୁ ପାଏ—ଲିଙ୍ଗରୂପ ପତି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ଏହି ଫଳ ମିଳେ।
Verse 55
यान्यांश्चिन्तयते कामांस् तांस्तान्प्राप्येह मोदते एकमासव्रतादेव सो ऽन्ते रुद्रत्वमाप्नुयात्
ମନୁଷ୍ୟ ଯେଯେ କାମନା ଚିନ୍ତା କରେ, ସେସେ ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ। କେବଳ ଏକ ମାସର ବ୍ରତରେ ଶେଷେ ସେ ରୁଦ୍ରତ୍ୱ—ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁକୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ପତିରୁଦ୍ର ସହ ଭାବ-ଐକ୍ୟ—ପାଏ।
Verse 56
इदं पवित्रं परमं रहस्यं व्रतोत्तमं विश्वसृजापि सृष्टम् हिताय देवासुरसिद्धमर्त्यविद्याधराणां परमं शिवेन
ଏହା ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରହସ୍ୟ—ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଶ୍ୱସୃଜା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟ/ବିଧିତ। ଦେବ, ଅସୁର, ସିଦ୍ଧ, ମର୍ତ୍ୟ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ଏହାକୁ ପରମ ଶୁଭରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି।
Verse 57
सम्पूज्य पूज्यं विधिनैवमीशं प्रणम्य मूर्ध्ना सह भृत्यपुत्रैः व्यपोहनं नाम जपेत्स्तवं च प्रदक्षिणं कृत्य शिवं प्रयत्नात्
ବିଧିଅନୁସାରେ ପୂଜ୍ୟ ଈଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଭୃତ୍ୟ ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରିବ। ପରେ ‘ବ୍ୟପୋହନ’ ନାମକ ସ୍ତବକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଜପ କରିବ; ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରିବ।
Verse 58
पुराकृतं विश्वसृजा स्तवं च हिताय देवेन जगत्त्रयस्य पितामहेनैव सुरैश्च सार्धं महानुभावेन महार्घ्यम् एतत्
ଏହି ସ୍ତବ ପୁରାତନକାଳରେ ବିଶ୍ୱସୃଜା ଦ୍ୱାରା ରଚିତ। ଜଗତ୍ତ୍ରୟର ହିତାର୍ଥେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏହା ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ; ଏହା ପରମ ମହାର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ଘ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
Prepare a Liṅga and bathe it (candana-vāri), place it on a lotus pedestal, worship with bilva and available flowers while reciting gāyatrī, offer gandha–dhūpa–dīpa–nīrājana, make direction-specific offerings using the five-faced (pañcabrahma) mantras, present naivedya (pāyasa/mahācaru/anna), observe purity and fasting on Paurṇimā/Amāvāsyā, and conclude with dāna (go-dāna, vṛṣotsarga) and installation/donation of the worshipped Liṅga.
Vaiśākha: vajra; Jyeṣṭha: marakata; Āṣāḍha: mauktika; Śrāvaṇa: nīla; Bhādrapada: padmarāga; Āśvina: gomeda; Kārtika: pravāla; Mārgaśīrṣa: (pravāla continues per verse); Pauṣya: vaidūrya; Māgha: sūryakānta; Phālguna: sphāṭika—while allowing substitutes such as gold/silver/copper/iron, stone, wood, or clay when unavailable.
The text assigns special auspiciousness and deity-associations to offerings and explicitly advises not to abandon śrī-pattra (bilva), presenting it as a high-efficacy offering in Liṅga worship even when rare flowers or costly materials are not obtainable.
It promises iṣṭa-siddhis such as learning (vidyā), enjoyment (bhoga), wealth (nidhi), longevity, divine statuses (including gaṇapatya-pada), and ultimately attainment of Śivaloka; even a one-month observance is said to yield Śiva-loka, while a full year culminates in desired boons and final approach to Śiva.