Adhyaya 88

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मुनिमोहशमनं नाम सप्ताशीतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः केन योगेन वै सूत गुणप्राप्तिः सतामिह अणिमादिगुणोपेता भवन्त्येवेह योगिनः तत्सर्वं विस्तरात्सूत वक्तुमर्हसि सांप्रतम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ମୁନିମୋହଶମନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟାଶୀତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, କେଉଁ ଯୋଗରେ ଏଠାରେ ସତ୍ଜନ ଗୁଣପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଯୋଗୀମାନେ ଏହି ଜୀବନରେ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧିଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି? ହେ ସୂତ, ସେ ସବୁ ଏବେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଅର୍ହ।

Verse 2

सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् पञ्चधा संस्मरेदादौ स्थाप्य चित्ते सनातनम्

ସୂତ କହିଲେ—ଏହାପରେ ମୁଁ ପରମଦୁର୍ଲଭ ଯୋଗକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଆଦିରେ ଚିତ୍ତରେ ସନାତନ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପି, ପଞ୍ଚଧା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 3

कल्पयेच्चासनं पद्मं सोमसूर्याग्निसंयुतम् षड्विंशच्छक्तिसंयुक्तम् अष्टधा च द्विजोत्तमाः

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ, ସୋମ-ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଅଗ୍ନିସଂଯୁକ୍ତ ପଦ୍ମାସନକୁ କଳ୍ପନା କର; ଷଡ୍ବିଂଶତି ଶକ୍ତିସଂଯୁକ୍ତ ତାହାକୁ ଅଷ୍ଟଧା ରୂପେ ବିନ୍ୟାସ କର।

Verse 4

ततः षोडशधा चैव पुनर्द्वादशधा द्विजाः स्मरेच् च तत् तथा मध्ये देव्या देवम् उमापतिम्

ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତାହାକୁ ଷୋଡଶଧା ଏବଂ ପୁନଃ ଦ୍ୱାଦଶଧା ରୂପେ ସ୍ମରଣ କର; ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦେବୀ ସହିତ ଦେବ ଉମାପତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 5

अष्टशक्तिसमायुक्तम् अष्टमूर्तिमजं प्रभुम् ताभिश्चाष्टविधा रुद्राश् चतुःषष्टिविधाः पुनः

ଅଷ୍ଟ ଶକ୍ତିରେ ସମାୟୁକ୍ତ ଅଜ ପ୍ରଭୁ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଅଷ୍ଟବିଧ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପୁନଃ ଭେଦରେ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିବିଧ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 6

शक्तयश् च तथा सर्वा गुणाष्टकसमन्विताः एवं स्मरेत्क्रमेणैव लब्ध्वा ज्ञानमनुत्तमम्

ଏହିପରି, ଗୁଣାଷ୍ଟକରେ ସମନ୍ୱିତ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ସ୍ମରଣ କର; ଏଭଳି ଅନୁତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 7

एवं पाशुपतं योगं मोक्षसिद्धिप्रदायकम् तस्याणिमादयो विप्रा नान्यथा कर्मकोटिभिः

ଏହିପରି ପାଶୁପତ ଯୋଗ ମୋକ୍ଷ-ସିଦ୍ଧି ପ୍ରଦାନକାରୀ। ତାହାରୁ ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ; ହେ ବିପ୍ରମାନେ, କୋଟି କୋଟି କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ଅନ୍ୟଥା ମିଳେ ନାହିଁ।

Verse 8

ऐश्वर्य तत्राष्टगुणमैश्वर्यं योगिनां समुदाहृतम् तत्सर्वं क्रमयोगेन ह्य् उच्यमानं निबोधत

ଏଠାରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଅଷ୍ଟଗୁଣ ବୋଲି ଘୋଷିତ। କ୍ରମଯୋଗ ପଦ୍ଧତିରେ ଯଥା କୁହାଯାଉଛି, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝ।

Verse 9

अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः

ଅଣିମା, ଲଘିମା, ମହିମା, ପ୍ରାପ୍ତି; ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରାକାମ୍ୟ, ସର୍ବତଃ ଈଶିତ୍ୱ—ଏହି ସିଦ୍ଧିମାନେ ଲଭ୍ୟ।

Verse 10

वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता तच्चापि त्रिविधं ज्ञेयम् ऐश्वर्यं सार्वकामिकम्

ଏବେ ବଶିତ୍ୱ—ସର୍ବତ୍ର ଯେଉଁଠାରେ କାମ (ଇଚ୍ଛା) ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେହି ଅଧିକାର-ଶକ୍ତି; ଏହା ମଧ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ଜାଣ; ଏହା ସର୍ବକାମସାଧକ ଐଶ୍ୱର୍ୟ।

Verse 11

सावद्यं निरवद्यं च सूक्ष्मं चैव प्रवर्तते सावद्यं नाम यत्तत्र पञ्चभूतात्मकं स्मृतम्

ଅନୁଭବରେ ‘ସାବଦ୍ୟ’ ଓ ‘ନିରବଦ୍ୟ’, ଏବଂ ‘ସୂକ୍ଷ୍ମ’ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ‘ସାବଦ୍ୟ’ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ତାହା ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 12

इन्द्रियाणि मनश्चैव अहङ्कारश् च यः स्मृतः तत्र सूक्ष्मप्रवृत्तिस्तु पञ्चभूतात्मिका पुनः

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଏବଂ ଯାହାକୁ ଅହଂକାର କୁହାଯାଏ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରବୃତ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ସେହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ପୁନଃ ପଞ୍ଚମହାଭୂତାତ୍ମକ। ଏହି ପାଶବନ୍ଧନରେ ଦେହଧାରୀ ପଶୁ ଜଗତ୍ ଅନୁଭବ କରେ, ପତି ଶିବଙ୍କୁ ମୁହାଁ ଦେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 13

