Adhyaya 10

Verse 1

सूत उवाच सतां जितात्मनां साक्षाद् द्विजातीनां द्विजोत्तमाः धर्मज्ञानां च साधूनाम् आचार्याणां शिवात्मनाम्

ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ! ତୁମେ ସତ୍ପୁରୁଷ, ଜିତାତ୍ମା, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ; ଧର୍ମଜ୍ଞ ସାଧୁ ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଶିବରେ ସ୍ଥିତ ସେହି ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ।

Verse 2

दयावतां द्विजश्रेष्ठास् तथा चैव तपस्विनाम् संन्यासिनां विरक्तानां ज्ञानिनां वशगात्मनाम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏହା କରୁଣାବାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଏବଂ ତପସ୍ବୀ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ, ବିରକ୍ତ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଆତ୍ମାବାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।

Verse 3

दानिनां चैव दान्तानां त्रयाणां सत्यवादिनाम् अलुब्धानां सयोगानां श्रुतिस्मृतिविदां द्विजाः

ଦାନୀ, ଦାନ୍ତ (ସଂଯମୀ), ତ୍ରିବିଧ ସତ୍ୟବାଦୀ, ଅଲୁବ୍ଧ (ଲୋଭହୀନ), ଯୋଗରେ ଶିସ୍ତବଦ୍ଧ ସାଧକ ଏବଂ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପାଇଁ (ଏହା ଯୋଗ୍ୟ)।

Verse 4

श्रौतस्मार्ताविरुद्धानां प्रसीदति महेश्वरः सदिति ब्रह्मणः शब्दस् तदन्ते ये लभन्त्युत

ଯେମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ନିୟମଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରେନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ‘ସତ୍’ ବ୍ରହ୍ମର ପବିତ୍ର ଶବ୍ଦ; ସାଧନା କିମ୍ବା ଜୀବନାନ୍ତେ ଯେ ତାହା ପାଏ, ସେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପହଞ୍ଚେ।

Verse 5

सायुज्यं ब्रह्मणो याति तेन सन्तः प्रचक्षते दशात्मके ये विषये साधने चाष्टलक्षणे

ସେହି ସାଧନାଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ—ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତ୍ୱ—ଲଭ୍ୟ ହୁଏ; ତେଣୁ ସନ୍ତମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ଏହା ଦଶାତ୍ମକ ତତ୍ତ୍ୱବିଷୟ ଏବଂ ସାଧନା ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ।

Verse 6

न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः सामान्येषु च द्रव्येषु तथा वैशेषिकेषु च

ଯେମାନେ ନ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତି, ନ ଅତିହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ‘ଜିତାତ୍ମା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସାଧାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଓ ବିଶେଷ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସମଭାବ ରଖନ୍ତି।

Verse 7

ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद् युक्तास्तस्माद्द्विजातयः वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गादिसुखकारिणः

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ନିୟତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଅନୁଶାସନରେ ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ‘ଦ୍ୱିଜ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଯେ ଜଣେ ବର୍ଣ୍ଣ–ଆଶ୍ରମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେହି ଆଚରଣ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ସୁଖର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 8

श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते विद्यायाः साधनात्साधुब्रह्मचारी गुरोर्हितः

ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଲେ ମଣିଷ ‘ଧର୍ମଜ୍ଞ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଦ୍ୟାସାଧନାରେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସାଧୁ ହୁଏ—ଗୁରୁହିତେ ନିରତ—ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣରେ ପଶୁ-ଜୀବକୁ ପତି ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ କରେ।

Verse 9

क्रियाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः

ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସାଧନ କରିଲେ ଗୃହସ୍ଥ ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟାକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ସାଧନ କରିଲେ ବୈଖାନସ ତପସ୍ବୀ ମଧ୍ୟ ‘ସାଧୁ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 10

यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः

ଯୋଗସାଧନାରେ ଯତ୍ନଶୀଳ ଯତି ‘ସାଧୁ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିପରି ଆଶ୍ରମଧର୍ମକୁ ସମ୍ୟକ୍ ସାଧନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧୁମାନେ ସ୍ମୃତ—ଯାହା ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି ପତି (ଶିବ) ଦିଗକୁ ଉନ୍ମୁଖ କରେ।

Verse 11

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस् तथा धर्माधर्माविह प्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ

ଏଠାରେ ଗୃହସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି—ସମସ୍ତେ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଏହିପରି ‘ଧର୍ମ’ ଓ ‘ଅଧର୍ମ’—ଏହି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କ୍ରିୟାମୂଳକ, କର୍ମଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞେୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 12

कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृतौ धारणार्थे महान् ह्य् एष धर्मशब्दः प्रकीर्तितः

ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—କୁଶଳ ଓ ଅକୁଶଳ; ଏହିଦୁଇକୁ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ‘ଧର୍ମ’ ଶବ୍ଦର ମହାନ ଅର୍ଥ ‘ଧାରଣ’—ଯାହା ଧାରି ରଖେ ଓ ସ୍ଥିର କରେ—ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 13

अधारणे महत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते अत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते

ଯାହା ଧାରଣ କରେନାହିଁ ଏବଂ ତଥାପି ମହତ୍ତ୍ୱ ଦାବି କରେ, ତାହାକୁ ‘ଅଧର୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଧର୍ମକୁ ଇଷ୍ଟ-ପ୍ରାପକ ବୋଲି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି—ଯାହା ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ଶ୍ରେୟସ୍ ଦିଗକୁ, ଶେଷେ ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ-ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଏ।

Verse 14

अधर्मश्चानिष्टफलो ह्य् आचार्यैरुपदिश्यते वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः

ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ଅଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଏ। ଯେମାନେ ସତ୍ୟରେ ପକ୍ୱ, ସେମାନେ ଲୋଭହୀନ, ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ ଦମ୍ଭହୀନ।

Verse 15

सम्यग्विनीता ऋजवस् तानाचार्यान् प्रचक्षते स्वयमाचरते यस्माद् आचारे स्थापयत्यपि

ଯେମାନେ ସମ୍ୟକ୍ ବିନୀତ ଓ ସରଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କାରଣ ସେମାନେ ନିଜେ ସଦାଚାର ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ଆଚାରରେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।

Verse 16

आचिनोति च शास्त्रार्थान् आचार्यस्तेन चोच्यते विज्ञेयं श्रवणाच्छ्रौतं स्मरणात्स्मार्तमुच्यते

ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଆତ୍ମସାତ କରେ, ସେହିକାରଣେ ସେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଜାଣ—‘ଶ୍ରୌତ’ ହେଉଛି ଶ୍ରବଣ (ବେଦଶ୍ରୁତି ଶୁଣିବା) ଉପରେ ଆଧାରିତ; ‘ସ୍ମାର୍ତ’ ହେଉଛି ସ୍ମରଣ (ପରମ୍ପରା ସ୍ମୃତି) ଉପରେ ଆଧାରିତ।

Verse 17

इज्या वेदात्मकं श्रौतं स्मार्तं वर्णाश्रमात्मकम् दृष्ट्वानुरूपमर्थं यः पृष्टो नैवापि गूहति

ଇଜ୍ୟା (ପୂଜା) ବେଦାତ୍ମକ—ଶ୍ରୌତ କ୍ରିୟା ଓ ସ୍ମାର୍ତ ଆଚାର—ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣ-ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଯେ ଅବସ୍ଥାନୁରୂପ ଅର୍ଥ ଦେଖି, ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଗୁପ୍ତ କରେନି, ସେ ଶିବାରାଧନର ଧର୍ମପଥକୁ ଧାରଣ କରେ।

Verse 18

यथादृष्टप्रवादस्तु सत्यं लैङ्गे ऽत्र पठ्यते ब्रह्मचर्यं तथा मौनं निराहारत्वमेव च

ଦେଖା-ଶୁଣା ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଏଠାରେ ଏହି ଲୈଙ୍ଗ (ଲିଙ୍ଗ) ପୁରାଣରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ, ମୌନବ୍ରତ, ଏବଂ ନିରାହାରତ୍ୱ (ଉପବାସ) ମଧ୍ୟ।

Verse 19

अहिंसा सर्वतः शान्तिस् तप इत्यभिधीयते आत्मवत् सर्वभूतेषु यो हितायाहिताय च

ଅହିଂସା ହିଁ ସର୍ବତ୍ର ଶାନ୍ତି; ତାହାକୁ ତପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମସମ ଭାବି ହିତ କରେ ଓ ଅହିତରୁ ବିରତ ରହେ, ସେଇ ତପସ୍ବୀ।

Verse 20

वर्तते त्वसकृद्वृत्तिः कृत्स्ना ह्येषा दया स्मृता यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं क्रमात्

ଏଭଳି ଆଚରଣ ପୁନଃପୁନଃ ଚାଲିଲେ, ସେହିଟାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୟା ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ନ୍ୟାୟମାର୍ଗରେ କ୍ରମେ ଲଭ୍ୟ ଅତିପ୍ରିୟ ଧନକୁ ଭୂତହିତରେ ବ୍ୟୟ କରିବା ଉଚିତ—ଅଭାବ ଓ ଦୁଃଖର ପାଶ ଶିଥିଳ କରି, ପଶୁ-ଆତ୍ମାକୁ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଉନ୍ମୁଖ କରି।

Verse 21

तत्तद्गुणवते देयं दातुस्तद्दानलक्षणम् दानं त्रिविधमित्येतत् कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम्

ଯଥାଯଥ ଗୁଣଯୁକ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହାହିଁ ଦାତାର ସତ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ। ଦାନ ତିନି ପ୍ରକାର—କନିଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ—ଭାବ ଓ ଶୁଦ୍ଧତା ଅନୁସାରେ।

Verse 22

कारुण्यात्सर्वभूतेभ्यः संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

ସମସ୍ତ ଭୂତ ପ୍ରତି କାରୁଣ୍ୟରୁ ଯେ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସଂବିଭାଗ (ଯଥୋଚିତ ବଣ୍ଟନ) ହୁଏ, ସେହିଟା ମଧ୍ୟମ ପଥ। ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିବିହିତ ବର୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ଏହି; ଏଥିରେ ପଶୁ-ଜୀବ କ୍ରମେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଏ।

Verse 23

शिष्टाचाराविरुद्धश् च स धर्मः साधुरुच्यते मायाकर्मफलत्यागी शिवात्मा परिकीर्तितः

ଶିଷ୍ଟଜନଙ୍କ ଆଚାରକୁ ବିରୋଧ ନ କରୁଥିବାଟାହିଁ ଧର୍ମ; ଏବଂ ସାଧୁ ସେଇ, ଯେ ମାୟାଜନିତ କର୍ମଫଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ ଓ ଯାହାର ଆତ୍ମା ଶିବମୟ।

Verse 24

निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यो युक्तो योगी प्रकीर्तितः असक्तो भयतो यस्तु विषयेषु विचार्य च

ଯେ ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗରୁ ନିବୃତ୍ତ, ସେ ‘ଯୁକ୍ତ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ। ବିଷୟମାନଙ୍କୁ ବିଚାର କରି ସେମାନଙ୍କର ଭୟ (ଦୋଷ) ଦେଖି ସେ ଅନାସକ୍ତ ରହେ; ଏହାଦ୍ୱାରା ପଶୁ (ଜୀବ) ପାଶ ଶିଥିଳ କରି ପତି—ଭଗବାନ ଶିବ—ପ୍ରତି ଫେରେ।

Verse 25

अलुब्धः संयमी प्रोक्तः प्रार्थितो ऽपि समन्ततः आत्मार्थं वा परार्थं वा इन्द्रियाणीह यस्य वै

ଯେ ଲୋଭରହିତ, ସେଇ ସତ୍ୟ ସଂୟମୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପ୍ରାର୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ନିଜ ଲାଗି କିମ୍ବା ପର ଲାଗି—ଯାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏଠାରେ ବାହାରକୁ ଧାଉନାହାନ୍ତି, ସେ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ।

Verse 26

न मिथ्या सम्प्रवर्तन्ते शमस्यैव तु लक्षणम् अनुद्विग्नो ह्यनिष्टेषु तथेष्टान्नाभिनन्दति

ମିଥ୍ୟାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ନ ହେବା—ଏହାହିଁ ଶମ (ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି)ର ଲକ୍ଷଣ। ଶମରେ ସ୍ଥିତ ବ୍ୟକ୍ତି ଅନିଷ୍ଟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏନାହିଁ, ଇଷ୍ଟରେ ମଧ୍ୟ ଅତି-ହର୍ଷ କରେନାହିଁ; ସମଚିତ୍ତ ହୋଇ ସେ ସେହି ପଥର ଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ପଶୁ ଚେତନା-ସ୍ଥିରତାରେ ପତି—ଶିବ—ପ୍ରତି ମୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 27

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

ପ୍ରୀତି, ତାପ ଓ ବିଷାଦ—ଏହାମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ନିବୃତ୍ତ ହେବାହିଁ ବୈରାଗ୍ୟ (ବିରକ୍ତତା)। କୃତ ଓ ଅକୃତ—ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର କର୍ମର ନ୍ୟାସ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରିତ୍ୟାଗ—ଏହାହିଁ ସନ୍ନ୍ୟାସ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ପଶୁ ପାଶବନ୍ଧନ ଛେଦି ପତି—ଶିବ—ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 28

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते अव्यक्ताद्यविशेषान्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ—ଦୁହିଁର ପ୍ରହାଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ପରିତ୍ୟାଗକୁ ‘ନ୍ୟାସ’ କୁହାଯାଏ। ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ଏହି ଅଚେତନ ପ୍ରକୃତି-ବିକାରରେ କର୍ତୃତ୍ୱାଭିମାନ ଛାଡ଼ି, ବନ୍ଧନାତୀତ ପତି—ଶିବ—ରେ ବିଶ୍ରାମ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 29

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते एवं तु ज्ञानयुक्तस्य श्रद्धायुक्तस्य शङ्करः

ଚେତନ ଓ ଅଚେତନର ଭେଦକୁ ବିବେକରେ ଜାଣିବାକୁ ହିଁ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏମିତି ଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶଙ୍କର (ପତି) ସୁଲଭ ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

प्रसीदति न संदेहो धर्मश्चायं द्विजोत्तमाः किं तु गुह्यतमं वक्ष्ये सर्वत्र परमेश्वरे

ଏହି ଧର୍ମ ନିଶ୍ଚୟ କୃପା ଦେଇଥାଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ। କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଶିକ୍ଷା କହୁଛି: ସର୍ବତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ହିଁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ପତି, ବନ୍ଧନାତୀତ ଶରଣ।

Verse 31

भवे भक्तिर्न संदेहस् तया युक्तो विमुच्यते अयोग्यस्यापि भगवान् भक्तस्य परमेश्वरः

ସଂସାରରେ ଭକ୍ତି ହିଁ ନିଶ୍ଚୟ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେଇ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଜନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଥା ଅଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ ହେଲେ ଭଗବାନ ପରମେଶ୍ୱର ସୁଲଭ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 32

प्रसीदति न संदेहो निगृह्य विविधं तमः ज्ञानमध्यापनं होमो ध्यानं यज्ञस्तपः श्रुतम्

ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ: ବିଭିନ୍ନ ତମ (ଅଜ୍ଞାନ)କୁ ନିଗ୍ରହ କଲେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଜ୍ଞାନରେ, ଶାସ୍ତ୍ର-ଅଧ୍ୟାପନରେ, ହୋମରେ, ଧ୍ୟାନରେ, ଯଜ୍ଞରେ, ତପରେ ଓ ଶ୍ରୁତି-ଶ୍ରବଣରେ।

Verse 33

दानमध्ययनं सर्वं भवभक्त्यै न संशयः चान्द्रायणसहस्रैश् च प्राजापत्यशतैस् तथा

ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ସମସ୍ତ ଅଧ୍ୟୟନ—ନିଶ୍ଚୟ—ଭବ (ଶିବ) ଭକ୍ତି ପାଇଁ ହିଁ। ଏହି ଭକ୍ତି ହଜାର ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଶତ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।

Verse 34

मासोपवासैश्चान्यैर्वा भक्तिर्मुनिवरोत्तमाः अभक्ता भगवत्यस्मिंल् लोके गिरिगुहाशये

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମାସୋପବାସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରତାଚରଣରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଜନ୍ମେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଲୋକରେ ଗିରି-ଗୁହାବାସୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଯେ ଅଭକ୍ତ, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତିହୀନ ହିଁ ରହନ୍ତି।

Verse 35

पतन्ति चात्मभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते भक्तानां दर्शनादेव नृणां स्वर्गादयो द्विजाः

ଆତ୍ମଭୋଗ ପାଇଁ ଯେମାନେ ବିଷୟରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି ସେମାନେ ବନ୍ଧନରେ ବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗାଦି ଶୁଭ ଗତି ପାଏ; କାରଣ ଭକ୍ତି ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରି ପଶୁକୁ ପତିଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।

Verse 36

न दुर्लभा न सन्देहो भक्तानां किं पुनस् तथा ब्रह्मविष्णुसुरेन्द्राणां तथान्येषामपि स्थितिः

ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର କୃପା ନ ଦୁର୍ଲଭ, ନ ଶଙ୍କାସ୍ପଦ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ତ ଅଧିକ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତ ସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ।

Verse 37

भक्त्या एव मुनीनां च बलसौभाग्यमेव च भवेन च तथा प्रोक्तं सम्प्रेक्ष्योमां पिनाकिना

ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ମୁନିମାନେ ବଳ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଉମାଙ୍କୁ ଦେଖି ପିନାକଧାରୀ ଭବ (ଶିବ) ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କହିଥିଲେ।

Verse 38

देव्यै देवेन मधुरं वाराणस्यां पुरा द्विजाः अविमुक्ते समासीना रुद्रेण परमात्मना

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୁରାତନ କାଳରେ ବାରାଣସୀର ଅବିମୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପରମାତ୍ମା ରୁଦ୍ରଦେବ ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧୁର ଓ ପାବନ ଉପଦେଶ କହିଥିଲେ।

Verse 39

रुद्राणी रुद्रमाहेदं लब्ध्वा वाराणसीं पुरीम् श्रीदेव्युवाच केन वश्यो महादेव पूज्यो दृश्यस्त्वमीश्वरः

ପୁଣ୍ୟ ବାରାଣସୀ ନଗରୀକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରାଣୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହାଦେବ! କେଉଁ ଉପାୟରେ ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି? କେଉଁ ବିଧିରେ ଆପଣଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ? ହେ ଈଶ୍ୱର, ଆପଣ କିପରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି?”

Verse 40

तपसा विद्यया वापि योगेनेह वद प्रभो सूत उवाच निशम्य वचनं तस्यास् तथा ह्यालोक्य पार्वतीम्

“ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏଠାରେ କହନ୍ତୁ— ତପସା, ବିଦ୍ୟାରେ କିମ୍ବା ଯୋଗରେ (ପରମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ)?” ସୂତ କହିଲେ— ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ସେହିପରି ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନିହାରି (ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ)।

Verse 41

आह बालेन्दुतिलकः पूर्णेन्दुवदनां हसन् स्मृत्वाथ मेनया पत्न्या गिरेर्गां कथितां पुरा

ତେବେ କପାଳରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ମୁଖମଣ୍ଡଳ ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ହସି କହିଲେ— ପର୍ବତପତ୍ନୀ ମେନା ପୂର୍ବେ କହିଥିବା କଥା ସ୍ମରଣ କରି।

Verse 42

चिरकालस्थितिं प्रेक्ष्य गिरौ देव्या महात्मनः देवि लब्धा पुरी रम्या त्वया यत्प्रष्टुमर्हसि

ପର୍ବତରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଅବସ୍ଥିତ ମହାତ୍ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି (ଭଗବାନ କହିଲେ)— “ଦେବି, ତୁମେ ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ପାଇଛ; ଏବେ ଯାହା ପଚାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଭାବୁଛ, ସେହି ପଚାର।”

Verse 43

स्थानार्थं कथितं मात्रा विस्मृतेह विलासिनि पुरा पितामहेनापि पृष्टः प्रश्नवतां वरे

“ହେ ବିଲାସିନୀ! ମାତା ପୂର୍ବେ ‘ସ୍ଥାନ’ର ଅର୍ଥ କହିଥିଲେ, ତୁମେ ଏଠାରେ ତାହା ଭୁଲିଗଲ; ତେଣୁ ମୁଁ ପୁଣି କହୁଛି— ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଶ୍ନକର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ, ମୋତେ ପଚାରିଥିଲେ।”

Verse 44

यथा त्वयाद्य वै पृष्टो द्रष्टुं ब्रह्मात्मकं त्वहम् श्वेते श्वेतेन वर्णेन दृष्ट्वा कल्पे तु मां शुभे

ହେ ଶୁଭେ! ଆଜି ତୁମେ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପରେ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ପଚାରିଛ; ସେପରି ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ଶ୍ୱେତକଳ୍ପେ ତୁମେ ମୋତେ ଦୀପ୍ତ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖିଥିଲ।

Verse 45

सद्योजातं तथा रक्ते रक्तं वामं पितामहः पीते तत्पुरुषं पीतम् अघोरे कृष्णमीश्वरम्

ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ—ରକ୍ତରେ ସଦ୍ୟୋଜାତ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ; ବାମ ହେଉଛି ବାମପକ୍ଷ; ପୀତରେ ତତ୍ପୁରୁଷ ପୀତବର୍ଣ୍ଣ; ଅଘୋରରେ ଈଶ୍ୱର କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ—ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣଭେଦରେ ଈଶ୍ୱରର ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଭିନ୍ନ।

Verse 46

ईशानं विश्वरूपाख्यो विश्वरूपं तदाह माम्

ତାପରେ ‘ବିଶ୍ୱରୂପ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ମୋତେ କହିଲେ—“ଈଶାନ ହିଁ ବିଶ୍ୱରୂପ”; ଏଭଳି ଭାବେ ଈଶାନ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସର୍ବଜନୀନ ବିଶ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 47

पितामह उवाच वाम तत्पुरुषाघोर सद्योजात महेश्वर दृष्टो मया त्वं गायत्र्या देवदेव महेश्वर केन वश्यो महादेव ध्येयः कुत्र घृणानिधे

ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) କହିଲେ—ହେ ମହେଶ୍ୱର! ବାମ, ତତ୍ପୁରୁଷ, ଅଘୋର, ସଦ୍ୟୋଜାତ—ହେ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର! ଗାୟତ୍ରୀର ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ତୁମ ଦର୍ଶନ କରିଛି। ହେ ମହାଦେବ, କେଉଁ ଉପାୟରେ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସୁଲଭ ହୁଅ? ହେ କରୁଣାନିଧି, କେଉଁଠି ତୁମ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ?

Verse 48

दृश्यः पूज्यस् तथा देव्या वक्तुमर्हसि शङ्कर श्रीभगवानुवाच अवोचं श्रद्धयैवेति वश्यो वारिजसंभव

“ହେ ଶଙ୍କର! ଦେବୀଙ୍କ ପାଇଁ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ) ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କିପରି—ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ।” ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—“ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଛି—କେବଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦ୍ୱାରା। ସେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କମଳଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳ ହୁଅନ୍ତି।”

Verse 49

ध्येयो लिङ्गे त्वया दृष्टे विष्णुना पयसां निधौ पूज्यः पञ्चास्यरूपेण पवित्रैः पञ्चभिर्द्विजैः

ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଲିଙ୍ଗର ଦର୍ଶନ କଲ—ଯେପରି ଜଳନିଧି ସମୁଦ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିଲେ—ସେତେବେଳେ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ଧ୍ୟେୟ। ପଞ୍ଚାସ୍ୟ ପ୍ରଭୁରୂପେ, ପାଞ୍ଚ ପବିତ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ସେବାରେ ଏହା ପୂଜ୍ୟ।

Verse 50

भव भक्त्याद्य दृष्टो ऽहं त्वयाण्डज जगद्गुरो सो ऽपि मामाह भावार्थं दत्तं तस्मै मया पुरा

ହେ ଭବ (ଶିବ), ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ଦର୍ଶନ କରିଲି। ହେ ଅଣ୍ଡଜ (ବ୍ରହ୍ମା), ହେ ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ—ସେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିଲା: “ମୁଁ ତାହାକୁ ପୂର୍ବେ ଯେ ଭାବାର୍ଥ ଦେଇଥିଲି, ସେଇଟି ଏହି।”

Verse 51

भावं भावेन देवेशि दृष्टवान्मां हृदीश्वरम् तस्मात्तु श्रद्धया वश्यो दृश्यः श्रेष्ठगिरेः सुते

ହେ ଦେବେଶି, ଭାବକୁ ଭାବ ସହ ମିଳାଇ ତୁମେ ମୋତେ—ହୃଦୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଈଶ୍ୱରକୁ—ଦର୍ଶନ କରିଛ। ତେଣୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଗିରିର କନ୍ୟା, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୁଁ ବଶ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସତ୍ୟରୂପେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 52

पूज्यो लिङ्गे न संदेहः सर्वदा श्रद्धया द्विजैः श्रद्धा धर्मः परः सूक्ष्मः श्रद्धा ज्ञानं हुतं तपः

ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ: ଲିଙ୍ଗ ସଦା ପୂଜ୍ୟ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସର୍ବଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ପରମ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ଜ୍ଞାନ, ହୋମାର୍ପଣ ଓ ତପ।

Verse 53

श्रद्धा स्वर्गश् च मोक्षश् च दृश्यो ऽहं श्रद्धया सदा

ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ; ଶ୍ରଦ୍ଧାଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସଦା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ।