Adhyaya 90
यतिप्रायश्चित्तविधानम् (Ascetic Atonements and Discipline)
ସୂତ ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବପ୍ରୋକ୍ତ ବିଶେଷ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧାନ କହନ୍ତି। ପାପ ବାକ୍, ମନ ଓ ଶରୀରଜନ୍ୟ ତ୍ରିବିଧ ଓ ସେ ସଦା ସଂସାରବନ୍ଧନ ବଢ଼ାଏ; ସଚେତନ ସାଧକ ପାଇଁ ଯୋଗ ପରମ ଶକ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀ ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଜୟ କରି ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି। ପରେ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ବ୍ରତ-ଉପବ୍ରତ, ଅପରାଧାନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର କ୍ରମ, କାମପ୍ରେରିତ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ ପାଇଁ ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ସାନ୍ତପନ ଓ ପରେ କୃଚ୍ଛ୍ର, ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧି କରି ଶାସିତ ଆଶ୍ରମଜୀବନକୁ ଫେରିବା ଉପରେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି। ଅସତ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ; ଚୋରିକୁ ମହାଧର୍ମବିରୋଧୀ ଓ ହିଂସାସମ କୁହାଯାଇଛି—ଧନ ପ୍ରାଣ ସହ ଜଡିତ ବୋଲି। ଗୁରୁତର ଦୋଷରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ। କର୍ମ-ବାକ୍-ଚିତ୍ତରେ ଅହିଂସା ମୂଳ; ସୂକ୍ଷ୍ମଜୀବକୁ ଅଜାଣି ହାନି ହେଲେ କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ର କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ। ରାତି-ଦିନ ସ୍ରାବଭେଦେ ଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣାୟାମ-ଉପବାସ, ନିଷିଦ୍ଧ ଆହାର ତାଲିକା, ଭଙ୍ଗେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ-କୃଚ୍ଛ୍ର। ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ଯତି ମାଟି-ସୁନା ସମଦର୍ଶୀ ହୋଇ ସର୍ବଭୂତହିତରେ ଲୀନ ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମାତୀତ ଶାଶ୍ୱତ ଧାମ ପାଆନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सदाचारकथनं नामैकोननवतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चितम् प्रायश्चित्तं शिवप्रोक्तं यतीनां पापशोधनम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ସଦାଚାରକଥନ’ ନାମ ଏକୋନନବତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଯତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ, ଶିବପ୍ରୋକ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିବି, ଯାହା ଯତୀମାନଙ୍କ ପାପଶୋଧନ କରେ।
Verse 2
पापं हि त्रिविधं ज्ञेयं वाङ्मनःकायसंभवम् सततं हि दिवा रात्रौ येनेदं वेष्ट्यते जगत्
ପାପ ତ୍ରିବିଧ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ—ବାକ୍, ମନ ଓ କାୟାରୁ ଜନ୍ମିତ। ଦିନ-ରାତି ନିରନ୍ତର ଏହି ପାପରେ ଜଗତ ଆବୃତ ହୁଏ; ଜୀବ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ପଶୁ ପରି ରହେ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପତି—ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇନାହିଁ।
Verse 3
तत्कर्मणा विनाप्येष तिष्ठतीति परा श्रुतिः क्षणमेवं प्रयोज्यं तु आयुष्यं तु विधारणम्
ପରା ଶ୍ରୁତି କହେ—ସେହି ବିଶେଷ କର୍ମ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା (ପ୍ରାଣଶକ୍ତି) ଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ତେଣୁ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ—ଆୟୁର ଧାରଣ ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ।
Verse 4
भवेद्योगो ऽप्रमत्तस्य योगो हि परमं बलम् न हि योगात्परं किंचिन् नराणां दृश्यते शुभम्
ଅପ୍ରମତ୍ତ ଓ ସଚେତନ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଯୋଗ ହିଁ ପରମ ବଳ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଯୋଗଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ଶୁଭ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଯାହାରେ ପାଶ ଛେଦ ହୋଇ ପଶୁ-ଜୀବ ପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିଗକୁ ନିୟତ ହୁଏ।
Verse 5
तस्माद् योगं प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीषिणः अविद्यां विद्यया जित्वा प्राप्यैश्वर्यमनुत्तमम्
ତେଣୁ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ମନୀଷୀମାନେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; କାରଣ ସେମାନେ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟାକୁ ଜୟ କରି ଅନୁତ୍ତମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 6
दृष्ट्वा परावरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवोपव्रतानि च
ପରା-ଅବର ଉଭୟରୁ ଅତୀତ ପରମକୁ ଦର୍ଶନ କରି ଧୀରମାନେ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଉପବ୍ରତ (ଉପଶାସନ) ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
Verse 7
एकैकातिक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते उपेत्य तु स्त्रियं कामात् प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत्
ସେହି ନିୟମମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତିକ୍ରମ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଅଛି। ଏବଂ କାମବଶତଃ ଯଦି କେହି ନାରୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ, ତେବେ ତାହା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଶେଷରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
प्राणायामसमायुक्तं चरेत्सांतपनं व्रतम् ततश्चरति निर्देशात् कृच्छ्रं चान्ते समाहितः
ପ୍ରାଣାୟାମସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସାଂତପନ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ତପ ମଧ୍ୟ କରି, ଶେଷରେ ମନକୁ ସମାହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 9
पुनर् आश्रमम् आगत्य चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः
ପୁନର୍ବାର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି ଭିକ୍ଷୁ ଅପ୍ରମାଦୀ ହୋଇ ବିଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଅନୃତ ଧର୍ମକୁ ଆଘାତ କରେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଧର୍ମାର୍ଥ ହୁଏ।
Verse 10
तथापि न च कर्तव्यं प्रसंगो ह्येष दारुणः अहोरात्रोपवासश् च प्राणायामशतं तथा
ତଥାପି ଏହା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ। ତାହା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଅହୋରାତ୍ର ଉପବାସ କରିବା ଓ ସେହିପରି ପ୍ରାଣାୟାମ ଶତବାର କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
असद्वादो न कर्तव्यो यतिना धर्मलिप्सुना परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमप्युत
ଧର୍ମଲିପ୍ସୁ ଯତି ଅସଦ୍ବାଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏବଂ ପରମ ଆପଦରେ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ ଚୋରି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ତାହାକୁ ଅନୁମୋଦନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 12
इम्पोर्तन्चे ओफ़् पोस्सेस्सिओन् स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन् नास्त्यधर्म इति श्रुतिः हिंसा ह्येषा परा सृष्टा स्तैन्यं वै कथितं तथा
ଶ୍ରୁତି କହେ—ପରିଗ୍ରହାସକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚୋରିଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧର୍ମ ନାହିଁ। ଏହି ଚୋରି ପରମ ହିଂସା; ତେଣୁ ଏହାକୁ ‘ସ୍ତୈନ୍ୟ’ ଓ ମୂଳତଃ ‘ହିଂସା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 13
यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम्
‘ଧନ’ ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରାଣର ବାହ୍ୟ ଗତି। ତେଣୁ ଯେ ଅନ୍ୟର ଧନ ହରେ, ସେ ତାହାର ପ୍ରାଣ ହରେ—ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଆତ୍ମା)ର ଜୀବନାଧାର କାଢ଼ି ନେଇ, ପତି ଶିବଙ୍କ ନିୟମବିରୋଧୀ ପାଶ (ବନ୍ଧନ) ବଢ଼ାଏ।
Verse 14
एवं कृत्वा सुदुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रताच्च्युतः भूयो निर्वेदमापन्नश् चरेच्चान्द्रायणं व्रतम्
ଏଭଳି କରି ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ, ଆଚରଣଭଙ୍ଗ ଓ ବ୍ରତଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି—ପୁନଃ ସତ୍ୟ ଅନୁତାପ ସହ ‘ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଆତ୍ମା)ର ପାଶ ଶିଥିଳ ହୋଇ ପତି ଶିବଙ୍କ ପଥକୁ ଫେରେ।
Verse 15
विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मषः पुनर्निर्वेदमापन्नश् चरेद्भिक्षुरतन्द्रितः
ଶ୍ରୁତି କହେ—ଶାସ୍ତ୍ରଦୃଷ୍ଟ ବିଧିଅନୁସାରେ ଏକ ସଂବତ୍ସର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବର୍ଷାନ୍ତେ, କଲ୍ମଷ ଆହୁରି କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ଭିକ୍ଷୁ ପୁନଃ ନିର୍ବେଦରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅପ୍ରମାଦେ ଭିକ୍ଷାଚରଣ କରୁ।
Verse 16
अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून् कृमीन्
କର୍ମ, ମନ ଓ ବାଣୀଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପ୍ରତି ଅହିଂସା ହିଁ ନିୟମ; ତଥାପି ଭିକ୍ଷୁ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଶୁ କିମ୍ବା କୃମିକୁ ଆଘାତ କରେ, ତେବେ ସେ ବ୍ରତଭଙ୍ଗୀ ମନାଯାଏ। ଶିବକୃପାକାଙ୍କ୍ଷୀ ପଶୁ ପାଇଁ ଏହି ସଂଯମ ପାଶ-ଶିଥିଳତାର ଦ୍ୱାର ଓ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଫେରାଏ।
Verse 17
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा स्कन्देदिन्द्रियदौर्बल्यात् स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦୌର୍ବଳ୍ୟରୁ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ଯଦି ଯତି ସ୍ଖଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ସେ କଠୋର ‘କୃଚ୍ଛ୍ରାତିକୃଚ୍ଛ୍ର’ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁ, କିମ୍ବା ‘ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ’ ବ୍ରତ ଆଚରୁ। ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ପଶୁ-ଜୀବ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ କରି ପାଶ ଶିଥିଳ କରେ ଏବଂ ପୁନଃ ପତି—ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଫେରେ।
Verse 18
तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते
ଏହେତୁ ଷୋଳ ପ୍ରାଣାୟାମ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; ଦିନେ ସ୍ଖଳିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧିସାଧନାରେ ମଲରୂପ ପାଶ ଶିଥିଳ ହୁଏ ଏବଂ ସେ ପୁନଃ ଶିବପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 19
त्रिरात्रमुपवासाश् च प्राणायामशतं तथा रात्रौ स्कन्नः शुचिः स्नात्वा द्वादशैव तु धारणा
ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ଶତ ପ୍ରାଣାୟାମ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ରାତିରେ—ଯଦି ସ୍ଖଳିତ ହୋଇଥାଏ—ନିୟମରେ ଶୁଚି ରହି ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱାଦଶ ଧାରଣା (ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ) କରିବା; ଏହା ଶିବପୂଜାର ଶିକ୍ଷା।
Verse 20
प्राणायामेन शुद्धात्मा विरजा जायते द्विजाः एकान्नं मधुमांसं वा अशृतान्नं तथैव च
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପ୍ରାଣାୟାମରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରଜୋଧୂଳିରହିତ ହୁଏ। ନିୟମାନୁସାରେ ଏକବେଳ ଭୋଜନ, କିମ୍ବା (ବିଧି ଥିଲେ) ମଧୁ-ମାଂସ, ଏବଂ ଅଶୃତ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା—ଏହା ଯୋଗସ୍ଥୈର୍ୟ ଓ ଶିବଭକ୍ତିକୁ ପୋଷେ।
Verse 21
अभोज्यानि यतीनां तु प्रत्यक्षलवणानि च एकैकातिक्रमात्तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते
ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଭୋଜ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ—ବିଶେଷତଃ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଲବଣଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ। ସେଗୁଡ଼ିକରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏ ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଧିତ—ନିୟମଭଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ।
Verse 22
प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात्प्रमुच्यते व्यतिक्रमाश् च ये केचिद् वाङ्मनःकायसंभवाः
ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତ ଆଚରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ବାଣୀ, ମନ ଓ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେକୌଣସି ଅତିକ୍ରମରୁ ମଧ୍ୟ ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
Verse 23
सद्भिः सह विनिश्चित्य यद्ब्रूयुस्तत्समाचरेत्
ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ଭଲଭାବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଧର୍ମବିବେକର ନେତୃତ୍ୱରେ ଏହା ପଶୁ (ଜୀବ)ର ପାଶକୁ ଶିଥିଳ କରି ପତି—ଶିବଙ୍କୁ—ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
Verse 24
चरेद्धि शुद्धः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु च सत्समाहितः स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं तु परं हि गत्वा न पुनर्हि जायते
ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ; ମାଟିର ଢେଲା ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍-ସମାହିତ ଚେତନାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ। ପତି—ଶିବଙ୍କ—ପରମ, ଧ୍ରୁବ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ଅବ୍ୟୟ ଧାମକୁ ପାଇ ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Pāpa is defined as threefold: arising from speech (vāk), mind (manas), and body (kāya), and these continuously shape bondage unless purified through discipline and yogic vigilance.
The chapter prescribes prāṇāyāma combined with fasting and vratas such as sāntapana, kṛcchra (and kṛcchrātikṛcchra), prājāpatya-kṛcchra, and cāndrāyaṇa—applied in graded form depending on the lapse (sexual misconduct, harm, falsehood, theft, and food violations).