इन्द्रियाणि मनश्चित्तबुद्ध्यहङ्कारसंज्ञितम् तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏବଂ ମନ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର—ଏହି ସଂଜ୍ଞାରେ ପରିଚିତ—ସବୁ ଚେତନାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଖ୍ୟାତି’ (ଜାଗୃତି) ହିଁ ଏମାନଙ୍କର ମୂଳାଧାର। ଏଭଳି ପଶୁ ଏମାନଙ୍କୁ ପାଶ-ଆବରଣ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ପତି ଶିବ ଅନ୍ତଃସାକ୍ଷୀ ରହନ୍ତି।

Verse 14

संयोग एव त्रिविधः सूक्ष्मेष्वेव प्रवर्तते पुनरष्टगुणश्चापि सूक्ष्मेष्वेव विधीयते

ସଂଯୋଗ (ସମ୍ବନ୍ଧ) ସତ୍ୟରେ ତ୍ରିବିଧ; ଏହା କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ପୁନଃ ଅଷ୍ଟଗୁଣର ସମୁହ ମଧ୍ୟ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ହିଁ ସ୍ଥାପିତ।

Verse 15

तस्य रूपं प्रवक्ष्यामि यथाह भगवान्प्रभुः त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथास्य नियमः स्मृतः

ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଭୁ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ତାଙ୍କର ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିବି; ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଯାହା ନିୟମ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ସେହି ନିୟମକୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 16

अणिमाद्यं तथाव्यक्तं सर्वत्रैव प्रतिष्ठितम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां दुष्प्राप्यं समुदाहृतम्

ସେ ଅଣିମାଦି ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମୂଳ, ତଥାପି ଅବ୍ୟକ୍ତ। ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ, ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଦୁଷ୍ପ୍ରାପ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷିତ—ବଦ୍ଧ ପଶୁର ଅଗୋଚର ପରମ ପତି।

Verse 17

तत् तस्य भवति प्राप्यं प्रथमं योगिनां बलम् लङ्घनं प्लवनं लोके रूपमस्य सदा भवेत्

ତାହା ପାଇଁ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ବଳସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି ଲୋକରେ ସେ ସଦା ଲଂଘନ ଓ ପ୍ଲବନ କରିବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଲଭେ।

Verse 18

शीघ्रत्वं सर्वभूतेषु द्वितीयं तु पदं स्मृतम् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां महिम्ना चैव वन्दितम्

ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଶୀଘ୍ରତା ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ମହିମାରେ ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି।

Verse 19

महित्वं चापि लोके ऽस्मिंस् तृतीयो योग उच्यते त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु यथेष्टगमनं स्मृतम्

ଏହି ଲୋକରେ ମହିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତି ତୃତୀୟ ଯୋଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନ କରିବା ଶକ୍ତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 20

प्राकामान् विषयान् भुङ्क्ते तथाप्रतिहतः क्वचित् त्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखं प्रवर्तते

ସେ ଇଚ୍ଛିତ ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ କରେ ଏବଂ କେବେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରତିହତ ରହେ; ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ତାହାର ଅଧୀନରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 21

ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगवित् वश्यानि चास्य भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे

ଯୋଗବିଦ୍ ସେ ସର୍ବତ୍ର ଈଶ୍ୱର ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଭାଗରେ ଶାସନ କରେ; ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାହାର ବଶରେ ରହନ୍ତି।

Verse 22

इच्छया तस्य रूपाणि भवन्ति न भवन्ति च यत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्ये सचराचरे

ତାଙ୍କର କେବଳ ଇଚ୍ଛାରେ ତାଙ୍କ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ଅପ୍ରକଟ ମଧ୍ୟ ରହେ। ଚରାଚର ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତଙ୍କ କାମନାର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସିଦ୍ଧି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 23

शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चैव मनस् तथा प्रवर्तन्ते ऽस्य चेच्छातो न भवन्ति यथेच्छया

ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ରୂପ ଏବଂ ମନ—ଏସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ; ନିଜ ମନମତାରେ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ପଶୁର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପରମ ପତି ଶିବଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ।

Verse 24

योगिन् इस् फ़्रेएद् फ़्रोम् अत्तछ्मेन्त् न जायते न म्रियते छिद्यते न च भिद्यते न दह्यते न मुह्येत लीयते न च लिप्यते

ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ଯୋଗୀ ନ ଜନ୍ମେ, ନ ମରେ। ସେ ନ କାଟାଯାଏ, ନ ଭାଙ୍ଗାଯାଏ; ନ ଦହିଯାଏ, ନ ମୋହିତ ହୁଏ। ସେ ନ ଲୟ ହୁଏ, ନ ଲିପ୍ତ ହୁଏ—ପତି ଶିବଙ୍କ ଆଧାରିତ ନିର୍ମଳ ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତ ରହେ।

Verse 25

न क्षीयते न क्षरति खिद्यते न कदाचन क्रियते वा न सर्वत्र तथा विक्रियते न च

ସେ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ ନାହିଁ, କ୍ଷରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ। କ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ନୁହେଁ, ସର୍ବତ୍ର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବିକୃତ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ତାଙ୍କର କୌଣସି ବିକାର ନାହିଁ। ଏହା ପତି ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ।

Verse 26

अगन्धरसरूपस्तु अस्पर्शः शब्दवर्जितः अवर्णो ह्यस्वरश् चैव असवर्णस्तु कर्हिचित्

ସେ ଗନ୍ଧ, ରସ, ରୂପରୁ ଅତୀତ; ସ୍ପର୍ଶହୀନ ଏବଂ ଶବ୍ଦବର୍ଜିତ। ସେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ୱରରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ—କେବେ କୌଣସି ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ଏହିପରି ପତି ଶିବ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବେ ଉପଦିଷ୍ଟ।

Verse 27

स भुङ्क्ते विषयांश्चैव विषयैर्न च युज्यते अणुत्वात्तु परः सूक्ष्मः सूक्ष्मत्वाद् अपवर्गिकः

ସେ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଭୋଗ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଡ଼ିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଥିବାରୁ ସ୍ପର୍ଶାତୀତ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ ଅପବର୍ଗ—ମୋକ୍ଷ—ଦାତା।

Verse 28

व्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापकात्पुरुषः स्मृतः पुरुषः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परमे स्थितः

ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) ଦେଇଥିବାରୁ ସେ ‘ବ୍ୟାପକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପିତ୍ୱରୁ ସେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ୱଭାବରୁ ସେ ପୁରୁଷ ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସ୍ଥିତ—ଶିବ ପତି, ପାଶାତୀତ।

Verse 29

गुणोत्तरमथैश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्ममुच्यते ऐश्वर्यं चाप्रतीघातं प्राप्य योगमनुत्तमम्

ତାପରେ ଗୁଣାତୀତ ହୋଇ, ଐଶ୍ୱର୍ୟଭାବରୁ ସର୍ବତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଅପ୍ରତିଘାତ (ଅବରୋଧହୀନ) ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇ, ସେ ଅନୁତ୍ତମ ଯୋଗ—ପତି (ଶିବ) ସହ ଏକତ୍ୱ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

Verse 30

अपवर्गं ततो गच्छेत् सूक्ष्मं तत्परमं पदम् एवं पाशुपतं योगं ज्ञातव्यं मुनिपुङ्गवाः

ତାପରେ ସେ ଅପବର୍ଗ—ମୋକ୍ଷ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରମ ପଦକୁ ଯାଏ। ହେ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ, ଏହିପରି ପାଶୁପତ ଯୋଗ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 31

स्वर्गापवर्गफलदं शिवसायुज्यकारणम् अथवा गतविज्ञानो रागात्कर्म समाचरेत्

ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗର ଫଳ ଦେଏ ଏବଂ ଶିବ-ସାୟୁଜ୍ୟର କାରଣ। କିନ୍ତୁ ଯାହାର ବିବେକ-ଜ୍ଞାନ ହାରାଇଯାଇଛି, ସେ ରାଗବଶେ କର୍ମ କରିଚାଲେ।

Verse 32

राजसं तामसं वापि भुक्त्वा तत्रैव मुच्यते ब्रह्मन् गुअरन्तेएस् लिबेरतिओन् तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वर्गे समश्नुते

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ରାଜସ କିମ୍ବା ତାମସ କର୍ମର ଫଳକୁ ଭୋଗ କରି ସାରିଲେ ଜୀବ ସେଠାରେଇ ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ସୁକୃତକର୍ମୀ ସ୍ୱର୍ଗରେ ନିଜ ଫଳ ଭୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣଜନ୍ୟ ଭୋଗର ପରେ, ପତି—ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ଉଚ୍ଚ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ତାଙ୍କ କୃପାରେ ପଶୁ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 33

तस्मात्स्थानात्पुनः श्रेष्ठो मानुष्यमुपपद्यते तस्माद्ब्रह्म परं सौख्यं ब्रह्म शाश्वतम् उत्तमम्

ସେହି ଅବସ୍ଥାରୁ ଜୀବ ପୁନଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନବଜନ୍ମ ପାଏ। ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ପରମ ସୁଖ; ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଉତ୍ତମ।

Verse 34

ब्रह्म एव हि सेवेत ब्रह्मैव हि परं सुखम् परिश्रमो हि यज्ञानां महतार्थेन वर्तते

ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ହିଁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ପରମ ସୁଖ। ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କର ପରିଶ୍ରମ ତେବେଇ ସାର୍ଥକ, ଯେତେବେଳେ ତାହା ମହତ୍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ପରମତତ୍ତ୍ୱାନୁଭୂତି—ପାଇଁ ହୁଏ।

Verse 35

भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् अथवा ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मतत्त्वपरायणः

ଯେ ପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁବଶକୁ ଯାଏ ସେ ବନ୍ଧନକୁ ଫେରେ; ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ହିଁ ପରମ ସୁଖ। କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନଯୁକ୍ତ ଓ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱପରାୟଣ—ଅର୍ଥାତ୍ ପତି ଶିବରେ ନିଷ୍ଠ—ହୋଇ ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 36

न तु च्यावयितुं शक्यो मन्वन्तरशतैरपि दृष्ट्वा तु पुरुषं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वतोमुखम्

ଶତଶତ ମନ୍ୱନ୍ତର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚ୍ୟୁତ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ‘ବିଶ୍ୱ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ, ସର୍ବତୋମୁଖ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ଅବିକାର ପତିଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ; ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପାଶର ଶକ୍ତି ନଶିଯାଏ।

Verse 37

विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं विश्वरूपिणम् विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वांबरधरं प्रभुम्

ମୁଁ ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରେ—ଯାହାଙ୍କ ପାଦ, ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବା ହିଁ ଏ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ; ଯିଏ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ବିଶ୍ୱରୂପ; ଯାହାଙ୍କ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱ; ଯିଏ ବିଶ୍ୱକୁ ହିଁ ବସ୍ତ୍ରରୂପେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପରମ ସ୍ୱାମୀ।

Verse 38

गोभिर् महीं संपतते पतत्रिणो नैवं भूयो जनयत्येवमेव कविं पुराणम् अनुशासितारं सूक्ष्माच्च सूक्ष्मं महतो महान्तम्

ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳେଦଳେ ଭୂମିକୁ ଅବତରନ୍ତି, ସେପରି ଜୀବମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଆଦି କବି—ପୁରାଣସ୍ୱରୂପ ପରମ ଅନୁଶାସକ—କୁ କେହି ପୁନର୍ବାର ଜନ୍ମ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ; ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମହାନରୁ ମଧ୍ୟ ମହାନ।

Verse 39

योगेन पश्येन्न च चक्षुषा पुनर् निरिन्द्रियं पुरुषं रुक्मवर्णम् अलिङ्गिनं निर्गुणं चेतनं च नित्यं सदा सर्वगं सर्वसारम्

ତାଙ୍କୁ ଯୋଗଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେବଳ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ସେଇ ପୁରୁଷଙ୍କୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦୀପ୍ତିମୟ; ଯିଏ ଅଲିଙ୍ଗ, ନିର୍ଗୁଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ; ନିତ୍ୟ, ସଦା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସର୍ବସାର।

Verse 40

पश्यन्ति युक्त्या ह्यचलप्रकाशं तद्भावितास्तेजसा दीप्यमानम् /* अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वो ह्यतीन्द्रियो वापि सुसूक्ष्म एकः

ଶାସିତ ଯୁକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସେଇ ଅଚଳ ପ୍ରକାଶକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଧ୍ୟାନଭାବନାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ଏକ, ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ—ହାତପାଦ ନାହିଁ; ତଥାପି ଉଦର, ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ଜିହ୍ୱାରୂପେ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 41

पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिर् अस्ति /* स वेद सर्वं न च सर्ववेद्यं तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्

ସେ ଚକ୍ଷୁ ବିନା ଦେଖନ୍ତି, କର୍ଣ୍ଣ ବିନା ଶୁଣନ୍ତି। ତାଙ୍କରେ ନ ଅବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ନ ସୀମିତ ବୁଦ୍ଧି। ସେ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ହିଁ ସେମାନେ ଅଗ୍ର୍ୟ, ମହାପୁରୁଷ—ପରମ ପତି ଶିବ—ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 42

अचेतनां सर्वगतां सूक्ष्मां प्रसवधर्मिणीम् प्रकृतिं सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति योगिनः

ଯୋଗରେ ସଂଯତ ଯୋଗୀମାନେ ସେହି ଅଚେତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ପ୍ରକଟତା-ପ୍ରସବ ସ୍ୱଭାବବତୀ ପ୍ରକୃତିକୁ—ଯାହା ସମସ୍ତ ଭୂତରେ କାରଣ-ଆଧାରରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟକରେ—ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି।

Verse 43

सर्वतः पाणिपादं तत् सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ସେହି ପରମତତ୍ତ୍ୱ (ପତି-ଶିବ) ସର୍ବତ୍ର ହାତ-ପାଦଯୁକ୍ତ; ସର୍ବତ୍ର ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଶିର, ମୁଖ। ଲୋକରେ ସର୍ବତ୍ର ସେ ଶ୍ରୋତା; ସବୁକୁ ଆବୃତ କରି ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 44

युक्तो योगेन चेशानं सर्वतश् च सनातनम् पुरुषं सर्वभूतानां तं विद्वान्न विमुह्यति

ଯୋଗଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଯେ ବିଦ୍ୱାନ ଈଶାନଙ୍କୁ—ସନାତନ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ଭୂତର ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ—ଯଥାର୍ଥ ଜାଣେ, ସେ ପୁନଃ ପାଶବନ୍ଧନରେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 45

भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम् सर्वात्मानं परं ब्रह्म तद्वै ध्याता न मुह्यति

ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ଭୂତାତ୍ମା, ମହାତ୍ମା, ଅବ୍ୟୟ ପରମାତ୍ମା ଏବଂ ସର୍ବାତ୍ମା ପରବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରେ—ସେ ଧ୍ୟାତା କେବେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 46

पवनो हि यथा ग्राह्यो विचरन्सर्वमूर्तिषु पुरि शेते सुदुर्ग्राह्यस् तस्मात्पुरुष उच्यते

ଯେପରି ବାୟୁ ସମସ୍ତ ରୂପମଧ୍ୟରେ ବିଚରିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରିବା ଦୁର୍ଲଭ, ସେପରି ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ପ୍ରଭୁ ଦେହ-ରୂପୀ ‘ପୁରି’ରେ ଶୟନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗ୍ରାହ୍ୟ; ତେଣୁ ସେ ‘ପୁରୁଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 47

देवेलोप्मेन्त् ओफ़् अन् एम्ब्र्यो अथ चेल्लुप्तधर्मा तु सावशेषैः स्वकर्मभिः ततस्तु ब्रह्मगर्भे वै शुक्रशोणितसंयुते

ତେବେ ଦେହଧାରୀ ପଶୁ-ଆତ୍ମା ପୂର୍ବାବସ୍ଥାରୁ ପତିତ ହୋଇ, ନିଜ କର୍ମର ଅବଶେଷ ବଳରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଯାଏ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ମିତ ଗର୍ଭରେ—ଯେଉଁଠି ଶୁକ୍ର ଓ ଶୋଣିତ ଯୁକ୍ତ—ପ୍ରବେଶ କରି, ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଶାସନ ଓ ପାଶବନ୍ଧନ ଅଧୀନରେ ଭ୍ରୂଣରୂପ ଧାରଣ କରେ।

Verse 48

स्त्रीपुंसोः संप्रयोगे हि जायते हि ततः प्रभुः ततस्तु गर्भकालेन कललं नाम जायते

ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ସଂପ୍ରୟୋଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିୟୋଗ ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରବାହ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପରେ ଗର୍ଭକାଳର କ୍ରମରେ ‘କଲଲ’ ନାମକ ପ୍ରଥମ ଭ୍ରୂଣପିଣ୍ଡ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 49

कालेन कललं चापि बुद्बुदं सम्प्रजायते मृत्पिण्डस्तु यथा चक्रे चक्रावर्तेन पीडितः

କାଳର ପ୍ରଭାବରେ କଲଲ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ବୁଦ (ବୁଲବୁଲା) ରୂପକୁ ପରିଣତ ହୁଏ; ଯେପରି କୁମ୍ଭାରର ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଚାପରେ ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 50

हस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु बिंबत्वमनुगच्छति एवमाध्यात्मिकैर्युक्ता वायुना संप्रपूरितः

ଦୁଇ ହାତରେ ଗଢ଼ାଯାଉଥିବାବେଳେ ସେହି ପିଣ୍ଡ ସୁଗଠିତ ଆକାର (ବିମ୍ବତ୍ୱ) ପାଏ। ସେପରି, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ୍ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ବାୟୁ (ପ୍ରାଣ) ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପୂରିତ ହୋଇ ଦେହଭାବର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗଠନକୁ ସୂଚାଏ।

Verse 51

यदि योनिं विमुञ्चामि तत्प्रपद्ये महेश्वरम् यावद्धि वैष्णवो वायुर् जातमात्रं न संस्पृशेत्

ଯଦି ମୁଁ ଯୋନିରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି, ତେବେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରେ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈଷ୍ଣବ ବାୟୁ ଜନ୍ମମାତ୍ର ନବଜାତକୁ ଜନ୍ମକ୍ଷଣରେ ସ୍ପର୍ଶ ନ କରେ।

Verse 52

तावत्कालं महादेवम् अर्चयामीति चिन्तयेत् जायते मानुषस्तत्र यथारूपं यथावयः

ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନେ ଏହି ସଙ୍କଳ୍ପ କରୁ—“ମୁଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଛି।” ସେଇ ଶିବ-ଚିନ୍ତନରେ ପାଶବଦ୍ଧ ଜୀବ ସେଠାରେ ମାନବଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ—ଯଥାଭାବ ଯଥାରୂପ ଓ ଯଥାବୟସ ହୁଏ।

Verse 53

वायुः संभवते खात्तु वाताद्भवति वै जलम् जलात् सम्भवति प्राणः प्राणाच्छुक्रं विवर्धते

ଆକାଶ (ଖ) ଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବାୟୁଠାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଜଳ ହୁଏ। ଜଳଠାରୁ ପ୍ରାଣ ଜନ୍ମେ; ପ୍ରାଣଠାରୁ ଶୁକ୍ର ପୋଷିତ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏଭଳି ପତି—ଶିବଙ୍କ ଶାସନାଧୀନ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ କ୍ରମିକ ବିକାଶରେ ଦେହଧାରୀ ପଶୁ ଗଢ଼ିଉଠେ।

Verse 54

रक्तभागास् त्रयस्त्रिंशद् रेतोभागाश् चतुर्दश भागतो ऽर्धफलं कृत्वा ततो गर्भो निषिच्यते

ମାତୃରକ୍ତର ତେତ୍ରିଶ ଭାଗ ଓ ପିତୃରେତସ୍/ଶୁକ୍ରର ଚଉଦ ଭାଗ ନେଇ, ଯଥାବିଧି ଭାଗବିଭାଗ କରି ‘ଅର୍ଧଫଳ’ ଅଂଶ କରାଯାଇ, ତାପରେ ଗର୍ଭ ନିଷିଚ୍ୟତେ—ନିଷେଚିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ପାଶବନ୍ଧନରେ ଜୀବ ପତି—ଶିବଙ୍କ ଅଧୀନ ଜନ୍ମପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 55

ततस्तु गर्भसंयुक्तः पञ्चभिर् वायुभिर् वृतः पितुः शरीरात्प्रत्यङ्गं रूपमस्योपजायते

ତାପରେ ଜୀବ ଗର୍ଭସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ପଞ୍ଚବାୟୁଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ରହେ। ପିତୃଶରୀରଠାରୁ କ୍ରମେ ତାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ-ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗର ରୂପ ଉପଜାଏ। ଏଭଳି ଦେହଧାରୀ ପଶୁ ବନ୍ଧନକ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପରେ ମୁକ୍ତି ଦେବାକୁ ପତି—ଶିବ ଏକମାତ୍ର।

Verse 56

ततो ऽस्य मातुराहारात् पीतलीढप्रवेशनात् नाभिदेशेन वै प्राणास् ते ह्य् आधारा हि देहिनाम्

ତାପରେ ମାତୃଆହାରଠାରୁ—ପିତ ଓ ଲୀଢ଼ ହୋଇ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି—ପ୍ରାଣମାନେ ନାଭିପ୍ରଦେଶ ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚରଣ କରନ୍ତି; କାରଣ ସେହି ପ୍ରାଣମାନେ ଦେହୀମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ଆଧାର।

Verse 57

नवमासात् परिक्लिष्टः संवेष्टितशिरोधरः वेष्टितः सर्वगात्रैश् च अपर्याप्तप्रवेशनः

ନଅ ମାସ ଗର୍ଭରେ କ୍ଲେଶିତ, ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆବୃତ, ସମଗ୍ର ଦେହ ଘେରା ଓ ଚାପିତ ଜୀବ, ଚଳନ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ସ୍ଥାନ ନ ପାଇ ପାଶବନ୍ଧନରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।

Verse 58

नवमासोषितश्चापि योनिच्छिद्रादवाङ्मुखः हेल्ल् ततः स्वकर्मभिः पापैर् निरयं सम्प्रपद्यते

ନଅ ମାସ ଶୁଷ୍କ-ସଙ୍କୁଚିତ ଦେହଧାରୀ ଯୋନିଛିଦ୍ରରୁ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ବାହାରୁଛି; ପରେ ନିଜ କର୍ମଜ ପାପର ଚାଳନାରେ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏହି କର୍ମବୁନା କଠୋର ପାଶ।

Verse 59

असिपत्रवनं चैव शाल्मलिच्छेदनं तथा ताडनं भक्षणं चैव पूयशोणितभक्षणम्

ସେଠାରେ ଅସିପତ୍ରବନ, ଶାଲ୍ମଲୀ କଣ୍ଟକରେ ଛେଦନ, ତାଡନ ଓ ଭକ୍ଷଣ; ଏପରିକି ପୂୟ ଓ ରକ୍ତ ଭକ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ।

Verse 60

यथा ह्यापस्तु संछिन्नाः संश्लेष्मम् उपयान्ति वै तथा छिन्नाश् च भिन्नाश्च यातनास्थानम् आगताः

ଯେପରି ଜଳଧାରା କଟାଯାଇ ଭାଗ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ହୁଏ, ସେପରି ଛିନ୍ନ ଓ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଯାତନାସ୍ଥାନକୁ ଆଣାଯାନ୍ତି।

Verse 61

एवं जीवास्तु तैः पापैस् तप्यमानाः स्वयंकृतैः प्राप्नुयुः कर्मभिः शेषैर् दुःखं वा यदि वेतरत्

ଏପରି ଜୀବମାନେ ନିଜେ କରିଥିବା ପାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଅବଶିଷ୍ଟ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ତାହାର ବିପରୀତ (ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ) ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 62

एकेनैव तु गन्तव्यं सर्वमुत्सृज्य वै जनम् एकेनैव तु भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत्

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମଣିଷକୁ ଏକାକୀ ଯିବାକୁ ପଡେ; କର୍ମଫଳ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ତେଣୁ ସୁକୃତ—ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ—ଆଚର, ଯେପରି ପଶୁ ପାଶ ଛାଡ଼ି ପତି ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

Verse 63

न ह्येनं प्रस्थितं कश्चिद् गच्छन्तम् अनुगच्छति यदनेन कृतं कर्म तदेनमनुगच्छति

ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ଏଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ, ଯାଉଥିବା ତାଙ୍କୁ କେହି ଅନୁସରଣ କରେ ନାହିଁ; କେବଳ ସେ କରିଥିବା କର୍ମ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରେ।

Verse 64

ते नित्यं यमविषयेषु सम्प्रवृत्ताः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः शुष्यन्ते परिगतवेदनाः शरीरा बह्वीभिः सुभृशमनन्तयातनाभिः

ଯମଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିତ୍ୟ ଧକ୍କା ଖାଇ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସେ ବନ୍ଧିତ ଜୀବମାନେ ସଦା କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି। ଅନିଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରତିକୂଳ ସଂଯୋଗର ନିରନ୍ତର ସ୍ପର୍ଶରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ବେଦନାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଏବଂ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର, ଯେନ ଅନନ୍ତ ଯାତନାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ।

Verse 65

दिफ़्फ़्। फ़ोर्म्स् ओफ़् रेबिर्थ् कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत्

କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଯାହାକୁ ବାରମ୍ବାର ସେବନ କରେ, ସେଇ ଅଭ୍ୟାସ ତାକୁ ସେଇ ଗତିକୁ ନେଇଯାଏ। ତେଣୁ କଲ୍ୟାଣକର, ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଆଚରଣ କର; ପାଶରୁ ଦୂରେ ହୋଇ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ମାର୍ଗରେ ଚାଲ।

Verse 66

अनादिमान्प्रबन्धः स्यात् पूर्वकर्मणि देहिनः संसारं तामसं घोरं षड्विधं प्रतिपद्यते

ଦେହୀର ପୂର୍ବକର୍ମ ହେତୁ ବନ୍ଧନର ଅନାଦି ପ୍ରବାହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏବଂ ସେ ଘୋର, ତାମସିକ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ଷଡ୍ବିଧ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 67

मानुष्यात्पशुभावश् च पशुभावान् मृगो भवेत् मृगत्वात्पक्षिभावश् च तस्माच्चैव सरीसृपः

ମାନୁଷ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ବଦ୍ଧ ପଶୁ (ଜୀବ) ପଶୁଭାବକୁ ପତିତ ହୁଏ; ପଶୁଭାବରୁ ମୃଗ ହୁଏ। ମୃଗତ୍ୱରୁ ପକ୍ଷୀଭାବ, ତାହାଠାରୁ ସରୀସୃପଭାବକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ॥

Verse 68

सरीसृपत्वाद्गच्छेद्वै स्थावरत्वं न संशयः स्थावरत्वे पुनः प्राप्ते यावद् उन्मिलते जनः

ସରୀସୃପତ୍ୱରୁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଷ୍ଠାବରତ୍ୱକୁ ଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଷ୍ଠାବରତ୍ୱ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଜୀବ ‘ଉନ୍ମୀଳିତ’ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ରହେ॥

Verse 69

कुलालचक्रवद्भ्रान्तस् तत्रैव परिवर्तते इत्येवं हि मनुष्यादिः संसारः स्थावरान्तिकः

କୁମ୍ଭକାରର ଚକ୍ର ପରି ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ସେଇ ଚକ୍ରରେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରେ। ଏଭଳି ମାନୁଷ୍ୟାଦିରୁ ଷ୍ଠାବରାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାର ଚାଲେ॥

Verse 70

विज्ञेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते सात्त्विकश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः

‘ତାମସ’ ନାମକ ଏକ ଚକ୍ର ଜ୍ଞେୟ; ସେ ତତ୍ରେଇ ପୁନଃପୁନଃ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ତଦ୍ରୂପ ‘ସାତ୍ତ୍ୱିକ’ ସଂସାର ମଧ୍ୟ—ବ୍ରହ୍ମାଦିରୁ—ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ॥

Verse 71

पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् ब्राह्मे तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः

ସ୍ୱର୍ଗସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ଦେହୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ସୀମା ପିଶାଚାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଲୋକରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ, ଷ୍ଠାବରଲୋକରେ କେବଳ ତମଃ॥

Verse 72

चतुर्दशानां स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः मर्मसु छिद्यमानेषु वेदनार्तस्य देहिनः

ଦେହର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରଜୋଗୁଣ ଅବରୋଧକ ହୋଇ ଦଢ଼ ହୁଏ। ମର୍ମସ୍ଥାନ ଛିଦ୍ରିତ ହେଲେ ଦେହୀ ପଶୁ ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 73

ततस्तत्परमं ब्रह्म कथं विप्रः स्मरिष्यति संसारः पूर्वधर्मस्य भावनाभिः प्रणोदितः

ତେବେ ସେ ବିପ୍ର ପରମ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ମରିବ? ପୂର୍ବଧର୍ମଜନିତ ଭାବନା-ସଂସ୍କାରରେ ପ୍ରେରିତ ସଂସାର ପାଶଦ୍ୱାରା ପଶୁକୁ ପୁନଃପୁନଃ ବାନ୍ଧେ।

Verse 74

मानुषं भजते नित्यं तस्माद्ध्यानं समाचरेत् चतुर्दशविधं ह्येतद् बुद्ध्वा संसारमण्डलम्

ପଶୁ ନିତ୍ୟ ମାନବଭାବକୁ ଧରି ରହେ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶବିଧ ସଂସାରମଣ୍ଡଳକୁ ବୁଝି ପାଶାତୀତ ପତି—ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ମୁହଁ ଫେରାଏ।

Verse 75

नित्यं समारभेद्धर्मं संसारभयपीडितः ततस्तरति संसारं क्रमेण परिवर्तितः

ସଂସାରଭୟରେ ପୀଡିତ ମଣିଷ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଆରମ୍ଭ କରୁ। ତାହାପରେ ସେ କ୍ରମେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ସଂସାରକୁ ତରିଯାଏ।

Verse 76

तस्माच्च सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः तथा समारभेद्योगं यथात्मानं स पश्यति

ଏହେତୁ ସାଧକ ସତତ ଯୁକ୍ତ ଓ ଧ୍ୟାନପରାୟଣ ହେଉ। ସେ ଯଥାବିଧି ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କରୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦେଖେ—ପତି ଶିବଙ୍କ କୃପାମାର୍ଗରେ।

Verse 77

एष आपः परं ज्योतिर् एष सेतुरनुत्तमः विवृत्या ह्येष संभेदाद् भूतानां चैव शाश्वतः

ଏହିଏ ଆଦ୍ୟ ‘ଆପଃ’; ଏହିଏ ପରମ ଜ୍ୟୋତି। ଏହିଏ ଅନୁତ୍ତମ ସେତୁ। ନିଜ ବିସ୍ତାରଶକ୍ତି ଓ ଭେଦଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକଟ ଭୂତମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୁଅନ୍ତି।

Verse 78

तदेनं सेतुमात्मानम् अग्निं वै विश्वतोमुखम् हृदिस्थं सर्वभूतानाम् उपासीत महेश्वरम्

ଏହେତୁ ଆତ୍ମରୂପ ସେତୁ, ସର୍ବଦିଗ୍ମୁଖ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ହୃଦୟସ୍ଥ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 79

तथान्तः संस्थितं देवं स्वशक्त्या परिमण्डितम् अष्टधा चाष्टधा चैव तथा चाष्टविधेन च

ଏଭଳି ହୃଦୟାନ୍ତରେ ସଂସ୍ଥିତ ଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ—ସେ ନିଜ ସ୍ୱଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରିମଣ୍ଡିତ; ଅଷ୍ଟଧା, ପୁନଃ ଅଷ୍ଟଧା, ଏବଂ ଅଷ୍ଟବିଧ ରୂପରେ।

Verse 80

सृष्ट्यर्थं संस्थितं वह्निं संक्षिप्य च हृदि स्थितम् ध्यात्वा यथावद्देवेशं रुद्रं भुवननायकम्

ସୃଷ୍ଟିର୍ଥେ ସଂସ୍ଥିତ ଵହ୍ନିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ହୃଦୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ଯଥାବିଧି ଦେବେଶ ରୁଦ୍ର—ଭୁବନନାୟକ—ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 81

हुत्वा पञ्चाहुतीः सम्यक् तच्चिन्तागतमानसः वैश्वानरं हृदिस्थं तु यथावदनुपूर्वशः

ପଞ୍ଚ ଆହୁତି ସମ୍ୟକ୍ ହୁତ୍ୱା, ମନକୁ ସେଇ ଚିନ୍ତନରେ ଲୀନ କରି, ଯଥାକ୍ରମେ ହୃଦୟସ୍ଥ ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 82

आपः पूताः सकृत्प्राश्य तूष्णीं हुत्वा ह्युपाविशन् प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता

ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଏକଥର ଆଚମନ କରି, ମୌନଭାବେ ଆହୁତି ଦେଇ ପରେ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିବ। ତାପରେ “ପ୍ରାଣାୟ” ମନ୍ତ୍ରରେ ଦିଆ ଆହୁତି ପ୍ରଥମ ଆହୁତି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 83

अपानाय द्वितीया च व्यानायेति तथा परा उदानाय चतुर्थी स्यात् समानायेति पञ्चमी

ଦ୍ୱିତୀୟ ଆହୁତି “ଅପାନାୟ”, ପରବର୍ତ୍ତୀ “ବ୍ୟାନାୟ”। ଚତୁର୍ଥ “ଉଦାନାୟ”, ପଞ୍ଚମ “ସମାନାୟ”—ଏହି କ୍ରମରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆହ୍ୱାନ।

Verse 84

स्वाहाकारैः पृथग्घुत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः अपः पुनः सकृत्प्राश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्

“ସ୍ୱାହା” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଆହୁତି ଦେଇ, ଶେଷକୁ ଯଥାଶକ୍ତି ଭୁଞ୍ଜିବ। ପରେ ପୁନଃ ଏକଥର ଜଳ ଆଚମନ କରି, ଆଚମନ ସମାପ୍ତ କରି ହୃଦୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ।

Verse 85

प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः रुद्रो वै ह्यात्मनः प्राण एवमाप्याययेत्स्वयम्

ପ୍ରାଣମାନଙ୍କର ଗ୍ରନ୍ଥି-ସ୍ୱରୂପ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ରୁଦ୍ର ହିଁ; ସେଇ ଆତ୍ମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଦେଉଥାଏ। ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ର ଆତ୍ମାର ପ୍ରାଣ—ଏଭଳି ଜାଣି ନିଜକୁ ପୋଷି ଓ ସ୍ଥିର କରିବ।

Verse 86

प्राणे निविष्टो वै रुद्रस् तस्मात्प्राणमयः स्वयम् प्राणाय चैव रुद्राय जुहोत्यमृतमुत्तमम्

ରୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରାଣରେ ନିବିଷ୍ଟ; ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାଣମୟ। ଏହେତୁ ପ୍ରାଣକୁ ଓ ରୁଦ୍ରକୁ—ଏକେ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି—ଉତ୍ତମ ଅମୃତ ଆହୁତି ଦେବ।

Verse 87

शिवाविशेह मामीश स्वाहा ब्रह्मात्मने स्वयम् एवं पञ्चाहुतीश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः

ହେ ଈଶ୍ୱର! ଶିବଙ୍କ ଅଭେଦ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ମୋ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ—ସ୍ୱାହା। ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମା ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ଆହୁତି। ଏହି ପଞ୍ଚ ଆହୁତିରେ ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରୀତ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 88

पुरुषो ऽसि पुरे शेषे त्वं अङ्गुष्ठप्रमाणतः आश्रितश्चैव चाङ्गुष्ठम् ईशः परमकारणम्

ତୁମେ ସେଇ ପୁରୁଷ; ଦେହ-ପୁରୀରେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତ ଶେଷରୂପେ ବସୁଛ। ତୁମେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ-ପ୍ରମାଣ। ତଥାପି ସେ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ର ଆତ୍ମା ତୁମ ଉପରେ ଆଶ୍ରିତ—ହେ ଈଶ, ତୁମେ ପରମ କାରଣ।

Verse 89

सर्वस्य जगतश्चैव प्रभुः प्रीणातु शाश्वतः त्वं देवानामसि ज्येष्ठो रुद्रस्त्वं च पुरो वृषा

ସମଗ୍ର ଜଗତର ଅଧିପତି ଶାଶ୍ୱତ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରୀତ ହେଉନ୍ତୁ। ତୁମେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ; ତୁମେ ରୁଦ୍ର; ତୁମେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ଆଦିବୃଷଭ।

Verse 90

मृदुस्त्वमन्नमस्मभ्यम् एतदस्तु हुतं तव इत्येवं कथितं सर्वं गुणप्राप्तिविशेषतः

ତୁମେ ମୃଦୁ; ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ନ ହେଉ। ଏହି ଆହୁତି ତୁମରେ ହିଁ ଅର୍ପିତ ହେଉ—ଏମିତି କୁହାଗଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ-ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ସବୁ କଥା କହାହେଲା; ଦୀକ୍ଷିତ ଆହୁତିରେ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପତି (ପ୍ରଭୁ)ଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ।

Verse 91

योगाचारः स्वयं तेन ब्रह्मणा कथितः पुरा एवं पाशुपतं ज्ञानं ज्ञातव्यं च प्रयत्नतः

ଏହି ଯୋଗାଚାର ପୂର୍ବେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା କହିଥିଲେ। ସେହିପରି ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ନିରନ୍ତର ପ୍ରୟାସରେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 92

भस्मस्नायी भवेन् नित्यं भस्मलिप्तः सदा भवेत् यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान्

ସେ ନିତ୍ୟ ଭସ୍ମସ୍ନାନ କରୁ ଏବଂ ସଦା ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ରହୁ। ଯେ—ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ—ଏହା ପଢ଼େ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଶୁଣାଏ, ସେ ପଶୁ-ଶୁଦ୍ଧିକାରୀ ଶୈବାଚାରରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗେ ଉନ୍ମୁଖ ହୁଏ।

Verse 93

दैवे कर्मणि पित्र्ये वा स याति परमां गतिम्

ଦେବକର୍ମରେ ହେଉ କି ପିତୃକର୍ମରେ—ସେ ଭକ୍ତ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ; ଶିବକୃପାରେ ପାଶବନ୍ଧନ ଅତିକ୍ରମ କରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ।