Adhyaya 40
Adhyaya 40: Kali-yuga Lakshana, Yuga-sandhyamsha, and the Re-emergence of Dharma
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ କହନ୍ତି—ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଅନାବୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରୁତି ପ୍ରତି ଅବିଶ୍ୱାସ, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅବନତି, ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ବିପର୍ୟୟ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାପୀଡନ, ଏବଂ ଦମ୍ଭ, ଚୋରି, ହିଂସାର ବୃଦ୍ଧି। ପରେ ଶୈବ ସମାଧାନ—କଳିରେ ମହାଦେବ ଶଙ୍କର ନୀଲଲୋହିତ ରୂପେ ଧର୍ମର ‘ପ୍ରତିଷ୍ଠା’ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଯେ ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥାଏ ସେ କଳିଦୋଷ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ପଦ ପାଏ। ଯୁଗସନ୍ଧିରେ ଅନ୍ତକାଳୀନ ଅସ୍ଥିରତା ଶୋଧନରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ‘ପ୍ରମିତି’ ନାମକ ଦଣ୍ଡଶକ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୋଇ କିଛି ‘କଳିଶିଷ୍ଟ’ ସମୁଦାୟ ମାତ୍ର ରହିଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ବନାନ୍ତ ଓ ସୀମାଞ୍ଚଳରେ ତପସ୍ୟାମୟ ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କରି ନିର୍ବେଦ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ନୂତନ କୃତଯୁଗର ବୀଜ ହୁଅନ୍ତି। ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ ଧର୍ମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାର ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରି, ଶିବକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧର୍ମ ଯୁଗାନ୍ତରରେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଧାରଣ କରେ ବୋଲି ଦର୍ଶାନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः शक्र उवाच तिष्ये मायामसूयां च वधं चैव तपस्विनाम् साधयन्ति नरास्तत्र तमसा व्याकुलेन्द्रियाः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) କହିଲେ—ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ତମସାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିବା ଲୋକ ମାୟା, ଅସୂୟା ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ବଧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 2
कलौ प्रमादको रोगः सततं क्षुद्भयानि च अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः
କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରମାଦରୋଗ ସଦା ବ୍ୟାପି ରହେ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଭୁଖର ଭୟ ଉଠେ। ଅନାବୃଷ୍ଟିର ଘୋର ଭୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଦେଶମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ।
Verse 3
न प्रामाण्यं श्रुतेरस्ति नृणां चाधर्मसेवनम् अधार्मिकास्त्वनाचारा महाकोपाल्पचेतसः
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରୁତି (ବେଦ)ର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ଅଧର୍ମ ସେବନ କରନ୍ତି। ଅଧାର୍ମିକମାନେ ଅନାଚାରୀ—ମହାକୋପୀ ଓ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି।
Verse 4
अनृतं ब्रुवते लुब्धास् तिष्ये जाताश् च दुष्प्रजाः दुरिष्टैर्दुरधीतैश् च दुराचारैर्दुरागमैः
ତିଷ୍ୟ (କଳି) ଯୁଗରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଲୋଭୀ ଲୋକ ଅନୃତ କହନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମେ। ଦୁରିଷ୍ଟ, ଦୁରଧୀତ, ଦୁରାଚାର ଓ ଦୁରାଗମ (କୁମାର୍ଗ) ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 5
विप्राणां कर्म दोषेण प्रजानां जायते भयम् नाधीयन्ते तदा वेदान् न यजन्ति द्विजातयः
ବିପ୍ରମାନଙ୍କ କର୍ମଦୋଷରୁ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଜନ୍ମେ। ତେବେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 6
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश् च विशः क्रमात् शूद्राणां मन्त्रयोगेन संबन्धो ब्राह्मणैः सह
କ୍ରମେ ଲୋକମାନେ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ—ଅବନତି ପାଆନ୍ତି। ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରର (ଅଯୋଗ୍ୟ) ଯୋଗରୁ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 7
भवतीह कलौ तस्मिञ् शयनासनभोजनैः राजानः शूद्रभूयिष्ठा ब्राह्मणान् बाधयन्ति ते
ସେହି କଳିଯୁଗରେ ଶୟନ, ଆସନ ଓ ଭୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷୟରେ ଶୂଦ୍ରପ୍ରାୟ ସ୍ୱଭାବର ରାଜାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ବାଧା ଦେବେ।
Verse 8
भ्रूणहत्या वीरहत्या प्रजायन्ते प्रजासु वै शूद्राश् च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश् च ब्राह्मणाः
ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ଓ ବୀରହତ୍ୟା ପରି ପାପ ଜନ୍ମେ। ଆଚାର ଉଲଟିଯାଏ—ଶୂଦ୍ରମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଚାର ଧରନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୂଦ୍ରାଚାରକୁ ଢଳିପଡନ୍ତି।
Verse 9
राजवृत्तिस्थिताश् चौराश् चौराचाराश् च पार्थिवाः एकपत्न्यो न शिष्यन्ति वर्धिष्यन्त्यभिसारिकाः
ଚୋରମାନେ ରାଜବୃତ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ହେବେ, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଚୋରାଚାର ଧରିବେ। ଏକପତ୍ନୀବ୍ରତା ନାରୀମାନେ ସଂଯମିତ ରହିବେ ନାହିଁ; ଗୁପ୍ତ ପରକୀୟା ବଢ଼ିବ।
Verse 10
वर्णाश्रमप्रतिष्ठानो जायते नृषु सर्वतः तदा स्वल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ କେଉଁଠି ଅଳ୍ପଫଳ ଦେଏ, କେଉଁଠି ମହାଫଳବତୀ ହୁଏ—ପତି-ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ଧାରିତ ଧର୍ମସାମ୍ୟାନୁସାରେ।
Verse 11
अरक्षितारो हर्तारः पार्थिवाश् च शिलाशन शूद्रा वै ज्ञानिनः सर्वे ब्राह्मणैरभिवन्दिताः
କଳିଯୁଗରେ ରାଜାମାନେ ରକ୍ଷକ ନୁହେଁ, ହର୍ତ୍ତା ହେବେ; ଶିଳାଭୋଜୀ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ। ଏବଂ ଶୂଦ୍ରମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେବେ, ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଭିବନ୍ଦନ କରିବେ।
Verse 12
अक्षत्रियाश् च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः आसनस्था द्विजान्दृष्ट्वा न चलन्त्यल्पबुद्धयः
ଅକ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜା ଓ ଶୂଦ୍ରୋପଜୀବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଆସନରେ ବସି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି। ଶୈବ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ପାଶବଦ୍ଧ ଆଚରଣର ଲକ୍ଷଣ; ଧର୍ମାବମାନରେ ପାଶ ଦୃଢ ହୁଏ।
Verse 13
ताडयन्ति द्विजेन्द्रांश् च शूद्रा वै स्वल्पबुद्धयः आस्ये निधाय वै हस्तं कर्णं शूद्रस्य वै द्विजाः
ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଶୂଦ୍ରମାନେ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କରନ୍ତି; ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ହାତକୁ ମୁଖରେ ରଖି ଶୂଦ୍ରର କାନରେ ଗୁପ୍ତଭାବେ କହନ୍ତି।
Verse 14
नीचस्येव तदा वाक्यं वदन्ति विनयेन तम् उच्चासनस्थान् शूद्रांश् च द्विजमध्ये द्विजर्षभ
ତେବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଋଷଭ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନୀଚ ଭଳି ଭାବି ବିନୟରେ କଥା କହନ୍ତି—ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚାସନସ୍ଥ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପ୍ରତି।
Verse 15
ज्ञात्वा न हिंसते राजा कलौ कालवशेन तु पुष्पैश् च वासितैश्चैव तथान्यैर् मङ्गलैः शुभैः
ଧର୍ମ ଜାଣି ରାଜା ହିଂସା କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ କାଳବଶେ ସେ ପୁଷ୍ପ, ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ-ମଙ୍ଗଳ କର୍ମରେ କଲ୍ୟାଣ ସାଧେ।
Verse 16
शूद्रानभ्यर्चयन्त्यल्पश्रुतभाग्यबलान्विताः न प्रेक्षन्ते गर्विताश् च शूद्रा द्विजवरान् द्विज
ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟ ଓ ଦୁର୍ବଳ ବଳଯୁକ୍ତ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଗର୍ବରେ ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 17
सेवावसरम् आलोक्य द्वारे तिष्ठन्ति वै द्विजाः वाहनस्थान् समावृत्य शूद्राञ्शूद्रोपजीविनः
ସେବାର ସୁଯୋଗ ଦେଖି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଦ୍ୱାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହନ୍ତି; ଯାନବାହନ ସ୍ଥାନ ଘେରି ଶୂଦ୍ର ଓ ଶୂଦ୍ରୋପଜୀବୀମାନେ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି।
Verse 18
सेवन्ते ब्राह्मणास्तत्र स्तुवन्ति स्तुतिभिः कलौ तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः
କଳିଯୁଗରେ ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଶ୍ରୟ-ସେବା କରି ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ଚାଟୁକାରିତା କରନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମମାନେ ତପ ଓ ଯଜ୍ଞଫଳର ବିକ୍ରେତା ହୋଇଯାନ୍ତି।
Verse 19
यतयश् च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते
ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଅନେକ ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ହେବେ; ଯୁଗାନ୍ତ ନିକଟ ଆସିଲେ ପୁରୁଷ ଅଳ୍ପ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ବହୁତ ହେବେ।
Verse 20
निन्दन्ति वेदविद्यां च द्विजाः कर्माणि वै कलौ कलौ देवो महादेवः शङ्करो नीललोहितः
କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବେଦବିଦ୍ୟା ଓ ବିଧିକର୍ମକୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି। ତଥାପି କଳିରେ ଦେବ ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବ—ଶଙ୍କର, ନୀଳଲୋହିତ; ବନ୍ଧିତ ଜୀବ (ପଶୁ)ଙ୍କ ପତି ସେଇ, ଧର୍ମକ୍ଷୟେ ନିଶ୍ଚିତ ଶରଣ।
Verse 21
प्रकाशते प्रतिष्ठार्थं धर्मस्य विकृताकृतिः ये तं विप्रा निषेवन्ते येन केनापि शङ्करम्
ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଏକ ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ—ବିକୃତ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱବିରୋଧୀ ନୁହେଁ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେ (ତତ୍ତ୍ୱ)କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯେକୌଣସି ଉପାୟରେ ଶେଷେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 22
कलिदोषान् विनिर्जित्य प्रयान्ति परमं पदम् श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव परिक्षयः
କଳିଦୋଷକୁ ଜୟ କରି ଜୀବମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ କାଳରେ ହିଂସ୍ର ପଶୁମାନଙ୍କ ବଳ ବଢ଼େ, ଏବଂ ଗାଈମାନଙ୍କ କ୍ଷୟ ଓ ବିନାଶ ହୁଏ।
Verse 23
साधूनां विनिवृत्तिश् च वेद्या तस्मिन्युगक्षये तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुर्लभो दानमूलवान्
ଯୁଗକ୍ଷୟରେ ସାଧୁମାନଙ୍କ ନିବୃତ୍ତି (ବୈରାଗ୍ୟ) ବୁଝିବା ଉଚିତ। ସେତେବେଳେ ଦାନମୂଳକ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କିନ୍ତୁ ମହାପ୍ରକାଶକ ବିବେକ—ଦୁର୍ଲଭ—ଜନ୍ମେ, ଯାହା ପଶୁ (ଜୀବ)କୁ ପାଶରୁ ଫେରାଇ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରେ।
Verse 24
चातुराश्रमशैथिल्ये धर्मः प्रतिचलिष्यति अरक्षितारो हर्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः
ଚତୁରାଶ୍ରମର ଶିଥିଳତା ହେଲେ ଧର୍ମ ଡଗମଗାଏ। ଯେ ରାଜାମାନେ ରକ୍ଷକ ହେବା ଉଚିତ, ସେମାନେ ଅରକ୍ଷକ ଓ ଲୁଟେରା ହୋଇ ବଳିଭାଗ (କର/ଉପହାର) ହରଣ କରିବେ।
Verse 25
युगान्तेषु भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः
ଯୁଗାନ୍ତେ ସମସ୍ତେ ଲୋକ ସ୍ୱରକ୍ଷାରେ ଏକାନ୍ତ ପରାୟଣ ହେବେ। ଜନପଦ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଭରିଯିବ, ଚତୁଷ୍ପଥରେ ଶିବତ୍ରିଶୂଳଚିହ୍ନ ଦେଖାଯିବ—ଭୟ ଓ ହିଂସାମୟ ଯୁଗଲକ୍ଷଣ।
Verse 26
प्रमदाः केशशूलिन्यो भविष्यन्ति कलौ युगे चित्रवर्षी तदा देवो यदा प्राहुर्युगक्षयम्
କଳିଯୁଗରେ ନାରୀମାନେ ରୁକ୍ଷ ଓ କଳହପ୍ରିୟ ହେବେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ କେଶ ଶୂଳ ସଦୃଶ। ଯୁଗକ୍ଷୟ ଘୋଷିତ ହେଲେ ଦେବ ଚିତ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଅଦ୍ଭୁତ ବର୍ଷା ପଠାଇବେ—ପାଶବନ୍ଧନରେ ଯୁଗ ଭାଙ୍ଗିବାର ଅପଶକୁନ।
Verse 27
सर्वे वणिग्जनाश्चापि भविष्यन्त्यधमे युगे कुशीलचर्याः पाषण्डैर् वृथारूपैः समावृताः
ସେଇ ଅଧମ ଯୁଗରେ ବଣିକଜନମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଚରିତ୍ର ହେବେ। ପାଷଣ୍ଡ ଠକ—ଖାଲି ବାହ୍ୟରୂପଧାରୀ—ଆବରଣ ହୋଇ ଧର୍ମକୁ ଢାଙ୍କିଦେବେ।
Verse 28
बहुयाजनको लोको भविष्यति परस्परम् नाव्याहृतक्रूरवाक्यो नार्जवी नानसूयकः
ଲୋକେ ପରସ୍ପର ଅନେକ ଯାଗଯଜ୍ଞ କରିବାରେ ଲାଗିବେ; କିନ୍ତୁ କ୍ରୂର ବାକ୍ୟ କହିବାରୁ ବିରତ ହେବେ ନାହିଁ। ନ ସରଳତା, ନ ଅସୂୟାରହିତତା—ଅନ୍ତର୍ଦୋଷର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ରହିବେ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ପବିତ୍ର ହେବେ ନାହିଁ।
Verse 29
न कृते प्रतिकर्ता च युगक्षीणे भविष्यति निन्दकाश्चैव पतिता युगान्तस्य च लक्षणम्
ଯୁଗ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ କୃତ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ କରିବାକୁ କେହି ରହିବେ ନାହିଁ। ନିନ୍ଦକମାନେ ପତିତ ହେବେ—ଏହିମାନେ ଯୁଗାନ୍ତର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 30
नृपशून्या वसुमती न च धान्यधनावृता मण्डलानि भविष्यन्ति देशेषु नगरेषु च
ପୃଥିବୀ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାହୀନ ହେବ ଏବଂ ଧାନ୍ୟ-ଧନରେ ଆବୃତ ରହିବ ନାହିଁ। ଦେଶ-ପ୍ରଦେଶ ଓ ନଗରରେ ଏମିତି ରାଜ୍ୟ ହେବ।
Verse 31
अल्पोदका चाल्पफला भविष्यति वसुंधरा गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः सम्भविष्यन्त्यशासनाः
ପୃଥିବୀରେ ଜଳ ଅଳ୍ପ ହେବ ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ହେବ। ରକ୍ଷକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅରକ୍ଷକ ଲୋକ ଉଦ୍ଭବିବେ; ଶାସନହୀନ ଶାସକ ହେବେ।
Verse 32
हर्तारः परवित्तानां परदारप्रधर्षकाः कामात्मानो दुरात्मानो ह्य् अधमाः साहसप्रियाः
ଅନ୍ୟର ଧନ ହରଣକାରୀ, ପରସ୍ତ୍ରୀକୁ ଅପମାନ କରୁଥିବା, କାମବଶ ଓ ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ—ଏମାନେ ଅଧମ; ସାହସିକ ଅପରାଧରେ ଆସକ୍ତ ହେବେ।
Verse 33
प्रनष्टचेष्टनाः पुंसो मुक्तकेशाश् च शूलिनः जनाः षोडशवर्षाश् च प्रजायन्ते युगक्षये
ଯୁଗକ୍ଷୟରେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ସଦାଚରଣ ଓ ଉଦ୍ୟମ ନଷ୍ଟ ହେବ; ଲୋକେ ଖୋଲା କେଶ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହେବେ, ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମିବ ଯେନେ କେବଳ ଷୋଳ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଥାଏ।
Verse 34
शुक्लदन्ताजिनाक्षाश् च मुण्डाः काषायवाससः शूद्रा धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते समुपस्थिते
ଯୁଗାନ୍ତ ନିକଟ ଆସିଲେ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିବେ—ଶ୍ୱେତ ଦନ୍ତ, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ; ମୁଣ୍ଡିତ ଶିର ଓ କାଷାୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ‘ଧର୍ମ’ ଆଚରିବେ।
Verse 35
सस्यचौरा भविष्यन्ति दृढचैलाभिलाषिणः चौराश्चोरस्वहर्तारो हर्तुर्हर्ता तथापरः
ଲୋକେ ଧାନ୍ୟଚୋର ହେବେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଓ ମହଙ୍ଗା ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଲୋଭ କରିବେ। ଚୋର ଚୋରର ଧନ ହରିବ; ଗୋଟିଏ ଲୁଟେରା ଅନ୍ୟକୁ ଲୁଟିବ, ଆଉ ଅନ୍ୟେ ଲୁଟାଯାଇଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଲୁଟିବ।
Verse 36
योग्यकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते कीटमूषकसर्पाश् च धर्षयिष्यन्ति मानवान्
ଲୋକ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ନିଷ୍କ୍ରିୟତାକୁ ଗଲେ, କୀଟ, ମୂଷକ ଓ ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରି ପରାଜିତ କରିବେ।
Verse 37
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तदा कौशिकीं प्रतिपत्स्यन्ते देशान्क्षुद्भयपीडिताः
ତେବେ ସୁଭିକ୍ଷ, କ୍ଷେମ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ହେବ; କ୍ଷୁଧାଭୟରେ ପୀଡ଼ିତ ଦେଶମାନେ ରକ୍ଷା ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ କୌଶିକୀଙ୍କ ଶରଣ ନେବେ।
Verse 38
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगे ऽखिलाः
କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ ହେବେ; ସେତେବେଳେ ପରମ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଶତବର୍ଷ ମାତ୍ର। ବେଦମାନେ ସମଗ୍ର ଦେଖାଯିବେ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଥ ଆବୃତ ଥିବାରୁ ଯେନ ଦେଖାଯିବେ ନାହିଁ।
Verse 39
उत्सीदन्ति तदा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः काषायिणो ऽप्यनिर्ग्रन्थाः कापालीबहुलास्त्विह
ତେବେ ଯଜ୍ଞମାନେ କେବଳ ଅଧର୍ମର ପୀଡ଼ାରେ ଅବନତ ହେବେ। କାଷାୟବସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ସଂଯମହୀନ ରହିବେ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକରେ କାପାଳିକମାନେ ବହୁଳ ହେବେ।
Verse 40
वेदविक्रयिणश्चान्ये तीर्थविक्रयिणः परे वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाषण्डाः परिपन्थिनः
କେହି ବେଦକୁ ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି, କେହି ତୀର୍ଥପ୍ରବେଶ ବିକ୍ରି କରନ୍ତି; ଆଉ କେହି ପାଷଣ୍ଡ—ସନ୍ମାର୍ଗର ବିରୋଧୀ—ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମର ଶିଷ୍ଟାଚାରକୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରନ୍ତି।
Verse 41
उत्पद्यन्ते तदा ते वै सम्प्राप्ते तु कलौ युगे अधीयन्ते तदा वेदाञ् शूद्रा धर्मार्थकोविदाः
କଳିଯୁଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆସିଲେ ସେମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି—ଶୂଦ୍ରମାନେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 42
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वा चैव परस्परम्
ଶୂଦ୍ରଯୋନିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ରାଜାମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ଗୋହତ୍ୟା କରି, ଏବଂ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରି ମଧ୍ୟ, ନିଜକୁ ଯଜମାନ ବୋଲି ମାନିବେ।
Verse 43
उपद्रवांस्तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः दुःखप्रभूतमल्पायुर् देहोत्सादः सरोगता
ତେବେ ପ୍ରଜାମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଉପଦ୍ରବ କରି ଏକାପରେ ଏକା ବିପତ୍ତି ଆଣନ୍ତି। ଆୟୁ ଅଳ୍ପ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ବଢ଼େ, ଦେହ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ରୋଗ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପେ।
Verse 44
अधर्माभिनिवेशित्वात् तमोवृत्तं कलौ स्मृतम् प्रजासु ब्रह्महत्यादि तदा वै सम्प्रवर्तते
ଅଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଆସକ୍ତି ଥିବାରୁ କଳିକୁ ତମୋଗୁଣ-ପ୍ରଧାନ ଯୁଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଆଦି ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପ୍ରବଳ ହୁଏ।
Verse 45
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः
ଏହିପରି କଲିଯୁଗର ଆଗମନେ ଆୟୁ, ବଳ ଓ ଦେହସୌନ୍ଦର୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଏ। ତଥାପି ସେହି ଯୁଗରେ ପତି—ଭଗବାନ ଶିବ—ଙ୍କ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ଓ ପଶୁକୁ ବାନ୍ଧୁଥିବା ପାଶ ଛେଦକ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଳ୍ପକାଳରେ ସିଦ୍ଧି ପାଉଥାନ୍ତି।
Verse 46
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः
ଯୁଗାନ୍ତେ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିରେ ଉଦିତ ଧର୍ମକୁ ଅନସୂୟା ଛାଡ଼ି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧନ୍ୟ। ଏହି ଆଚାର ଶୈବ-ଶୁଦ୍ଧିର ପଥ, ଯାହା ପଶୁର ପାଶ ଶିଥିଲ କରି ଆତ୍ମାକୁ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ।
Verse 47
त्रेतायां वार्षिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः यथाक्लेशं चरन्प्राज्ञस् तदह्ना प्राप्नुते कलौ
ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଧର୍ମଫଳ ବର୍ଷପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ମିଳେ; ଦ୍ୱାପରରେ ତାହା ମାସପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। କିନ୍ତୁ କଲିରେ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ କ୍ଲେଶ ବିନା ଆଚରଣ କଲେ ସେହି ଫଳ ଏକ ଦିନରେ ପାଏ; ଏଭଳି ପତି ଶିବ ପାଶବଦ୍ଧ ପଶୁ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ପୁଣ୍ୟକୁ ସୁଲଭ କରନ୍ତି।
Verse 48
संध्यांश एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोध मे युगे युगे च हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादांस्तु सिद्धयः
ଏହା କଲିଯୁଗର ଅବସ୍ଥା—ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ; ଏହି ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶକୁ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ। ଯୁଗେ ଯୁଗେ ସିଦ୍ଧିମାନେ କ୍ରମେ ତିନି-ତିନି ପାଦ କରି ହ୍ରାସ ପାଉଛନ୍ତି।
Verse 49
युगस्वभावाः संध्यास्तु तिष्ठन्तीह तु पादशः संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः
ଏଠାରେ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରି ପାଦେ ପାଦେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ ଯୁଗମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଅଂଶରେ ସନ୍ଧ୍ୟାସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରି ପାଦେ ପାଦେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
Verse 50
प्रमिति एवं संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भूतानां निधनोत्थितः
ଏହିପରି ଯୁଗାନ୍ତର ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶକାଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଇ ଅସାଧୁ ଭୂତମାନଙ୍କର ଶାସ୍ତା ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ବିନାଶ କଲେ; ପଶୁପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଧର୍ମ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।
Verse 51
गोत्रे ऽस्मिन्वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रमितिरुच्यते मानवस्य तु सो ऽंशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे
ଏହି ଗୋତ୍ରରେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରମସ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରମିତି ନାମକ ଏକ ପ୍ରଜାପତି କୁହାଯାଏ। ସେ ମନୁଙ୍କ ଅଂଶ ହୋଇ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇଥିଲେ।
Verse 52
समाः स विंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम् अनुकर्षन् स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम्
ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀକୁ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କଲେ; ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ଅଶ୍ୱ, ରଥ ଓ ଗଜସହିତ ନିଜ ସେନାକୁ ସଙ୍ଗେ ନେଇଗଲେ।
Verse 53
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान् हन्ति सहस्रशः
ତେବେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଶତଶଃ ସହସ୍ରଶଃ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ସେ ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କୁ ସହସ୍ରଶଃ ହତ୍ୟା କଲେ—ଏହା ପଶୁପତି ଶିବଙ୍କ ସେବାରେ, ପାଶବଦ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷାର୍ଥ ଧର୍ମରକ୍ଷା ପାଇଁ ଥିଲା।
Verse 54
स हत्वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्शूद्रयोनिजान् पाखण्डांस्तु ततः सर्वान् निःशेषं कृतवान् प्रभुः
ସେ ଶୂଦ୍ରଯୋନିଜ ସେଇ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ହତ୍ୟା କଲେ; ତାପରେ ସମସ୍ତ ପାଖଣ୍ଡମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ପ୍ରଭୁ ଶିବଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 55
नात्यर्थं धार्मिका ये च तान् सर्वान् हन्ति सर्वतः वर्णव्यत्यासजाताश् च ये च ताननुजीविनः
ଯେମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ସବୁଦିଗରୁ ନାଶ କରେ; ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣ-ବ୍ୟତ୍ୟାସରୁ ଜନ୍ମିତ ଲୋକ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରେ।
Verse 56
प्रवृत्तचक्रो बलवान् म्लेच्छानामन्तकृत्स तु अधृष्यः सर्वभूतानां चचाराथ वसुंधराम्
ଚକ୍ରକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରି ସେ ବଳବାନ—ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କର ଅନ୍ତକର୍ତ୍ତା—ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜେୟ ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ସଞ୍ଚରଣ କଲା, ଧର୍ମଶକ୍ତିରୂପେ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି।
Verse 57
मानवस्य तु सो ऽंशेन देवस्येह विजज्ञिवान् पूर्वजन्मनि विष्णोस्तु प्रमितिर्नाम वीर्यवान्
ଏଠାରେ ସେ ନିଜ ମାନବ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଦେବରୂପେ ପରିଚିତ ହେଲା; ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସେ ବିଷ୍ଣୁସମ୍ବନ୍ଧୀ ‘ପ୍ରମିତି’ ନାମକ ବୀର୍ୟବାନ ଥିଲା—ଏହିପରି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 58
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे प्रभुः द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतिः समाः
ଚନ୍ଦ୍ରଗୋତ୍ର ଗଣନାନୁସାରେ, ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରଭୁ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଏ—ବତ୍ତିଶତମ ବର୍ଷ ଉଦିତ ହେବାବେଳେ ସେ ବିଶ ବର୍ଷ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା।
Verse 59
विनिघ्नन्सर्वभूतानि शतशो ऽथ सहस्रशः कृत्वा बीजावशेषां तु पृथिवीं क्रूरकर्मणः
ସେ କ୍ରୂରକର୍ମା ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ଶତଶଃ, ପରେ ସହସ୍ରଶଃ ନିହତ କଲା; ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ କେବଳ ‘ବୀଜାବଶେଷ’—ଭବିଷ୍ୟତ ସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ଭାବନାମାତ୍ର—କରି ରଖିଲା।
Verse 60
परस्परनिमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु स साधयित्वा वृषलान् प्रायशस् तान् अधार्मिकान्
ପରସ୍ପର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ହଠାତ୍ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଅଧାର୍ମିକ ନୀଚ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ।
Verse 61
गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थितिं प्राप्तः सहानुगः ततो व्यतीते काले तु सामात्यः सहसैनिकः
ସେ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ଗଙ୍ଗା–ଯମୁନା ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବାସ କଲେ; ପରେ କାଳ ବିତିଲେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସେନା ସହ ସେଠାରେ ହିଁ ରହିଲେ।
Verse 62
उत्साद्य पार्थिवान् सर्वान् म्लेच्छांश्चैव सहस्रशः तत्र संध्यांशके काले सम्प्राप्ते तु युगान्तिके
ସମସ୍ତ ପାର୍ଥିବ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସାଦନ କରି ଏବଂ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ମ୍ଲେଚ୍ଛଦଳକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରି, ଯେତେବେଳେ ଯୁଗାନ୍ତର ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ କାଳ ଆସେ, (ପ୍ରଳୟର ଛାୟା) ନିକଟ ହୁଏ।
Verse 63
बेहविओउर् ओफ़् पेओप्ले दुरिन्ग् युगान्त स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित् अप्रग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु कृत्स्नशः
ଯୁଗାନ୍ତେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଜାର ଅତି ଅଳ୍ପ ଅଂଶ ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଲୋକେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ସଂଯମହୀନ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୋଭରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ବିନା କର୍ମ କରନ୍ତି। ଏହି ପାଶବଦ୍ଧ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପଶୁ-ଜୀବ ପତି ଶିବଙ୍କୁ ଭୁଲି କାମନାର ବନ୍ଧନରେ ଚାଳିତ ହୁଏ।
Verse 64
उपहिंसन्ति चान्योन्यं प्रणिपत्य परस्परम् अराजके युगवशात् संशये समुपस्थिते
ଯୁଗବଶାତ୍ ଯେତେବେଳେ ଅରାଜକତା ଓ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଲୋକେ ବାହ୍ୟତଃ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଣାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ଏକାପରକୁ ହିଂସା କରନ୍ତି।
Verse 65
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्दिताः व्याकुलाश् च परिभ्रान्तास् त्यक्त्वा दारान् गृहाणि च
ତେବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ପରସ୍ପର ଭୟରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ; ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଘରକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 66
स्वान्प्राणान् अनपेक्षन्तो निष्कारुण्याः सुदुःखिताः नष्टे श्रौते स्मार्तधर्मे परस्परहतास्तदा
ଶ୍ରୌତ କ୍ରିୟା ଓ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାରଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ଲୋକେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରି ନିର୍ଦୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କଲେ।
Verse 67
निर्मर्यादा निराक्रान्ता निःस्नेहा निरपत्रपाः नष्टे धर्मे प्रतिहताः ह्रस्वकाः पञ्चविंशकाः
ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଲୋକେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାହୀନ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସ୍ନେହଶୂନ୍ୟ ଓ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଧର୍ମକ୍ଷୟରେ ସଦାଚାର ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଉଚ୍ଚତା-ବଳ କମି ଆୟୁ କେବଳ ପଚିଶ ବର୍ଷ ହୁଏ।
Verse 68
हित्वा पुत्रांश् च दारांश् च विवादव्याकुलेन्द्रियाः अनावृष्टिहताश्चैव वार्तामुत्सृज्य दूरतः
ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ପୀଡିତ ଓ ବିବାଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ, ସେମାନେ ପୁଅ ଓ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଜୀବିକା ଛାଡ଼ି ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
Verse 69
प्रत्यन्तानुपसेवन्ते हित्वा जनपदान् स्वकान् सरित्सागरकूपांस्ते सेवन्ते पर्वतांस् तथा
ନିଜ ଜନପଦ ତ୍ୟାଗ କରି ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟନ୍ତ ସୀମାଞ୍ଚଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି; ନଦୀ, ସାଗର ଓ କୂପକୁ ଛାଡ଼ି ପର୍ବତକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
Verse 70
मधुमांसैर्मूलफलैर् वर्तयन्ति सुदुःखिताः चीरपत्राजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସେମାନେ ମଧୁ, ମାଂସ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି। ଛାଲବସ୍ତ୍ର, ପତ୍ର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କରି, କର୍ମବ୍ୟବହାରରୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ପରିଗ୍ରହଶୂନ୍ୟ ରହି, ପଶୁର ପାଶବନ୍ଧ ଶିଥିଲ କରିବାକୁ ତପସ୍ୟାରେ ପତି ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଉନ୍ମୁଖ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 71
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकटं घोरमास्थिताः एवं कष्टमनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्तदा
ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ପ୍ରଜା ଘୋର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଲେ। ଏଭଳି କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେତେବେଳେ ଜୀବମାନେ ଅଳ୍ପଶେଷ ରହିଲେ—କେବଳ ଅଳ୍ପ ଅବଶେଷ ମାତ୍ର ଥିଲା।
Verse 72
जराव्याधिक्षुधाविष्टा दुःखान्निर्वेदमानसाः विचारणा तु निर्वेदात् साम्यावस्था विचारणा
ଜରା, ବ୍ୟାଧି ଓ କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରୁ ମନରେ ନିର୍ବେଦ ଜାଗେ। ସେହି ନିର୍ବେଦରୁ ସତ୍ୟ ବିଚାରଣା (ବିବେକ) ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସେଇ ବିଚାରଣା ପକ୍ୱ ହୋଇ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥା—ସମତ୍ୱ—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 73
साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता अरूपशमयुक्तास्तु कलिशिष्टा हि वै स्वयम्
ବୋଧର ସ୍ୱରୂପ ସାମ୍ୟାବସ୍ଥା—ଅନ୍ତଃସମତ୍ୱ; ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ବୋଧରୁ ଧର୍ମଶୀଳତା ଜନ୍ମେ। କିନ୍ତୁ କଳିଦୋଷରେ ଚିହ୍ନିତ ଲୋକେ ନିଜେ ଅରୂପ-ଶମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ, କେବଳ ଦମନକୁ ହିଁ ମୋକ୍ଷ ଭାବନ୍ତି।
Verse 74
अहोरात्रात्तदा तासां युगं तु परिवर्तते चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଅହୋରାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଗଲା। ଚିତ୍ତକୁ ସମ୍ମୋହିତ କରାଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ସୁପ୍ତ କିମ୍ବା ମତ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପରି ହୋଇପଡ଼ିଲେ।
Verse 75
भाविनो ऽर्थस्य च बलात् ततः कृतमवर्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन् पुनः कृतयुगे तु वै
ଭାବୀ ଘଟଣାର ପ୍ରବଳ ବଳରେ ତେବେ କୃତ—ସତ୍ୟଯୁଗର କ୍ରମ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଆସିଲା। ଏବଂ ସେହି ନିୟତ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଆରମ୍ଭ ହେଲେ କୃତଯୁଗ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 76
उत्पन्नाः कलिशिष्टास्तु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
ତେବେ କଳିଯୁଗରେ ମଧ୍ୟ କୃତଯୁଗୀୟ ପବିତ୍ରତାର ଅବଶେଷ ଧାରଣ କରିଥିବା ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏବଂ ଏଠାରେ କିଛି ସିଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥିତ ରହି ଅଦୃଶ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
Verse 77
सप्त सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते तु व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
ସେଠାରେ ସାତ (ବିଭାଗ) ସହ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଯଥାବିଧି ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ର—ଏମାନେ ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି-ବିସ୍ତାରର ବୀଜତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।
Verse 78
कलिजैः सह ते सर्वे निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरे ऽपि च
ତେବେ କଳିଜମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିର୍ବିଶେଷ—ଭେଦହୀନ ହୋଇଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମ କଥନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 79
वर्णाश्रमाचारयुतं श्रौतं स्मार्तं द्विधा तु यम् ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्धन्ते वै प्रजाः कृते
ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଚାରଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶ୍ରୌତ ଓ ସ୍ମାର୍ତ। କୃତଯୁଗରେ ଲୋକେ ସେହି କ୍ରିୟାକର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ ପ୍ରଜା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।
Verse 80
श्रौतस्मार्तकृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीह युगक्षये
ଶ୍ରୁତି‑ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ଏବଂ ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ଦର୍ଶାଇଥିବା ଧର୍ମରେ, କେତେକ ମହର୍ଷି ଯୁଗାନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ରହି ଧର୍ମ‑ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ଷା ଓ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
Verse 81
मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह ततः क्षितौ
ମନ୍ୱନ୍ତରର ଅଧିକାର‑ପରିସରରେ ମୁନିମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତିଷ୍ଠନ୍ତି; ଯେପରି ଦାବାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ତୃଣରେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ କିଛି ଶେଷ ରହେ, ସେପରି ସେମାନେ ତପସ୍ୟା ଓ ପତି (ଶିବ)‑ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ କାଳ‑ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।
Verse 82
वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजेष्विह संभवः
ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ବନ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି କୃତଯୁଗ ମଧ୍ୟ ଏଠି କଳିର ଭିତରୁ ଉଦୟ ହୁଏ—ପତି (ଶିବ)ଙ୍କ ନିୟମରେ, ଯିଏ ଯୁଗଚକ୍ର ଓ ସୃଷ୍ଟି‑ବିସ୍ତାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।
Verse 83
एवं युगाद्युगस्येह संतानं तु परस्परम् वर्तते ह व्यवच्छेदाद् यावन्मन्वन्तरक्षयः
ଏଭଳି ଏଠି ଯୁଗ ପରେ ଯୁଗ ପରସ୍ପର କ୍ରମରେ, ନିୟତ ବିଭାଗ ସହ ଚାଲିଥାଏ—ଯାଏଁ ମନ୍ୱନ୍ତରର ଶେଷ। ଏହି କାଳପ୍ରବାହରେ ପତି—ଶିବ—ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଆଧାର; ଏବଂ ପଶୁ (ଜୀବ) କର୍ମ‑ପାଶରେ ବଦ୍ଧ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଚକ୍ରରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 84
सुखमायुर्बलं रूपं धर्मो ऽर्थः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रींस्त्रीन् पादान् क्रमेण तु
ସୁଖ, ଆୟୁ, ବଳ, ରୂପ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ଏସବୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତିନି‑ତିନି ପାଦ କରି କମିଯାଏ।
Verse 85
ससंध्यांशेषु हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः इत्येषा प्रतिसिद्धिर्वै कीर्तितैषा क्रमेण तु
ୟୁଗମାନଙ୍କ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶରେ ଧର୍ମସିଦ୍ଧି କ୍ରମେ କ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ। ତେଣୁ ଏହି ପ୍ରତିସିଦ୍ଧି—ସଂଶୋଧନାତ୍ମକ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ—କ୍ରମାନୁସାରେ କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 86
चतुर्युगानां सर्वेषाम् अनेनैव तु साधनम् युग = हऺहेरे ज़ेइतेइन्हेइतेन् एषा चतुर्युगावृत्तिर् आ सहस्राद् गुणीकृता
ଏହି ମାପଦଣ୍ଡରେ ଚାରିଯୁଗର ସମସ୍ତ ଗଣନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ଚତୁର୍ୟୁଗାବୃତ୍ତି ସହସ୍ରଗୁଣିତ ହେଲେ ଉଚ୍ଚତର କାଳମାନର ମାନକ ହୁଏ।
Verse 87
ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अनार्जवं जडीभावो भूतानाम् आ युगक्षयात्
ଏପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ‘ଦିନ’ କୁହାଗଲା; ‘ରାତ୍ରି’ ମଧ୍ୟ ସେତେଇ ପରିମାଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଯୁଗକ୍ଷୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂତମାନେ ଅନାର୍ଜବ ଓ ଜଡୀଭାବରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 88
एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषां चतुर्युगाणां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
ଏହିଟି ହିଁ ସମସ୍ତ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଏହି ଚତୁର୍ୟୁଗମାନଙ୍କର ସମୁଦାୟ ସଂଖ୍ୟା ଏକସପ୍ତତି (୭୧) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 89
क्रमेण परिवृत्ता तु मनोरन्तरम् उच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन् भवतीह यदा तु यत्
ଚକ୍ରମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ପରିବୃତ୍ତ ହେଲେ ସେହି ଅନ୍ତରକୁ ‘ମନ୍ୱନ୍ତର’ କୁହାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଚତୁର୍ୟୁଗରେ ଯାହା ଯେତେବେଳେ ଘଟେ, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଯଥାକାଳ-ଯଥାମାନ ଘଟେ।
Verse 90
तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वै यथाक्रमम् सर्गे सर्गे यथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
ସେହିପରି ଅନ୍ୟ କଳ୍ପମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହା ପୁନଃପୁନଃ ଘଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସର୍ଗରେ ପୂର୍ବବତ୍ ଭେଦମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 91
पञ्चविंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकास् तथा तथा कल्पा युगैः सार्धं भवन्ति सह लक्षणैः
କଳ୍ପମାନେ ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପରିମିତ—ନ କମ୍, ନ ଅଧିକ। ସେମାନେ ଯୁଗମାନଙ୍କ ସହ, ନିଜ ନିଜ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ, ସେହିପରି ଘଟନ୍ତି।
Verse 92
मन्वन्तराणां सर्वेषाम् एतदेव तु लक्षणम्
ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କର ଏହିଟି ହିଁ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 93
यथा युगानां परिवर्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा तु संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
ଯେପରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୁଗସ୍ୱଭାବରୁ ଚିରକାଳ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି, ସେପରି ଜୀବଲୋକ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ଓ ଉଦୟ ମଧ୍ୟରେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହେ।
Verse 94
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरेषु वै
ଏହିପରି ଯୁଗମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା—ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଘଟେ।
Verse 95
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि च व्याख्यातानि न संदेहः कल्पः कल्पेन चैव हि
ଏକମାତ୍ର ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ଏକ କଳ୍ପ ଅନ୍ୟ କଳ୍ପର ସମାନ କ୍ରମରେ ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
Verse 96
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
ଆଗାମୀ ମନ୍ୱନ୍ତରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତର୍କ-ବିଚାର ଜ୍ଞାନୀ କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତର—ଅତୀତ ଓ ଅନାଗତ—ରେ ତତ୍ତ୍ୱ ମନନ-ବିମର୍ଶରେ ବୋଧ୍ୟ।
Verse 97
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत देवा ह्यष्टविधा ये च ये च मन्वन्तरेश्वराः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସମାନ ଅଭିମାନ (ସ୍ୱ-ଚେତନା) ଧାରଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ନାମ ଓ ରୂପରେ ଭିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିମାନେ ଅଷ୍ଟବିଧ ଦେବଗଣ ଏବଂ ମନ୍ୱନ୍ତରାଧୀଶମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 98
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागो युगे युगे
ଋଷି ଓ ମନୁ—ସମସ୍ତଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏକେ। ଏହିପରି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପୁନଃ ବିଧିତ ହୁଏ।
Verse 99
युगस्वभावश् च तथा विधत्ते वै तदा प्रभुः वर्णाश्रमविभागाश् च युगानि युगसिद्धयः
ତେବେ ପ୍ରଭୁ-ପତି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବକୁ ଯଥାବିଧି ବିଧାନ କରନ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବିଭାଗ, ଯୁଗମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଏବଂ ଯୁଗାନୁସାରେ ସିଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ନିୟୋଜନ ମଧ୍ୟ।
Verse 100
युगानां परिमाणं ते कथितं हि प्रसङ्गतः वदामि देवीपुत्रत्वं पद्मयोनेः समासतः
ଦେବୀ, ପ୍ରସଙ୍ଗକ୍ରମେ ତୁମକୁ ଯୁଗମାନଙ୍କର ପରିମାଣ କୁହାଯାଇଛି। ଏବେ ପତି ଶିବଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ, ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ‘ଦେବୀପୁତ୍ର’ ବୋଲି କିପରି ପରିଚିତ ହେଲେ, ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି।
Frequently Asked Questions
The chapter lists pervasive disorder: disease and fear, drought and famine, loss of śruti authority, decline of Vedic study and yajña, ethical collapse (lying, greed, violence), varṇāśrama inversion, corrupt rulers and thieves, commercialization of sacred acts, and widespread tamasic conduct culminating in yuga-end chaos.
It states that in Kali, Mahādeva Śaṅkara Nīlalohita becomes manifest for the re-establishment of dharma; those who in any manner take refuge in Śaṅkara are said to conquer kali-doṣa and reach the highest state—implying Śiva-bhakti and dharma-aligned living as direct salvific means.
Yuga-sandhyāṃśa is the transitional ‘junction portion’ at the end/beginning of a yuga. The chapter uses it to explain how adharmic accumulation culminates in collapse and purgation, after which small remnant groups (kaliśiṣṭa) become the seed for the renewed Kṛta Yuga under the guidance of sages.