Adhyaya 41

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे चतुर्युगपरिमाणं नाम चत्वारिंशो ऽध्यायः इन्द्र उवाच पुनः ससर्ज भगवान् प्रभ्रष्टाः पूर्ववत्प्रजाः सहस्रयुगपर्यन्ते प्रभाते तु पितामहः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ଚତୁର୍ୟୁଗପରିମାଣ’ ନାମକ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ସହସ୍ର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାର ପ୍ରଭାତେ ପିତାମହ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବବତ୍ ଲୟ ପାଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 2

एवं परार्धे विप्रेन्द्र द्विगुणे तु तथा गते तदा धराम्भसि व्याप्ता ह्य् आपो वह्नौ समीरणे

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେହି ପରାର୍ଧ କାଳ ଗତ ହୋଇ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଗତ ହେଲାପରେ, ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲା; ସେ ଜଳ ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ ଲୀନ ହେଲା—ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ପ୍ରତ୍ୟାହାର।

Verse 3

वह्निः समीरणश्चैव व्योम्नि तन्मात्रसंयुतः इन्द्रियाणि दशैकं च तन्मात्राणि द्विजोत्तम

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ, ଏବଂ ତନ୍ମାତ୍ରାସଂଯୁକ୍ତ ଆକାଶ; ତଥା ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ (ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ) ଏବଂ ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ—ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱକ୍ରମେ ଗଣିତ।

Verse 4

अहङ्कारमनुप्राप्य प्रलीनास्तत्क्षणादहो अभिमानस्तदा तत्र महान्तं व्याप्य वै क्षणात्

ଅହଙ୍କାରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ସେହି କ୍ଷଣରେ ତାହାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ଅଭିମାନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପିଲା।

Verse 5

महानपि तथा व्यक्तं प्राप्य लीनो ऽभवद्द्विज अव्यक्तं स्वगुणैः सार्धं प्रलीनमभवद्भवे

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ଲୀନ ହେଲା; ଅବ୍ୟକ୍ତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଗୁଣସହିତ ଭବ—ଶିବରେ—ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଲୀନ ହେଲା।

Verse 6

ततः सृष्टिरभूत्तस्मात् पूर्ववत्पुरुषाच्छिवात् अथ सृष्टास्तदा तस्य मनसा तेन मानसाः

ତାପରେ ସେଇ ଆଦିପୁରୁଷ ଶିବଠାରୁ ପୂର୍ବବତ୍ ସୃଷ୍ଟି ପୁନର୍ବାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ତାହାପରେ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ମନ ଦ୍ୱାରା ମାନସ ସନ୍ତାନମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 7

न व्यवर्धन्त लोके ऽस्मिन् प्रजाः कमलयोनिना वृद्ध्यर्थं भगवान्ब्रह्मा पुत्रैर्वै मानसैः सह

ଏହି ଲୋକରେ ପ୍ରଜାମାନେ ବଢ଼ୁନଥିଲେ। ତେଣୁ କମଳଯୋନି ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟିବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 8

दुश्चरं विचचारेशं समुद्दिश्य तपः स्वयम् तुष्टस्तु तपसा तस्य भवो ज्ञात्वा स वाञ्छितम्

ସେ ନିଜେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭବ (ଶିବ) ତାଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଜାଣି ଇଚ୍ଛିତ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

Verse 9

ललाटमध्यं निर्भिद्य ब्रह्मणः पुरुषस्य तु पुत्रस्नेहमिति प्रोच्य स्त्रीपुंरूपो ऽभवत्तदा

ତାପରେ ସେଇ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲଲାଟମଧ୍ୟକୁ ଭେଦି, “ଏହା ପୁତ୍ରସ୍ନେହ” ବୋଲି କହି, ସେ ଶକ୍ତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁଂ ଉଭୟରୂପ ହେଲା।

Verse 10

तस्य पुत्रो महादेवो ह्य् अर्धनारीश्वरो ऽभवत् ददाह भगवान्सर्वं ब्रह्माणं च जगद्गुरुम्

ତାହାରୁ ମହାଦେବ ଜନ୍ମିଲେ; ସେ ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ସେଇ ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ—ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ପତି ଶିବଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 11

अथार्धमात्रां कल्याणीम् आत्मनः परमेश्वरीम् बुभुजे योगमार्गेण वृद्ध्यर्थं जगतां शिवः

ତାପରେ ଶିବ ଜଗତମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପା କଲ୍ୟାଣୀ ପରମେଶ୍ୱରୀ—ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଧମାତ୍ରା ଶକ୍ତି—ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ।

Verse 12

तस्यां हरिं च ब्रह्माणं ससर्ज परमेश्वरः विश्वेश्वरस्तु विश्वात्मा चास्त्रं पाशुपतं तथा

ସେଇ କ୍ରମରେ ପରମେଶ୍ୱର—ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଓ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 13

तस्माद्ब्रह्मा महादेव्याश् चांशजश् च हरिस् तथा अण्डजः पद्मजश्चैव भवाङ्गभव एव च

ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ; ମହାଦେବୀଠାରୁ ମଧ୍ୟ। ହରି ମଧ୍ୟ ଅଂଶରୂପେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେ ‘ଅଣ୍ଡଜ’ ‘ପଦ୍ମଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି—ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଉଦ୍ଭୂତ।

Verse 14

एतत्ते कथितं सर्वम् इतिहासं पुरातनम् परार्धं ब्रह्मणो यावत् तावद्भूतिः समासतः

ଏହି ପୁରାତନ ଇତିହାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ପରାର୍ଧ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେ ଭୂତି (ପ୍ରକଟ ଭାବ), ତାହାର ସାର ସଂକ୍ଷେପରେ ଏତିକି।

Verse 15

वैराग्यं ब्रह्मणो वक्ष्ये तमोद्भूतं समासतः नारायणो ऽपि भगवान् द्विधा कृत्वात्मनस्तनुम्

ମୁଁ ତମୋଗୁଣଜନିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି। ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେହକୁ ଦ୍ୱିଧା କରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଗତ୍-ବିସ୍ତାରକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 16

ससर्ज सकलं तस्मात् स्वाङ्गादेव चराचरम् ततो ब्रह्माणमसृजद् ब्रह्मा रुद्रं पितामहः

ତାଙ୍କର ନିଜ ଅଙ୍ଗରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଣି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ କଲେ।

Verse 17

मुने कल्पान्तरे रुद्रो हरिं ब्रह्माणम् ईश्वरम् ततो ब्रह्माणमसृजन् मुने कल्पान्तरे हरिः

ହେ ମୁନି, ଗୋଟିଏ କଳ୍ପରେ ଈଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର ହରିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଅନ୍ୟ କଳ୍ପରେ, ହେ ମୁନି, ହରି ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଭଳି କଳ୍ପଭେଦେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପରମ ପତି ଅନ୍ତର୍ନିୟନ୍ତା ଭାବେ ଅତୀତ ରହନ୍ତି।

Verse 18

नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः तदा विचार्य वै ब्रह्मा दुःखं संसार इत्यजः

ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ଭବ (ଶିବ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତେବେ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ବିଚାର କରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ଏହି ସଂସାର ନିଶ୍ଚୟ ଦୁଃଖ।”

Verse 19

सर्गं विसृज्य चात्मानम् आत्मन्येव नियोज्य च संहृत्य प्राणसञ्चारं पाषाण इव निश्चलः

ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ନିୟୋଜିତ କରି, ସେ ପ୍ରାଣସଞ୍ଚାରକୁ ସଂହରିଲେ; ପାଷାଣ ପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲେ।

Verse 20

दशवर्षसहस्राणि समाधिस्थो ऽभवत्प्रभुः अधोमुखं तु यत्पद्मं हृदि संस्थं सुशोभनम्

ଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ସମାଧିସ୍ଥ ରହିଲେ। ହୃଦୟରେ ଏକ ସୁଶୋଭନ ପଦ୍ମ ଥିଲା; ଅଧୋମୁଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।

Verse 21

पूरितं पूरकेणैव प्रबुद्धं चाभवत्तदा तदूर्ध्ववक्त्रम् अभवत् कुम्भकेन निरोधितम्

ପୂରକରେ ପୂରିତ ହେବା ସହିତ ତାହା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। କୁମ୍ଭକରେ ନିରୋଧିତ ହେଲେ ତାହାର ‘ମୁଖ’ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ହେଲା—ପାଶାତୀତ ପତି-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରାଣ ଓ ମନ ଉଠିବାର ଚିହ୍ନ।

Verse 22

तत्पद्मकर्णिकामध्ये स्थापयामास चेश्वरम् तदोमिति शिवं देवम् अर्धमात्रापरं परम्

ସେହି ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକାମଧ୍ୟରେ ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ପରେ ‘ଓଁ’ ରୂପେ ପରମଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ—ଅର୍ଧମାତ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ପରାତ୍ପର ତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 23

मृणालतन्तुभागैकशतभागे व्यवस्थितम् यमी यमविशुद्धात्मा नियम्यैवं हृदीश्वरम्

ଯମଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣ ଥିବା ସଂୟମୀ ଯୋଗୀ, ନିୟମପୂର୍ବକ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ହୃଦୟସ୍ଥ ହୃଦୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ—ଯିଏ ପଦ୍ମନାଳର ଗୋଟିଏ ତନ୍ତୁର ଶତଭାଗର ଏକଭାଗ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 24

यमपुष्पादिभिः पूज्यं याज्यो ह्ययजदव्ययम् तस्य हृत्कमलस्थस्य नियोगाच्चांशजो विभुः

ଯମପୁଷ୍ପ ଆଦିଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ, ଯଜ୍ଞାର୍ହ ସେହି ଅବ୍ୟୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଆରାଧନା କରାଗଲା। ଏବଂ ହୃତ୍କମଳସ୍ଥ ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିୟୋଗରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ ଅଂଶରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 25

ललाटमस्य निर्भिद्य प्रादुरासीत्पितामहात् लोहितो ऽभूत् स्वयं नीलः शिवस्य हृदयोद्भवः

ତାହାର ଲଲାଟକୁ ଭେଦି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ନୀଲଲୋହିତ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ଲୋହିତ ଭାବେ ଦିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସ୍ୱୟଂ ନୀଳକଣ୍ଠ—ଶିବଙ୍କ ହୃଦୟୋଦ୍ଭବ।

Verse 26

वह्नेश्चैव तु संयोगात् प्रकृत्य पुरुषः प्रभुः नीलश् च लोहितश्चैव यतः कालाकृतिः पुमान्

ଅଗ୍ନିର ସଂଯୋଗରୁ, ପ୍ରକୃତି ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଥିବା ପ୍ରଭୁ ପୁରୁଷ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରୁ ନୀଳ ଓ ଲୋହିତ ରୂପ, ଏବଂ କାଳାକୃତି ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଏ।

Verse 27

नीललोहित इत्युक्तस् तेन देवेन वै प्रभुः ब्रह्मणा भगवान्कालः प्रीतात्मा चाभवद्विभुः

ସେହି ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ‘ନୀଲଲୋହିତ’ ବୋଲି କହିଲେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ—ଭଗବାନ କାଳ (ଶିବ)—ଅନ୍ତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 28

सुप्रीतमनसं देवं तुष्टाव च पितामहः नामाष्टकेन विश्वात्मा विश्वात्मानं महामुने

ହେ ମହାମୁନି, ସେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତମନା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସେହି ଦେବ—ବିଶ୍ୱାତ୍ମା—ଙ୍କୁ ନାମାଷ୍ଟକରେ ସ୍ତୁତି କଲେ; ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ନିଜେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କଲେ।

Verse 29

पितामह उवाच नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयाय ते

ପିତାମହ କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ଭାସ୍କର ସଦୃଶ ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଦେବ ଭବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଆପଣ ରସସ୍ୱରୂପ ଓ ଅମ୍ବୁ-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ହୋଇ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 30

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमो नमः

ପୃଥିବୀରୂପ ଶର୍ବଙ୍କୁ, ଯିଏ ସଦା ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଜୀବନଦାୟକ, ନମସ୍କାର। ବାୟୁରୂପ ଈଶଙ୍କୁ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣେଇ ସ୍ପର୍ଶ-ତତ୍ତ୍ୱ—ବାରମ୍ବାର ନମୋ ନମଃ।

Verse 31

पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

ସମସ୍ତ ପଶୁ (ବନ୍ଧ ଜୀବ)ଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ, ଅତିତେଜସ୍ବୀ ପାବକଙ୍କୁ, ଭୀମଙ୍କୁ, ବ୍ୟୋମରୂପ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରଗମ୍ୟ ଶବ୍ଦମାତ୍ର-ତତ୍ତ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

Verse 32

महादेवाय सोमाय अमृताय नमो ऽस्तु ते उग्राय यजमानाय नमस्ते कर्मयोगिने

ମହାଦେବ ସୋମ—ଅମୃତସ୍ୱରୂପ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମୋऽସ୍ତୁ। ଉଗ୍ର ପ୍ରଭୁ, ଯଜ୍ଞର ଯଜମାନ, ଏବଂ କର୍ମଯୋଗର ଅଧିପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 33

यः पठेच्छृणुयाद्वापि पैतामहमिमं स्तवम् रुद्राय कथितं विप्राञ् श्रावयेद्वा समाहितः

ଯେ ଏହି ପୈତାମହ ସ୍ତବକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ—ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ କଥିତ—ଏବଂ ସମାହିତ ମନରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣାଏ, (ସେ ଏହାର ପୁଣ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହୁଏ)।

Verse 34

अष्टमूर्तेस्तु सायुज्यं वर्षादेकादवाप्नुयात् एवं स्तुत्वा महादेवम् अवैक्षत पितामहः

ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ—ଏଗାର ବର୍ଷରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 35

तदाष्टधा महादेवः समातिष्ठत्समन्ततः तदा प्रकाशते भानुः कृष्णवर्त्मा निशाकरः

ତେବେ ସର୍ବଭୂତପତି ମହାଦେବ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଅଷ୍ଟଧା ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ସେହି କ୍ଷଣେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା ଏବଂ କୃଷ୍ଣବର୍ତ୍ମା ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା—ତାହା ତାଙ୍କ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତିର ଦିବ୍ୟ ଚିହ୍ନ।

Verse 36

क्षितिर्वायुः पुमानंभः सुषिरं सर्वगं तथा तदाप्रभृति तं प्राहुर् अष्टमूर्तिरितीश्वरम्

ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜୀବ (ପୁମାନ୍), ଜଳ, ଆକାଶ ଏବଂ ସର୍ବଗତ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ରୂପମାନେ। ସେହିଦିନଠାରୁ ସେମାନେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ‘ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି’ ବୋଲି କହିଲେ; ଯିଏ ଜଗତ୍-ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ନିୟନ୍ତା।

Verse 37

अष्टमूर्तेः प्रसादेन विरञ्चिश्चासृजत्पुनः सृष्ट्वैतद् अखिलं ब्रह्मा पुनः कल्पान्तरे प्रभुः

ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି-ସ୍ୱରୂପ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବିରଞ୍ଚି (ବ୍ରହ୍ମା) ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଜନ କରନ୍ତି।

Verse 38

सहस्रयुगपर्यन्तं संसुप्ते च चराचरे प्रजाः स्रष्टुमनास् तेपे तत उग्रं तपो महत्

ସହସ୍ର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେତେବେଳେ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ପରି ଥିଲା, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ଉଗ୍ର ଓ ମହାନ ତପ କଲେ—ସର୍ବଜାଗରଣକାରୀ ପତି-ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଧୀନରେ।

Verse 39

तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत

ଏଭଳି ତପ କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତାପରେ ଦୀର୍ଘ କାଳ ପରେ ଦୁଃଖ ଓ ହତାଶାରୁ ତାଙ୍କ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମ ନେଲା।

Verse 40

क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन्

କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନୟନଦ୍ୱୟରୁ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ପଡ଼ିଲା। ସେହି ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ନେଇ ସେତେବେଳେ ଭୂତ ଓ ପ୍ରେତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 41

सर्वांस्तानग्रजान्दृष्ट्वा भूतप्रेतनिशाचरान् अनिन्दत तदा देवो ब्रह्मात्मानम् अजो विभुः

ସେ ସମସ୍ତ ଅଗ୍ରଜ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ନିଶାଚରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଜ ଓ ବିଭୁ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ ନିଜ ଦୋଷ ଜାଣି ନିଜକୁ ନିନ୍ଦା କଲେ।

Verse 42

जहौ प्राणांश् च भगवान् क्रोधाविष्टः प्रजापतिः ततः प्राणमयो रुद्रः प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ପ୍ରାଣମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ପ୍ରାଣମୟ ରୁଦ୍ର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ।

Verse 43

अर्धनारीश्वरो भूत्वा बालार्कसदृशद्युतिः तदैकादशधात्मानं प्रविभज्य व्यवस्थितः

ଅର୍ଧନାରୀଶ୍ୱର ହୋଇ, ନବୋଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦ୍ୟୁତିମାନ ହୋଇ, ସେ ତେବେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ କରି ସୁସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 44

अर्धेनांशेन सर्वात्मा ससर्जासौ शिवामुमाम् सा चासृजत्तदा लक्ष्मीं दुर्गां श्रेष्ठां सरस्वतीम्

ସର୍ବାତ୍ମା ନିଜ ଅର୍ଧାଂଶରୁ ଶିବା—ଉମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ମଧ୍ୟ ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦୁର୍ଗା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 45

वामां रौद्रीं महामायां वैष्णवीं वारिजेक्षणाम् कलां विकिरिणीं चैव कालीं कमलवासिनीम्

ମୁଁ ବାମା ଶକ୍ତି, ରୌଦ୍ରୀ, ମହାମାୟା, ପଦ୍ମନେତ୍ରୀ ବୈଷ୍ଣବୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ କିରଣ ବିକିରଣ କରୁଥିବା କଳା ଏବଂ ପଦ୍ମବାସିନୀ କାଳୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ପତି ଶିବଙ୍କ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭାବେ ଧ୍ୟେୟ।

Verse 46

बलविकरिणीं देवीं बलप्रमथिनीं तथा सर्वभूतस्य दमनीं ससृजे च मनोन्मनीम्

ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଲବିକରିଣୀ (ଶକ୍ତିକୁ ରୂପାନ୍ତର କରୁଥିବା), ବଲପ୍ରମଥିନୀ (ବିରୋଧୀ ବଳକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା) ଏବଂ ଦମନୀ (ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ବଶ କରୁଥିବା) ରୂପେ ପ୍ରକଟ କଲେ; ଏବଂ ମନୋନ୍ମନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଯିଏ ମନକୁ ସାଧାରଣ ଗତିରୁ ପରେ ଉଠାଏ।

Verse 47

तथान्या बहवः सृष्टास् तया नार्यः सहस्रशः रुद्रैश्चैव महादेवस् ताभिस्त्रिभुवनेश्वरः

ଏପରି ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନାରୀମାନେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏବଂ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର ମହାଦେବ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ତାହାମାନଙ୍କ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ।

Verse 48

सर्वात्मनश् च तस्याग्रे ह्य् अतिष्ठत्परमेश्वरः मृतस्य तस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

ସେତେବେଳେ ସର୍ବାତ୍ମା ପରମେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା—ପରମେଷ୍ଠି—ମୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।

Verse 49

घृणी ददौ पुनः प्राणान् ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः ब्रह्मणः प्रददौ प्राणान् आत्मस्थांस्तु तदा प्रभुः

ତେବେ କରୁଣାମୟ ମହେଶ୍ୱର—ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ବୋଲି ଖ୍ୟାତ—ପୁନଃ ପ୍ରାଣ ଦାନ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଜୀବନବଳକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

Verse 50

प्रहृष्टो ऽभूत्ततो रुद्रः किंचित्प्रत्यागतासवम् अभ्यभाषत देवेशो ब्रह्माणं परमं वचः

ତେବେ ରୁଦ୍ର ହର୍ଷିତ ହେଲେ; କିଛି ସଂଯତ ହୋଇ ଦେବେଶ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପରମ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 51

मा भैर्देव महाभाग विरिञ्च जगतां गुरो मयेह स्थापिताः प्राणास् तस्मादुत्तिष्ठ वै प्रभो

“ଭୟ କରନି, ହେ ମହାଭାଗ ଦେବ—ହେ ବିରିଞ୍ଚି, ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ। ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରାଣ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିଛି; ତେଣୁ ଉଠ, ପ୍ରଭୋ।”

Verse 52

श्रुत्वा वचस्ततस्तस्य स्वप्नभूतं मनोगतम् पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

ସେହି ବଚନ ଶୁଣି—ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅଙ୍କିତ—ପିତାମହ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ହେଲେ; ତାଙ୍କ ନେତ୍ର ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମ ପରି ଦୀପ୍ତ ଥିଲା।

Verse 53

ततः प्रत्यागतप्राणः समुदैक्षन् महेश्वरम् स उद्वीक्ष्य चिरं कालं स्निग्धगंभीरया गिरा

ତାପରେ ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିଲାପରେ ସେ ଉପରକୁ ଚାହିଁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିହାରି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ କହିଲେ।

Verse 54

उवाच भगवान् ब्रह्मा समुत्थाय कृताञ्जलिः भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः

ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ଉଠି କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ କହିଲେ: “ହେ ମହାଭାଗ, କହ—କହ! ତୁମେ ମୋ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଛ।”

Verse 55

को भवान् अष्टमूर्तिर् वै स्थित एकादशात्मकः इन्द्र उवाच तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ଆପଣ କିଏ? ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏକାଦଶାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜିତ?” ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 56

स्पृशन्कराभ्यां ब्रह्माणं सुखाभ्यां स सुरारिहा श्रीशङ्कर उवाच मां विद्धि परमात्मानम् एनां मायामजामिति

ଶୁଭ ଦୁଇ କରରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଦେବଶତ୍ରୁନାଶକ ଶ୍ରୀଶଙ୍କର କହିଲେ—“ମୋତେ ପରମାତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣ; ଏହାକୁ ଅଜା ମାୟାଶକ୍ତି ବୋଲି ବୁଝ।”

Verse 57

एते वै संस्थिता रुद्रास् त्वां रक्षितुमिहागताः ततः प्रणम्य तं ब्रह्मा देवदेवमुवाच ह

“ଏହି ରୁଦ୍ରମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ଥିତ; ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।” ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ସେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ।

Verse 58

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा हर्षगद्गदया गिरा भगवन्देवदेवेश दुःखैराकुलितो ह्यहम्

ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି, ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ମୁଁ କହୁଛି—“ହେ ଭଗବାନ, ହେ ଦେବଦେବେଶ! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳିତ।”

Verse 59

संसारान्मोक्तुमीशान मामिहार्हसि शङ्कर ततः प्रहस्य भगवान् पितामहमुमापतिः

“ହେ ଈଶାନ, ହେ ଶଙ୍କର! ଏଠାରେ ଆପଣ ମୋତେ ସଂସାରରୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇପାରିବେ।” ତାପରେ ଭଗବାନ ଉମାପତି ହସି ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 60

तदा रुद्रैर्जगन्नाथस् तया चान्तर्दधे विभुः इन्द्र उवाच तस्माच्छिलाद लोकेषु दुर्लभो वै त्वयोनिजः

ତେବେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଜଗନ୍ନାଥ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ, ଏବଂ ସେଇ ଦେବୀ ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—“ଏହିପରି, ହେ ଶିଲାଦ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅୟୋନିଜ’ (ଗର୍ଭଜନ୍ମ ନୁହେଁ) ସତ୍ତା ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ଲଭ।”

Verse 61

मृत्युहीनः पुमान्विद्धि समृत्युः पद्मजो ऽपि सः किंतु देवेश्वरो रुद्रः प्रसीदति यदीश्वरः

ପରମ ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ବୋଲି ଜାଣ; ପଦ୍ମଜ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ। କିନ୍ତୁ ଦେବେଶ୍ୱର ରୁଦ୍ର—ପତି ଈଶ୍ୱର—ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ଅନୁଗ୍ରହ କରି ମୃତ୍ୟୁତୀତ ଶିବପଦ ଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 62

न दुर्लभो मृत्युहीनस् तव पुत्रो ह्ययोनिजः मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा च महात्मना

“ତୁମ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ‘ଅୟୋନିଜ’ ପୁତ୍ର ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ଏହି ବର ମୁଁ, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଦେଉଛୁ—ଏହା ଶିବାନୁଗ୍ରହର ଫଳ।”

Verse 63

अयोनिजं मृत्युहीनम् असमर्थं निवेदितुम् शैलादिरुवाच एवं व्याहृत्य विप्रेन्द्रम् अनुगृह्य च तं घृणी

ଅୟୋନିଜ ଓ ମୃତ୍ୟୁହୀନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ଶୈଲାଦି ଏପରି କହିଲେ। ଏଭଳି କହି, କରୁଣାମୟ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରି ଶିବଭକ୍ତି ବଢ଼ାଇଲେ।

Verse 64

देवैर्वृतो ययौ देवः सितेनेभेन वै प्रभुः

ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ପ୍ରଭୁ ଦେବ ଶ୍ୱେତ ହାତୀରେ ଆରୋହଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ସେ ସର୍ବଲୋକର ଈଶାନ, ଶିବତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ସର୍ବାଧିପତି।