Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः

ସୂତ କହିଲେ—ପ୍ରଥମେ ଆଳସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାପରେ ରୋଗପୀଡା ଜନ୍ମେ। ପରେ ପ୍ରମାଦ ଆସେ; ଏବଂ ସନ୍ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଏ, ଧର୍ମ ଓ ଶିବମାର୍ଗରେ ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 2

अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर् दुःखं च त्रिविधं ततः दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योग्यता

ସେହି (ଅନ୍ତଃପତନ) ଠାରୁ ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ—ଶ୍ରଦ୍ଧାହାନି, ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନରୁ ଭ୍ରଂଶ, ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତି; ତାପରେ ମନୋବିଷାଦ ଆସେ ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ‘ଯୋଗ୍ୟତା’ ବୋଧ ହୁଏ।

Verse 3

दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायकाः आलस्यं चाप्रवृत्तिश् च गुरुत्वात्कायचित्तयोः

ଯୋଗରେ ନିୟୁକ୍ତ ମୁନିଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗାନ୍ତରାୟ ଦଶ ପ୍ରକାରେ ଜନ୍ମେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅପ୍ରବୃତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଦେହ-ଚିତ୍ତର ଗୁରୁତ୍ୱ (ଜଡତା) ଠାରୁ ଏହା ହୁଏ ଏବଂ ପଶୁକୁ ପତି—ଶିବ—ଦିଗକୁ ଫେରିବାରୁ ରୋକେ।

Verse 4

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास् तथा प्रमादस्तु समाधेस्तु साधनानाम् अभावनम्

ରୋଗ ଧାତୁବୈଷମ୍ୟରୁ ଜନ୍ମେ; କିଛି କର୍ମଜ, କିଛି ଦୋଷଜ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରମାଦ ହେଉଛି ସମାଧିର ସାଧନଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବନା/ଅଭ୍ୟାସ ନ କରିବା; ଏହାରେ ଯୋଗୀଙ୍କର ଭଗବାନ ପତିରେ ଲୟ ବାଧା ପାଏ।

Verse 5

इदं वेत्युभयस्पृक्तं विज्ञानं स्थानसंशयः अनवस्थितचित्तत्वम् अप्रतिष्ठा हि योगिनः

ଏହି କଥିତ ‘ବିଜ୍ଞାନ’ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱସ୍ପୃକ୍ତ, ବିପରୀତରେ ଜଡିତ ଜ୍ଞାନ ମାତ୍ର; ତାହାରୁ ନିଜ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମେ। ପରେ ଚିତ୍ତ ଅନବସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ ଯୋଗୀଙ୍କର ଅପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ; ପଶୁ ଯେତେବେଳେ ପତି—ଶିବ—ରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଏ, ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ସ୍ଥୈର୍ୟ ସମ୍ଭବ।

Verse 6

लब्धायामपि भूमौ च चित्तस्य भवबन्धनात् अश्रद्धाभावरहिता वृत्तिर्वै साधनेषु च

ଭୂମି କିମ୍ବା ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଚିତ୍ତ ଭବବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା ରହେ, ତେବେ ସାଧନାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବ-ରହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସାଧନାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାହୀନତା-ବର୍ଜିତ ଭାବ ହିଁ ଯଥାର୍ଥ।

Verse 7

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनम् उच्यते

ଚିତ୍ତର ସାଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଥିବାବେଳେ, ଗୁରୁ ଓ ଜ୍ଞାନ-ଆଚାର, ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ବିଷୟରେ ବିପରୀତ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ—ତାହାକୁ ‘ଭ୍ରାନ୍ତିଦର୍ଶନ’ (ମୋହଦର୍ଶନ) କୁହାଯାଏ।

Verse 8

अनात्मन्यात्मविज्ञानम् अज्ञानात्तस्य संनिधौ दुःखमाध्यात्मिकं प्रोक्तं तथा चैवाधिभौतिकम्

ଅଜ୍ଞାନରୁ ଯାହା ଅନାତ୍ମ, ତାହାରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆରୋପ ହୁଏ; ସେଇ ଭ୍ରାନ୍ତିର ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମେ—ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଅଧିଭୌତିକ ଉଭୟ।

Verse 9

आधिदैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः इच्छाविघातात्संक्षोभश् चेतसस्तदुदाहृतम्

ଯାହାକୁ ‘ଆଧିଦୈବିକ’ କୁହାଯାଏ, ତାହା ପୁନଃ ସହଜ ଓ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି କଥିତ। ଇଚ୍ଛାର ବିଘାତରୁ ଚିତ୍ତରେ ଯେ ସଂକ୍ଷୋଭ ହୁଏ—ସେଇ ତାହାର ଉଦାହରଣ।

Verse 10

दौर्मनस्यं निरोद्धव्यं वैराग्येण परेण तु तमसा रजसा चैव संस्पृष्टं दुर्मनः स्मृतम्

ଦୌର୍ମନସ୍ୟ (ମନର ବିଷାଦ) କୁ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ ମନ ତମସ ଓ ରଜସ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଷ୍ଟ, ସେଇ ‘ଦୁର୍ମନ’ (ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଶାନ୍ତ ମନ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 11

तदा मनसि संजातं दौर्मनस्यमिति स्मृतम् हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः

ତେବେ ମନରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ‘ଦୌର୍ମନସ୍ୟ’ ଅର୍ଥାତ୍ ବିଷାଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯୋଗ୍ୟ-ଅଯୋଗ୍ୟ ବିବେକ ତ୍ୟାଗ କରି ହଠାତ୍ ସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏହା ଜନ୍ମେ।

Verse 12

विषयेषु विचित्रेषु जन्तोर्विषयलोलता अन्तराया इति ख्याता योगस्यैते हि योगिनाम्

ବିଚିତ୍ର ବିଷୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଜୀବର ବିଷୟଲୋଲତା ‘ଅନ୍ତରାୟ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଯୋଗସାଧନାରେ ଏହିମାନେ ହିଁ ବାଧା।

Verse 13

अत्यन्तोत्साहयुक्तस्य नश्यन्ति न च संशयः प्रनष्टेष्वन्तरायेषु द्विजाः पश्चाद्धि योगिनः

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହଯୁକ୍ତ ସାଧକଙ୍କର ଅନ୍ତରାୟ ନଶିଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ବାଧା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପରେ ସେ ସତ୍ୟରେ ଯୋଗୀ ହୁଏ।

Verse 14

उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे ते ऽसिद्धिसूचकाः प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर् द्वितीया श्रवणा स्मृता

ଉପସର୍ଗ (ବାଧା) ଯେତେବେଳେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ସେସବୁ ଅସିଦ୍ଧିର ସୂଚକ। ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ‘ପ୍ରତିଭା’, ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ଶ୍ରବଣା’—ପବିତ୍ର ଶ୍ରବଣ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 15

वार्त्ता तृतीया विप्रेन्द्रास् तुरीया चेह दर्शना आस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, ତୃତୀୟ ସିଦ୍ଧି ‘ବାର୍ତ୍ତା’—ବାଣୀର ପ୍ରକାଶ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚତୁର୍ଥ ଏଠାରେ ‘ଦର୍ଶନ’; ପଞ୍ଚମ ‘ଆସ୍ୱାଦ’ ଏବଂ ଷଷ୍ଠ ‘ବେଦନା’ (ଅନୁଭୂତି) ସ୍ମୃତ।

Verse 16

स्वल्पषट्सिद्धिसंत्यागात् सिद्धिदाः सिद्धयो मुनेः प्रतिभा प्रतिभावृतिः प्रतिभाव इति स्थितिः

ଲଘୁ ଷଟ୍‌ସିଦ୍ଧିର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କଲେ ମୁନି ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ସିଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି—ପ୍ରତିଭା, ପ୍ରତିଭାବୃତି, ପ୍ରତିଭାବ; ଏହି ହେଉଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅବସ୍ଥା।

Verse 17

बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुध्यते बुद्धिरुच्यते सूक्ष्मे व्यवहिते ऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते

ଯେଉଁ ବିବେଚନାଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ବୁଝାଯାଏ, ସେହି ‘ବୁଦ୍ଧି’ କୁହାଯାଏ। ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଆବୃତ, ଅତୀତ, ଦୂରସ୍ଥ ଓ ଅନାଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 18

सर्वत्र सर्वदा ज्ञानं प्रतिभानुक्रमेण तु श्रवणात्सर्वशब्दानाम् अप्रयत्नेन योगिनः

ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତିଭାର କ୍ରମାନୁକ୍ରମ ଉନ୍ମେଷରେ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏବଂ କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଅପ୍ରୟାସରେ ଧରାପଡ଼େ। ଏହା ଶୈବଯୋଗଜ ସିଦ୍ଧି; ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରି ପଶୁକୁ ସଂସାରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି ମନକୁ ପତି-ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।

Verse 19

ह्रस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि स्पर्शस्याधिगमो यस् तु वेदना तूपपादिता

ହ୍ରସ୍ୱ-ଦୀର୍ଘ-ପ୍ଲୁତ ଆଦି ଧ୍ୱନିର ଗୁହ୍ୟ ଭେଦ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶର ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମେ; ଏଭଳି ଭାବେ ବେଦନା-ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ତନ୍ମାତ୍ରାର ପାଶବନ୍ଧନ ତଳେ ପଶୁର ଗତି ଦର୍ଶାଯାଇଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପତି-ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ନ ଫେରେ।

Verse 20

दर्शनाद्दिव्यरूपाणां दर्शनं चाप्रयत्नतः संविद्दिव्यरसे तस्मिन्न् आस्वादो ह्यप्रयत्नतः

ଦିବ୍ୟ ରୂପମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ହିଁ ସେମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଅପ୍ରୟାସରେ ହୁଏ; ଏବଂ ସଂବିତ୍ ଯେତେବେଳେ ସେହି ଦିବ୍ୟ ରସରେ ନିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତେତେବେଳେ ତାହାର ଆସ୍ୱାଦ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ହୁଏ।

Verse 21

वार्त्ता च दिव्यगन्धानां तन्मात्रा बुद्धिसंविदा विन्दन्ते योगिनस्तस्माद् आब्रह्मभुवनं द्विजाः

ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ‘ବାର୍ତ୍ତା’—ଅର୍ଥାତ୍ ତନ୍ମାତ୍ରା—ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି-ସଂବିଦାରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

Verse 22

जगत्यस्मिन् हि देहस्थं चतुःषष्टिगुणं समम् औपसर्गिकम् एतेषु गुणेषु गुणितं द्विजाः

ଏହି ଜଗତରେ ଦେହଭିତରେ ସମଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ଚଉଷଠି ସହଜ (ଔପସର୍ଗିକ) ଗୁଣ ଅଛି। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଦେହୀ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଗଣ୍ୟ ଓ ବର୍ଗୀକୃତ ହୁଏ।

Verse 23

संत्याज्यं सर्वथा सर्वम् औपसर्गिकमात्मनः पैशाचे पार्थिवं चाप्यं राक्षसानां पुरे द्विजाः

ତେଣୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଆତ୍ମାରେ ପଡୁଥିବା ସମସ୍ତ ଔପସର୍ଗିକ ଦୋଷକୁ ସର୍ବଥା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ପୈଶାଚିକ ଅଶୁଚିତା ହେଉ କି ରାକ୍ଷସପୁରରେ ମିଳୁଥିବା ସ୍ଥୂଳ ପାର୍ଥିବ କଳୁଷ।

Verse 24

याक्षे तु तैजसं प्रोक्तं गान्धर्वे श्वसनात्मकम् ऐन्द्रे व्योमात्मकं सर्वं सौम्ये चैव तु मानसम्

ଯକ୍ଷ-କ୍ରମରେ ତାହାକୁ ତୈଜସ-ସ୍ୱରୂପ କୁହାଯାଇଛି; ଗାନ୍ଧର୍ବ-କ୍ରମରେ ତାହା ଶ୍ୱାସ-ବାୟୁ-ସ୍ୱଭାବ। ଐନ୍ଦ୍ର-କ୍ରମରେ ସବୁ ବ୍ୟୋମ-ସ୍ୱଭାବ; ସୌମ୍ୟ-କ୍ରମରେ ତାହା ମାନସ ଭାବରେ କଥିତ।

Verse 25

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मे बोधमनुत्तमम् आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम्

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ-କ୍ରମରେ ଅହଂକାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମ-କ୍ରମରେ ଅନୁତ୍ତମ ବୋଧ (ବୁଦ୍ଧି) ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ପ୍ରଥମରେ ଆଠ ରୂପ, ଦ୍ୱିତୀୟରେ ମଧ୍ୟ ଆଠ; ଏବଂ ଷୋଡଶ-ରୂପକ ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 26

चतुर्विंशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मकं स्मृतम्

ତୃତୀୟରେ ଚବିଶ, ଚତୁର୍ଥରେ ବତ୍ତିଶ ଏବଂ ପଞ୍ଚମରେ ଚାଳିଶ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ପଞ୍ଚମଟି ଭୂତମାତ୍ରାତ୍ମକ (ସୂକ୍ଷ୍ମ ତନ୍ମାତ୍ରାମାତ୍ର) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 27

गन्धो रसस् तथा रूपं शब्दः स्पर्शस्तथैव च प्रत्येकमष्टधा सिद्धं पञ्चमे तच्छतक्रतोः

ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପ, ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଷ୍ଟଧା ଭାବେ ପଞ୍ଚମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ସିଦ୍ଧ। ହେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର), ତତ୍ତ୍ୱ-ବିଭାଗର ଏହି ଉପଦେଶ, ଯେପରି ପଶୁଜୀବ ପତିଠାରୁ ଭୋଗ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରକୁ ବିବେକ କରେ।

Verse 28

तथाष्टचत्वारिंशच् च षट्पञ्चाशत्तथैव च चतुःषष्टिगुणं ब्राह्मं लभते द्विजसत्तमाः

ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ପୁଣ୍ୟକୁ ଅଠଚାଳିଶ ଗୁଣ, ଛପନ ଗୁଣ ଏବଂ ଚଉଷଠି ଗୁଣ ବଢ଼ି ପାଉଥାଏ।

Verse 29

औपसर्गिकम् आ ब्रह्म भुवनेषु परित्यजेत् लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्

ଯୋଗବିଦ୍ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଅବଲୋକନ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଔପସର୍ଗିକ କ୍ଲେଶକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁ, ଏବଂ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ପରମ ସୁଖ ପାଉ। ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଏହି ବିବେକ ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରି ପଶୁକୁ ପତି-ଶିବଙ୍କ ଦିଗେ ନେଇଯାଏ।

Verse 30

स्थूलता ह्रस्वता बाल्यं वार्धक्यं यौवनं तथा नानाजातिस्वरूपं च चतुर्भिर् देहधारणम्

ସ୍ଥୂଳତା, ହ୍ରସ୍ୱତା, ବାଲ୍ୟ, ବାର୍ଧକ୍ୟ, ଯୌବନ—ଏବଂ ନାନାଜାତିର ସ୍ୱରୂପ—ଏହାଦ୍ୱାରା ଜୀବର ଦେହଧାରଣ ଚତୁର୍ବିଧ ହୁଏ; ଏହା ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ଓ କର୍ମ-ପାଶ ଅନୁସାରେ।

Verse 31

पार्थिवांशं विना नित्यं सुरभिर् गन्धसंयुतः एतदष्टगुणं प्रोक्तम् ऐश्वर्यं पार्थिवं महत्

ପାର୍ଥିବ ଅଂଶ ବିନା ଏହା ସଦା ସୁରଭି ଓ ଗନ୍ଧସଂଯୁକ୍ତ। ଏହି ଅଷ୍ଟଗୁଣଯୁକ୍ତ ମହାନ୍ ପାର୍ଥିବ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 32

जले निवसनं यद्वद् भूम्यामिव विनिर्गमः इच्छेच्छक्तः स्वयं पातुं समुद्रमपि नातुरः

ଯେପରି ଜଳରେ ବସି ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ବାହାରିଆସିପାରେ, ସେପରି ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ କେବେ ବାଧିତ ନୁହେଁ; ସେ ଇଚ୍ଛିଲେ ନିଜେ ଅକ୍ଳେଶେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପିଇପାରନ୍ତି।

Verse 33

यत्रेच्छति जगत्यस्मिंस् तत्रास्य जलदर्शनम् यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः

ଏହି ଜଗତରେ ସେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜଳ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ବସ୍ତୁ ସେ ନେଇ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

Verse 34

तत्तद्रसान्वितं तस्य त्रयाणां देहधारणम् भाण्डं विनाथ हस्तेन जलपिण्डस्य धारणम्

ତତ୍ତତ୍ ରସସହିତ ସେ ତ୍ରୟର ଦେହଧାରଣର ଆଧାର ହୁଏ। ଏବଂ କୌଣସି ପାତ୍ର ବିନା, ନିଜ ହାତରେ ଜଳପିଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରେ।

Verse 35

अव्रणत्वं शरीरस्य पार्थिवेन समन्वितम् एतत् षोडशकं प्रोक्तम् आप्यमैश्वर्यमुत्तमम्

ଶରୀରର ଅବ୍ରଣତ୍ୱ (ଘାଉ-ରହିତତା) ଏବଂ ପାର୍ଥିବ ସମ୍ପଦ ସହିତ ଏହି ଷୋଡଶକକୁ ‘ଆପ୍ୟ’ ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ତମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 36

देहादग्निविनिर्माणं तत्तापभयवर्जितम् लोकं दग्धमपीहान्यद् अदग्धं स्वविधानतः

ଦେହରୁ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାପ-ଭୟରହିତ। ସେ ଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେ ଅନ୍ୟ ପରମତତ୍ତ୍ୱ, ସେ ସ୍ୱବିଧାନରେ ଅଦଗ୍ଧ ରହେ—ପ୍ରଳୟାତୀତ ପତି-ସ୍ୱରୂପ।

Verse 37

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम् अग्निनिग्रहणं हस्ते स्मृतिमात्रेण चागमः

ଜଳମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ହୁତବହକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ ରକ୍ଷା ହୁଏ। ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଗ୍ରହ କରାଯାଏ—ସ୍ମୃତିମାତ୍ରେ ସିଦ୍ଧ ଏହି ଆଗମ-ପ୍ରଭାବ।

Verse 38

भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः द्वाभ्यां रूपविनिष्पत्तिर् विना तैस्त्रिभिर् आत्मनः

ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଥିବା ଦେହାଦିରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୂର୍ବବତ୍ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାର ରୂପ କେବଳ ଦୁଇ ଉପାଦାନରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏନା; ଆତ୍ମର ତିନି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ତାହା ଅସମ୍ଭବ।

Verse 39

चतुर्विंशात्मकं ह्येतत् तैजसं मुनिपुङ्गवाः मनोगतित्वं भूतानाम् अन्तर्निवसनं तथा

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ତୈଜସ ତତ୍ତ୍ୱ ଚତୁର୍ବିଂଶାତ୍ମକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ମନୋଗତି ଦେଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ନିବାସୀ ହୋଇ ରହେ।

Verse 40

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम्

ପୁନଃ ପର୍ବତାଦି ମହାଭାରକୁ ସ୍କନ୍ଧରେ ଉଦ୍ବହନ କରିବା; ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଲଘୁତ୍ୱ ଓ ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା; ହାତଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ଧାରଣ କିମ୍ବା ରୋକିବା—ଏସବୁ ଯୋଗଜ ସିଦ୍ଧି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ପତି ଶିବ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧିରୁ ପରେ ଅଧିପତି।

Verse 41

अङ्गुल्यग्रनिघातेन भूमेः सर्वत्र कंपनम् एकेन देहनिष्पत्तिर् वातैश्वर्यं स्मृतं बुधैः

ଆଙ୍ଗୁଳିର ଅଗ୍ରଭାଗର ଆଘାତରେ ପୃଥିବୀ ସର୍ବତ୍ର କମ୍ପିତ ହୁଏ; ଏକମାତ୍ର ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦେହ ନିଷ୍ପତ୍ତି ହୁଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ବାୟୁ-ତତ୍ତ୍ୱଜନ୍ୟ ‘ବାୟୁ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 42

छायाविहीननिष्पत्तिर् इन्द्रियाणां च दर्शनम् आकाशगमनं नित्यम् इन्द्रियार्थैः समन्वितम्

ସେ ଛାୟା ବିନା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣର କ୍ରିୟା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ସେ ନିତ୍ୟ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଗମନ କରେ, ତଥାପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାର୍ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମର୍ଥ ରହେ। ଏହିସବୁ ପତି (ଶିବ) ଭକ୍ତି ଓ ପାଶୁପତ-ଯୋଗ ନିୟମରେ ଲଭ୍ୟ ସିଦ୍ଧି-ଲକ୍ଷଣ।

Verse 43

दूरे च शब्दग्रहणं सर्वशब्दावगाहनम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

ଏହା ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଶବ୍ଦକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦର ଅବଗାହନ କରେ। ଏହା ତନ୍ମାତ୍ର-ରୂପ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧରେ ଏବଂ ତାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ସାକ୍ଷୀକୁ ଦେଖେ।

Verse 44

ऐन्द्रम् ऐश्वर्यम् इत्युक्तम् एतैरुक्तः पुरातनः यथाकामोपलब्धिश् च यथाकामविनिर्गमः

ଏହାକୁ ‘ଐନ୍ଦ୍ର-ଐଶ୍ୱର୍ୟ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଦି ପ୍ରଭୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯଥାକାମ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଯଥାକାମ ନିର୍ଗମନ କିମ୍ବା ନିବୃତ୍ତି।

Verse 45

सर्वत्राभिभवश्चैव सर्वगुह्यनिदर्शनम् कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

ସେ ସର୍ବତ୍ର ଅଜେୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଭକ୍ତର ଇଚ୍ଛାନୁରୂପ ପ୍ରକଟତା ନିର୍ମାଣ କରେ, ବଶିତ୍ୱ-ଶକ୍ତି ଦେଏ, ଏବଂ ହୃଦୟପ୍ରିୟ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 46

संसारदर्शनं चैव मानसं गुणलक्षणम् छेदनं ताडनं बन्धं संसारपरिवर्तनम्

ଏହାହିଁ ସଂସାରଦର୍ଶନ—ଗୁଣଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ମାନସିକ ଅବସ୍ଥା—ଯାହା ‘ଛେଦନ’, ‘ତାଡନ’ ଓ ‘ବନ୍ଧନ’ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଜୀବକୁ ପୁନଃପୁନଃ ସଂସାରଚକ୍ରେ ଘୁରାଏ।

Verse 47

सर्वभूतप्रसादश् च मृत्युकालजयस् तथा प्राजापत्यमिदं प्रोक्तम् आहङ्कारिकमुत्तमम्

ଏହା ସର୍ବଭୂତଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦ (ଅନୁଗ୍ରହ) ଦେଏ ଏବଂ ନିୟତ ମୃତ୍ୟୁକାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରେ। ଏହାକୁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି—ଅହଂକାରଜ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ।

Verse 48

अकारणजगत्सृष्टिस् तथानुग्रह एव च प्रलयश्चाधिकारश् च लोकवृत्तप्रवर्तनम्

ଅକାରଣ ଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟି, ତଥା ଅନୁଗ୍ରହ; ପ୍ରଳୟ, ଅଧିକାର (ଇଶ୍ୱରୀୟ ଶାସନ) ଏବଂ ଲୋକବୃତ୍ତ/ଧର୍ମର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ—ଏହିସବୁ (ତାଙ୍କର) କାର୍ଯ୍ୟ।

Verse 49

असादृश्यमिदं व्यक्तं निर्माणं च पृथक्पृथक् संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्मम् एतद् अनुत्तमम्

ଏହି ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତ୍ ଅସାଦୃଶ୍ୟଯୁକ୍ତ; ଏହାର ନିର୍ମାଣଗୁଡ଼ିକ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ସଂସାରଚକ୍ରର କର୍ତୃତ୍ୱକୁ ‘ବ୍ରାହ୍ମ’ କୁହାଯାଏ—ଉତ୍ତମ ନିୟାମକ ତତ୍ତ୍ୱ; କିନ୍ତୁ ଶୈବସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅଧୀନରେ ହିଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

Verse 50

एतावत्तत्त्वमित्युक्तं प्राधान्यं वैष्णवं पदम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते

ଏତେ ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଗଲା: ଆଦ୍ୟ ପ୍ରଧାନକୁ ‘ବୈଷ୍ଣବ ପଦ’ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ତାହାର ଗୁଣ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିପାରନ୍ତି; ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 51

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम्

ସେ ପରମ ଶୈବ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଦ୍ୟମାନ; ତାହାକୁ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବଗତ ହୋଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣଯୁକ୍ତ—ସେ ଶିବାତ୍ମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

Verse 52

व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्य् उपसर्गाश् च कीर्तिताः निरोद्धव्याः प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु

ଯୋଗରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ଅବସ୍ଥା (ବ୍ୟୁତ୍ଥାନ) ରେ ଏହି ସିଦ୍ଧିମାନେ ଉପସର୍ଗ, ଅର୍ଥାତ୍ ବାଧା ବୋଲି କୀର୍ତିତ। ତେଣୁ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ସହ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 53

नाशातिशयतां ज्ञात्वा विषयेषु भयेषु च अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः

ବିଷୟମାନଙ୍କରେ ନାଶର ଅତିଶୟ ନିଶ୍ଚୟତା ଓ ସେଥିରେ ନିହିତ ଭୟକୁ ଜାଣି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତି ‘ବିରକ୍ତ’ ବୋଲି କୀର୍ତିତ।

Verse 54

वैतृष्ण्यं पुरुषे ख्यातं गुणवैतृष्ण्यमुच्यते वैराग्येणैव संत्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः

ପୁରୁଷରେ ବୈତୃଷ୍ଣ୍ୟ (ତୃଷ୍ଣାହୀନତା) ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାକୁ ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବୈତୃଷ୍ଣ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସର୍ଗରୂପ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଜ୍ୟ।

Verse 55

औपसर्गिकम् आ ब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत् निरुध्यैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वरः

ଉପସର୍ଗରୂପ ଆସକ୍ତିକୁ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିରୋଧ କରି ସବୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 56

प्रसन्ने विमला मुक्तिर् वैराग्येण परेण वै अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः

ପତିସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ମୁକ୍ତି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଅଥବା, ହେ ମୁନି, ତାହା ଅନୁଗ୍ରହାର୍ଥେ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାର୍ଥେ ମଧ୍ୟ ତେବେ ଘଟେ।

Verse 57

अनिरुध्य विचेष्टेद्यः सो ऽप्येवं हि सुखी भवेत् क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्य् आकाशे क्रीडते श्रिया

ଯେ ନିୟମ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବିନା ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଭାବେ ସୁଖୀ ହୋଇପାରେ; କେବେ କେବେ ଭୂମିକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଆକାଶରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।

Verse 58

उद्गिरेच्च क्वचिद्वेदान् सूक्ष्मानर्थान् समासतः क्वचिच्छ्रुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः

କେବେ ସେ ବେଦ ପାଠ କରେ, କେବେ ସେମାନଙ୍କ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହେ। ଆଉ କେବେ ଶ୍ରୁତି ଶୁଣି, ତାହାର ତାତ୍ପର୍ୟ ଅନୁସାରେ ଶ୍ଲୋକବନ୍ଧ ରଚନା କରେ।

Verse 59

क्वचिद्दण्डकबन्धं तु कुर्याद्बन्धं सहस्रशः मृगपक्षिसमूहस्य रुतज्ञानं च विन्दति

କେବେ ସେ ‘ଦଣ୍ଡକ-ବନ୍ଧ’ ନାମକ ବନ୍ଧ-କ୍ରିୟାକୁ ପୁନଃପୁନଃ, ସହସ୍ରବାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରେ; ତେବେ ସେ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦଳର ଡାକ-ଧ୍ୱନିର ଜ୍ଞାନ ପାଏ।

Verse 60

ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत् बहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रशः

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିରୁ ସ୍ଥାବରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁକିଛି ହସ୍ତାମଳକ ଫଳ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଅଧିକ କ’ଣ କହିବି—ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବିଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 61

उत्पद्यन्ते मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मनः अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ମହାତ୍ମା ମୁନିଠାରୁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ନିରନ୍ତର ଅଭ୍ୟାସରେ ମାତ୍ର ବିବେକମୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

Verse 62

तेजोरूपाणि सर्वाणि सर्वं पश्यति योगवित् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्रशः

ଯୋଗବିଦ୍ ସମସ୍ତକୁ ତେଜୋମୟ ରୂପରେ ଦେଖେ; ସେ ସମଗ୍ର—ଅନେକ ଦେବ-ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଓ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବିମାନ—ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 63

पश्यति ब्रह्मविष्ण्विन्द्रयमाग्निवरुणादिकान् ग्रहनक्षत्रताराश् च भुवनानि सहस्रशः

ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖେ; ଏବଂ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର, ତାରାମଣ୍ଡଳ ଓ ସହସ୍ର ଭୁବନକୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରେ—ପତି ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ପାଶ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ପଶୁରେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟି ଜାଗେ।

Verse 64

पातालतलसंस्थाश् च समाधिस्थः स पश्यति आत्मविद्याप्रदीपेन स्वस्थेनाचलनेन तु

ସମାଧିସ୍ଥ ସେ ପାତାଳତଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ; ଆତ୍ମବିଦ୍ୟାର ପ୍ରଦୀପରେ—ସ୍ୱସ୍ଥ, ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ—ଦର୍ଶନ କରେ।

Verse 65

प्रसादामृतपूर्णेन सत्त्वपात्रस्थितेन तु तमो निहत्य पुरुषः पश्यति ह्यात्मनीश्वरम्

ମନର ପାତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରସାଦାମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ପୁରୁଷ ତମକୁ ନିହତ କରି ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଈଶ୍ୱର—ପତି—ଙ୍କୁ ଦେଖେ।

Verse 66

तस्य प्रसादाद्धर्मश् च ऐश्वर्यं ज्ञानमेव च वैराग्यमपवर्गश् च नात्र कार्या विचारणा

ତାଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ଧର୍ମ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ସତ୍ୟଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ ଏବଂ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

Verse 67

न शक्यो विस्तरो वक्तुं वर्षाणामयुतैरपि योगे पाशुपते निष्ठा स्थातव्यं च मुनीश्वराः

ଅୟୁତ ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବିସ୍ତାର କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ହେ ମୁନୀଶ୍ୱରମାନେ, ପାଶୁପତ-ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାରେ ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ।