Adhyaya 53

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपादिद्वीपेषु सप्त सप्तसु पर्वताः ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ଭୁବନକୋଶସ୍ୱଭାବବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ବାଉନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ସୂତ କହିଲେ—ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ ଆଦି ଦ୍ୱୀପମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ସାତ ସାତ ‘ବର୍ଷ’ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେମାନେ ସିଧା ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ପ୍ରତିଦିଗରେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିବିଷ୍ଟ॥

Verse 2

प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्त दिव्यान् महाचलान् गोमेदको ऽत्र प्रथमो द्वितीयश्चान्द्र उच्यते

ଏବେ ମୁଁ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପରେ ଥିବା ସାତ ଦିବ୍ୟ ମହାପର୍ବତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଗୋମେଦକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଚାନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 3

तृतीयो नारदो नाम चतुर्थो दुन्दुभिः स्मृतः पञ्चमः सोमको नाम सुमनाः षष्ठ उच्यते

ତୃତୀୟଟି ନାରଦ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଚତୁର୍ଥଟି ଦୁନ୍ଦୁଭି ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ପଞ୍ଚମଟି ସୋମକ, ଷଷ୍ଠଟି ସୁମନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 4

स एव वैभवः प्रोक्तो वैभ्राजः सप्तमः स्मृतः सप्तैते गिरयः प्रोक्ताः प्लक्षद्वीपे विशेषतः

ସେଇ ପର୍ବତଟି ‘ବୈଭବ’ ବୋଲି ଘୋଷିତ; ‘ବୈଭ୍ରାଜ’ ସପ୍ତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ଏହି ସାତଟି ପର୍ବତ ବିଶେଷତଃ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପର ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 5

सप्त वै शाल्मलिद्वीपे तांस्तु वक्ष्याम्यनुक्रमात् कुमुदश्चोत्तमश्चैव पर्वतश् च बलाहकः

ଶାଲ୍ମଲୀଦ୍ୱୀପରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ସାତଟି (ମୁଖ୍ୟ ପର୍ବତ) ଅଛି; ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମେ କହୁଛି—କୁମୁଦ, ଉତ୍ତମ, ପର୍ବତ ଓ ବଲାହକ।

Verse 6

द्रोणः कङ्कश् च महिषः ककुद्मान् सप्तमः स्मृतः कुशद्वीपे तु सप्तैव द्वीपाश् च कुलपर्वताः

ଦ୍ରୋଣ, କଙ୍କ, ମହିଷ ଓ କକୁଦ୍ମାନ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ; ସପ୍ତମଟି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। କୁଶଦ୍ୱୀପରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ସାତଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଏବଂ କୁଳପର୍ବତମାନେ କ୍ରମେ ଗଣିତ।

Verse 7

तांस्तु संक्षेपतो वक्ष्ये नाममात्रेण वै क्रमात् विद्रुमः प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो हेमपर्वतः

ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କେବଳ ନାମମାତ୍ରରେ କହୁଛି। ପ୍ରଥମ ‘ବିଦ୍ରୁମ’ ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ‘ହେମପର୍ବତ’—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପର୍ବତ।

Verse 8

तृतीयो द्युतिमान्नाम चतुर्थः पुष्पितः स्मृतः कुशेशयः पञ्चमस्तु षष्ठो हरिगिरिः स्मृतः

ତୃତୀୟ ‘ଦ୍ୟୁତିମାନ’—ଦୀପ୍ତିମାନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ। ଚତୁର୍ଥ ‘ପୁଷ୍ପିତ’—ମଙ୍ଗଳରୂପେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ। ପଞ୍ଚମ ‘କୁଶେଶୟ’—ହୃଦୟକମଳେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଷଷ୍ଠ ‘ହରିଗିରି’—ପବିତ୍ର ପର୍ବତରୂପ ପ୍ରଭୁ।

Verse 9

सप्तमो मन्दरः श्रीमान् महादेवनिकेतनम् मन्दा इति ह्यपां नाम मन्दरो धारणाद् अपाम्

ସପ୍ତମ ‘ଶ୍ରୀମାନ୍ ମନ୍ଦର’—ମହାଦେବଙ୍କ ନିକେତନ। ‘ମନ୍ଦା’ ଜଳର ନାମ; ଜଳକୁ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ଏହା ‘ମନ୍ଦର’ କୁହାଯାଏ।

Verse 10

तत्र साक्षाद्वृषाङ्कस्तु विश्वेशो विमलः शिवः सोमः सनन्दी भगवान् आस्ते हेमगृहोत्तमे

ସେଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବୃଷଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁ—ବିଶ୍ୱେଶ, ବିମଳ ଶିବ—ନନ୍ଦୀ ସହିତ ଭଗବାନ୍ ସୋମ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାସାଦରେ ବିରାଜିତ।

Verse 11

तपसा तोषितः पूर्वं मन्दरेण महेश्वरः अविमुक्ते महाक्षेत्रे लेभे स परमं वरम्

ପୂର୍ବେ ମନ୍ଦରଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଅବିମୁକ୍ତ ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ମନ୍ଦର ପରମ ବର ଲାଭ କଲା—ଶିବକୃପା, ଯାହା ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରି ପଶୁକୁ ପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଥେ ମୋକ୍ଷଦିଗେ ନେଇଯାଏ।

Verse 12

प्रार्थितश् च महादेवो निवासार्थं सहांबया अविमुक्तादुपागम्य चक्रे वासं स मन्दरे

ନିବାସସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥିତ ମହାଦେବ ଅମ୍ବାସହ ଅବିମୁକ୍ତରୁ ଆସି ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ନିଜ ବାସ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 13

सनन्दी सगणः सोमस् तेनासौ तन्न मुञ्चति क्रौञ्चद्वीपे तु सप्तेह क्रौञ्चाद्याः कुलपर्वताः

ସନନ୍ଦୀ ଓ ଗଣସହିତ ସୋମ ତେଣୁ ସେହି ପଦ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଆଦି ସାତ କୁଳପର୍ବତ ଅଛି।

Verse 14

क्रौञ्चो वामनकः पश्चात् तृतीयश्चान्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

ପ୍ରଥମ କ୍ରୌଞ୍ଚ, ପରେ ବାମନକ; ତୃତୀୟଟି ‘ଅନ୍ଧକାରକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅନ୍ଧକାର ପରେ ‘ଦିବାବୃତ’ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି।

Verse 15

दिवावृतः परश्चापि विविन्दो गिरिरुच्यते विविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

ଦିବାବୃତ ପରେ ‘ବିବିନ୍ଦ’ ନାମକ ଗିରି କୁହାଯାଏ। ବିବିନ୍ଦ ପରେ ପୁଣି ‘ପୁଣ୍ଡରୀକ’ ନାମର ମହାଗିରି ଅଛି।

Verse 16

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रौञ्चद्वीपस्य पर्वताः

ପୁଣ୍ଡରୀକ ପରେ ‘ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ୱନ’ ନାମକ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଏମାନେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପର ରତ୍ନମୟ ସାତ ପର୍ବତ।

Verse 17

शाकद्वीपे च गिरयः सप्त तांस्तु निबोधत उदयो रैवतश्चापि श्यामको मुनिसत्तमाः

ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ସାତଟି ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ଅଛି; ଶୁଣ—ଉଦୟ, ରୈବତ ଏବଂ ଶ୍ୟାମକ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।

Verse 18

राजतश्च गिरिः श्रीमान् आंबिकेयः सुशोभनः आंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौषधिसमन्वितः

ସେଠାରେ ‘ରାଜତ’ ନାମକ ଶ୍ରୀମାନ୍, ସୁଶୋଭନ ‘ଆମ୍ବିକେୟ’ ପର୍ବତ ଅଛି; ଆମ୍ବିକେୟର ପରେ ସମସ୍ତ ଔଷଧିରେ ସମନ୍ୱିତ ଏକ रम୍ୟ ଦେଶ ଅଛି।

Verse 19

तथैव केसरीत्युक्तो यतो वायुः प्रजायते पुष्करे पर्वतः श्रीमान् एक एव महाशिलः

ସେହିପରି ତାହା ‘କେସରୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପୁଷ୍କରରେ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ପର୍ବତ ଅଛି—ଏକ ମହାଶିଳା।

Verse 20

चित्रैर्मणिमयैः कूटैः शिलाजालैः समुच्छ्रितैः द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुस्थितो महान्

ବିଚିତ୍ର ମଣିମୟ ଶିଖର ଓ ଉଚ୍ଚ ଶିଳାଜାଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସେହି ଦ୍ୱୀପର ପୂର୍ବାର୍ଧରେ ‘ଚିତ୍ରସାନୁ’ ନାମକ ମହାନ୍ ପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା।

Verse 21

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः अधश्चैव चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि महाचलः

ସେହି ମହାଚଳ ଉପରକୁ ପଚାଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏବଂ ତଳକୁ ମଧ୍ୟ ଚଉତ୍ରିଶ ହଜାର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 22

द्वीपस्यार्धे परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

ଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରି ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ; ସମୁଦ୍ରତଟ ସମୀପେ ସେ ନବଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଉଦିତ ହୋଇ ଶୋଭା ପାଏ।

Verse 23

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव तु विस्तीर्णः पार्श्वतः परिमण्डलः

ସେ ପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଚ୍ଛ୍ରିତ; ତତ୍ତିକି ହିଁ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପାର୍ଶ୍ୱତଃ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିମଣ୍ଡଳାକାର—ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁର ସୀମିତ ପହଞ୍ଚକୁ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଅପ୍ରମେୟ ଲିଙ୍ଗ-ଚିହ୍ନ।

Verse 24

स एव द्वीपपश्चार्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासानुः संनिवेशाद्द्विधा कृतः

ଦ୍ୱୀପର ପଶ୍ଚିମାର୍ଧରେ ସେଇ ‘ମାନସ’ ନାମକ ପୃଥିବୀଧର ପର୍ବତ ଅବସ୍ଥିତ; ଏକେଇ ମହାସାନୁ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ସଂନିବେଶରୁ ଦ୍ୱିଧା କୃତ ଭଳି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।

Verse 25

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ राजतौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ

ସେଇ ଦ୍ୱୀପରେ ଦୁଇଟି ପୁଣ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଜନପଦ ସ୍ମୃତ—‘ରାଜତ’ ଓ ‘ଅନୁମଣ୍ଡଳ’; ପ୍ରଥମଟି ମାନସ (ସରୋବର) ସହ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ପର୍ବତ-ପ୍ରଦେଶ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 26

महावीतं तु यद्वर्षं बाह्यतो मानसस्य तु तस्यैवाभ्यन्तरो यस्तु धातकीखण्ड उच्यते

‘ମହାବୀତ’ ନାମକ ବର୍ଷ ମାନସ (ମାନସୋତ୍ତର)ର ବାହ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛି; ଏବଂ ସେଇ ଵିସ୍ତାରର ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଭାଗ ‘ଧାତକୀଖଣ୍ଡ’ ବୋଲି ଉଚ୍ୟତେ।

Verse 27

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्तारविस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

ମଧୁର ଜଳର ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ, ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପର ବିସ୍ତାର-ପ୍ରମାଣ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଶାଳ ଓ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ରହିଛି।

Verse 28

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्तसप्तभिर् आवृताः

ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳାକାରରେ ପୁଷ୍କର ସମାନ ଏହି ଦ୍ୱୀପମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ସାତ-ସାତ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

Verse 29

द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुद्रः सप्तमस्तु वै एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परम्

ଦ୍ୱୀପର ପରେ ଯେ ସମୁଦ୍ର ଅଛି ସେହିଟି ନିଶ୍ଚୟ ସପ୍ତମ ସମୁଦ୍ର; ଏଭଳି ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ବୃଦ୍ଧି ପରସ୍ପର ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ୍ରମେ ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 30

परेण पुष्करस्याथ अनुवृत्य स्थितो महान् स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य च

ପୁଷ୍କରର ପରେ ଆଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ମହା ମଧୁରଜଳ ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସବୁକିଛିକୁ ପରିବେଷ୍ଟି ସୀମାରୂପେ ରହିଛି।

Verse 31

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा

ତାହାର ପରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଏକ ମହାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ—ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ; ସେଠାର ଭୂମି ଦ୍ୱିଗୁଣ ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଯେନ ଏକ ଅଖଣ୍ଡ ଶିଳା ସଦୃଶ।

Verse 32

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादापारमण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश् च लोकालोकः स उच्यते

ତାହାର ପରେ ଏକ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ବାହ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ରଚେ। ସେଇ ପ୍ରକାଶ ଓ ଅପ୍ରକାଶ ଲୋକଙ୍କର ବିଭାଜକ; ତାକୁ ‘ଲୋକାଲୋକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 33

दृश्यादृश्यगिरिर् यावत् तावदेषा धरा द्विजाः योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः

ହେ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ, ଏହି ପୃଥିବୀ ‘ଦୃଶ୍ୟ–ଅଦୃଶ୍ୟ’ ନାମକ ପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ତାହାର ଉଚ୍ଚତା ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଦଶ ସହସ୍ର ଯୋଜନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 34

तावांश् च विस्तरस्तस्य लोकालोकमहागिरेः अर्वाचीने तु तस्यार्धे चरन्ति रविरश्मयः

ସେଇ ମହା ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ବିସ୍ତାର ଏତିକି। ତାହାର ନିକଟ ଅର୍ଧଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ସଞ୍ଚରଣ କରନ୍ତି; ସେତିକି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 35

परार्धे तु तमो नित्यं लोकालोकस्ततः स्मृतः एवं संक्षेपतः प्रोक्तो भूर्लोकस्य च विस्तरः

ତାହାର ପରାର୍ଧରେ ନିତ୍ୟ ତମସ୍ ଅଛି; ତେଣୁ ଏହା ‘ଲୋକାଲୋକ’—ଲୋକ ଓ ଅଲୋକର ସୀମା—ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏଭଳି ସଂକ୍ଷେପରେ ଭୂର୍ଲୋକର ବିସ୍ତାର କୁହାଗଲା।

Verse 36

आ भानोर्वै भुवः स्वस्तु आ ध्रुवान्मुनिसत्तमाः आवहाद्या निविष्टास्तु वायोर्वै सप्त नेमयः

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଭୁବର୍ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବାୟୁର ସାତ ‘ନେମି’—ଆବହ ଆଦି—ନିବିଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶୁଭ କ୍ରମରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 37

आवहः प्रवहश्चैव ततश्चानुवहस् तथा संवहो विवहश्चाथ ततश्चोर्ध्वं परावहः

ଆବହ ଓ ପ୍ରବହ, ତାପରେ ଅନୁବହ; ଏହିପରି ସଂବହ ଓ ବିବହ—ଏମାନଙ୍କ ପରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଦିଗରେ ପରାବହ (ବାୟୁପ୍ରବାହ) ଅଛି।

Verse 38

द्विजाः परिवहश्चेति वायोर्वै सप्त नेमयः बलाहकास् तथा भानुश् चन्द्रो नक्षत्रराशयः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ବାୟୁର ସାତ ନେମି (ପରିଭ୍ରମଣ-ବଳୟ) ହେଲା—ଦ୍ୱିଜା ଓ ପରିବହ; ଏବଂ ବଲାହକ, ଭାନୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର-ରାଶିସମୂହ।

Verse 39

ग्रहाणि ऋषयः सप्त ध्रुवो विप्राः क्रमादिह योजनानां महीपृष्ठाद् ऊर्ध्वं पञ्चदश आ ध्रुवात्

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଏଠାରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗ୍ରହମାନେ, ସପ୍ତଋଷି ଓ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀପୃଷ୍ଠରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଯୋଜନ ମାପରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପନ୍ଦର କ୍ରମରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।

Verse 40

नियुतान्येकनियुतं भूपृष्ठाद्भानुमण्डलम् रथः षोडशसाहस्रो भास्करस्य तथोपरि

ଭୂପୃଷ୍ଠରୁ ଭାନୁମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ନିୟୁତ ଦୂରତା; ତାହାର ଉପରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ରଥ ଷୋଳହ ସହସ୍ର (ଯୋଜନ) ବିସ୍ତୃତ।

Verse 41

चतुरशीतिसाहस्रो मेरुश्चोपरि भूतलात् कोटियोजनमाक्रम्य महर्लोको ध्रुवाद्ध्रुवः

ଭୂତଳରୁ ଉପରେ ମେରୁ ଚଉରାଶି ସହସ୍ର (ଯୋଜନ) ଉଚ୍ଚ। ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି, ଧ୍ରୁବର ପରେ ମହର୍ଲୋକ ଧ୍ରୁବ ପରି ଅଚଳ ଓ ସ୍ଥିର ଅଛି।

Verse 42

जनलोको महर्लोकात् तथा कोटिद्वयं द्विजाः जनलोकात्तपोलोकश् चतस्रः कोटयो मतः

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମହର୍ଲୋକର ପରେ ଜନଲୋକ ଦୁଇ କୋଟି ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏବଂ ଜନଲୋକରୁ ତପୋଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୂରତା ଚାରି କୋଟି ବୋଲି ମତ।

Verse 43

प्राजापत्याद्ब्रह्मलोकः कोटिषट्कं विसृज्य तु पुण्यलोकास्तु सप्तैते ह्य् अण्डे ऽस्मिन्कथिता द्विजाः

ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଲୋକର ପରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଅଛି; ଛଅ କୋଟି (ଉପବିଭାଗ) ଛାଡ଼ିଦେଇ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ଅଣ୍ଡରେ ଏହି ସାତ ପୁଣ୍ୟଲୋକ କଥିତ।

Verse 44

अधः सप्ततलानां तु नरकाणां हि कोटयः मायान्ताश्चैव घोराद्या अष्टाविंशतिरेव तु

ସପ୍ତତଳର ତଳେ ନରକମାନଙ୍କର ଅସଂଖ୍ୟ କୋଟି ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ଆଦିରୁ ମାୟାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଠାଇଶି ଭୟଙ୍କର ବିଭାଗ କଥିତ।

Verse 45

पापिनस्तेषु पच्यन्ते स्वस्वकर्मानुरूपतः अवीच्यन्तानि सर्वाणि रौरवाद्यानि तेषु च

ସେହି ନରକମାନେ ପାପୀମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁରୂପ ଦହି ‘ପକାଯାନ୍ତି’। ଏବଂ ସେଠାରେ ରୌରବ ଆଦିରୁ ଅବୀଚି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ନରକ ଅଛି।

Verse 46

प्रत्येकं पञ्चकान्याहुर् नरकाणि विशेषतः अण्डमादौ मया प्रोक्तम् अण्डस्यावरणानि च

ବିଶେଷତଃ କୁହାଯାଏ ଯେ ନରକମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଞ୍ଚ ପାଞ୍ଚର ଗୋଷ୍ଠୀରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ) ଏବଂ ତାହାର ଆବରଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିଛି।

Verse 47

हिरण्यगर्भसर्गश् च प्रसंगाद्बहुविस्तरात् अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः

ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭସୃଷ୍ଟିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠାରେ ପ୍ରସଙ୍ଗବଶତଃ କେବଳ ବିସ୍ତୃତ ସଙ୍କେତରେ କରାଯାଇଛି। ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କୋଟିକୋଟି, ସହସ୍ର କୋଟି ଜାଣ।

Verse 48

सर्वगत्वात् प्रधानस्य तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश

ପ୍ରଧାନ (ପ୍ରକୃତି) ସର୍ବବ୍ୟାପୀ—ତିର୍ୟକ୍, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ହେବାରୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 49

प्रत्यण्डं द्विजशार्दूलास् तेषां हेतुर्महेश्वरः अण्डेषु चाण्डबाह्येषु तथाण्डावरणेषु च

ହେ ଦ୍ୱିଜଶାର୍ଦ୍ଦୂଳମାନେ! ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣ୍ଡ (ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ)ର କାରଣ ମହେଶ୍ୱର ହିଁ। ସେ ଅଣ୍ଡଭିତରେ, ଅଣ୍ଡବାହାରେ ଓ ଅଣ୍ଡାବରଣମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 50

तमो ऽन्ते च तमःपारे चाष्टमूर्तिर्व्यवस्थितः अस्यात्मनो महेशस्य महादेवस्य धीमतः

ତମସର ସୀମାରେ ଓ ସେଇ ତମସର ପାରେ ମଧ୍ୟ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ସେ ଧୀମାନ ମହେଶ, ମହାଦେବଙ୍କ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ।

Verse 51

अदेहिनस् त्वहो देहम् अखिलं परमात्मनः अस्याष्टमूर्तेः शर्वस्य शिवस्य गृहमेधिनः

ଆହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ସେ ଦେହହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସେଇ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦେହ; ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶର୍ବ, ଶିବ—ଗୃହମେଧୀ ରୂପେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଜଗତକୁ ଧାରଣ-ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 52

गृहिणी प्रकृतिर्दिव्या प्रजाश् च महदादयः पशवः किङ्करास्तस्य सर्वे देहाभिमानिनः

ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକୃତି ତାହାଙ୍କ ଗୃହିଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ମହତ୍ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ପ୍ରଜାମାନେ ତାହାଙ୍କ ଆଶ୍ରିତ ପରି। ଏ ସମସ୍ତେ ପଶୁ—ଦେହାଭିମାନରେ ବନ୍ଧିତ—ତାହାଙ୍କ ସେବକ ହୋଇ ରହନ୍ତି।

Verse 53

आद्यन्तहीनो भगवान् अनन्तः पुमान्प्रधानप्रमुखाश् च सप्त प्रधानमूर्तिस्त्वथ षोडशाङ्गो महेश्वरश्चाष्टतनुः स एव

ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ପରମ ପୁରୁଷ। ପ୍ରଧାନ ଆଦି ସପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ସେଇ ଆଧାର ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଧାନମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ସେ ଷୋଡଶ ବିକାରରୂପ ମଧ୍ୟ; ଏହି ସେଇ ମହେଶ୍ୱର ଅଷ୍ଟତନୁ।

Verse 54

आज्ञाबलात्तस्य धरा स्थितेह धराधरा वारिधराः समुद्राः ज्योतिर्गणः शक्रमुखाः सुराश् च वैमानिकाः स्थावरजङ्गमाश् च

ତାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାବଳରେ ଏହି ଧରା ସ୍ଥିର; ପର୍ବତଧାରୀ, ମେଘଧାରୀ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ, ଇନ୍ଦ୍ରମୁଖ ଦେବ, ବୈମାନିକ ଓ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ—ସବୁ ଆ ପରମ ପତିଙ୍କ ନିୟମରେ ଟିକି ରହିଛି।

Verse 55

दृष्ट्वा यक्षं लक्षणैर्हीनमीशं दृष्ट्वा सेन्द्रास्ते किमेतत्त्विहेति यक्षं गत्वा निश्चयात्पावकाद्याः शक्तिक्षीणाश्चाभवन् यत्ततो ऽपि

ଲକ୍ଷଣହୀନ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଇ ଯକ୍ଷକୁ ଦେଖି—ଯେ ଆସଲେ ଈଶ—ଇନ୍ଦ୍ରସହ ଦେବମାନେ କହିଲେ, “ଏଠି ଏହା କ’ଣ?” ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ଯକ୍ଷଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅଗ୍ନି ଆଦିଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଗଲା, ଆଶାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।

Verse 56

दग्धुं तृणं वापि समक्षमस्य यक्षस्य वह्निर्न शशाक विप्राः वायुस्तृणं चालयितुं तथान्ये स्वान्स्वान्प्रभावान् सकलामरेन्द्राः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ସେଇ ଯକ୍ଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି ଏକ ତୃଣକଣାକୁ ମଧ୍ୟ ଦଗ୍ଧ କରିପାରିଲା ନାହିଁ; ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ହଲାଇପାରିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଅମରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରଭାବ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।

Verse 57

तदा स्वयं वृत्ररिपुः सुरेन्द्रैः सुरेश्वरः सर्वसमृद्धिहेतुः सुरेश्वरं यक्षमुवाच को वा भवानितीत्थं स कुतूहलात्मा

ତେବେ ବୃତ୍ରବଧକ ଶକ୍ର—ଦେବେନ୍ଦ୍ର, ଦେବମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ ସୁରେଶ୍ୱର—ଅନ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଆସି ସେଇ ଯକ୍ଷରୂପ ଅଧିପତିଙ୍କୁ କୁତୁହଳରେ ପଚାରିଲେ— “ଆପଣ କିଏ?”

Verse 58

तदा ह्यदृश्यं गत एव यक्षस् तदांबिका हैमवती शुभास्या उमा शुभैराभरणैरनेकैः सुशोभमाना त्वनु चाविरासीत्

ତେବେ ସେଇ ଯକ୍ଷ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଭମୁଖୀ ହୈମବତୀ ଅମ୍ବିକା—ଉମା—ଅନେକ ମଙ୍ଗଳ ଆଭୂଷଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 59

तां शक्रमुख्या बहुशोभमानाम् उमामजां हैमवतीमपृच्छन् /* किमेतदीशे बहुशोभमाने वांबिके यक्षवपुश्चकास्ति

ତେବେ ଶକ୍ର ଆଦି ଦେବମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟୀ, ଅଜନ୍ମା ହୈମବତୀ ଉମାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— “ହେ ପରମ ଶୋଭାମୟୀ ଅମ୍ବିକେ! ଏଠାରେ ଯକ୍ଷରୂପେ ପ୍ରକଟ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତା କିଏ?”

Verse 60

निशम्य तद्यक्षमुमाम्बिकाह त्वगोचरश्चेति सुराः सशक्राः /* प्रणेमुरेनां मृगराजगामिनीमुमामजां लोहितशुक्लकृष्णाम्

ସେଇ ଯକ୍ଷ ଉମା-ଅମ୍ବିକା ହିଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ନୁହେଁ ବୋଲି ଶୁଣି, ଶକ୍ର ସହ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ— ସିଂହିଣୀ-ଗତି ଥିବା, ଅଜନ୍ମା ଉମାଙ୍କୁ; ଲୋହିତ-ଶୁକ୍ଳ-କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଦୀପ୍ତ ତାଙ୍କୁ।

Verse 61

संभाविता सा सकलामरेन्द्रैः सर्वप्रवृत्तिस्तु सुरासुराणाम् अहं पुरासं प्रकृतिश् च पुंसो यक्षस्य चाज्ञावशगेत्यथाह

ସମସ୍ତ ଅମରେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ ସେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରବୃତ୍ତିର ପ୍ରେରଣା ହେଲେ। ତାପରେ ସେ କହିଲେ— “ମୁଁ ଆଦିକାଳରୁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରକୃତି; ଏବଂ ସେଇ ଯକ୍ଷରୂପ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଧୀନ ମଧ୍ୟ ରହେ।”

Verse 62

तस्माद्द्विजाः सर्वमजस्य तस्य नियोगतश्चाण्डमभूदजाद्वै अजश् च अण्डादखिलं च तस्माज् ज्योतिर्गणैर्लोकमजात्मकं तत्

ଏହେତୁ ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଇ ଅଜ (ଅଜନ୍ମା) ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଅଜରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅଣ୍ଡ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ଅଣ୍ଡରୁ ସମଗ୍ର ବ୍ୟକ୍ତ ଜଗତର ବିସ୍ତାର ହେଲା। ପରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣମାନେ ଅଜସ୍ୱରୂପ ସେଇ ଲୋକକୁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥିତ କରି ପ୍ରକଟିକରଣଯୋଗ୍ୟ କଲେ।