Adhyaya 108
उपमन्युना कृष्णाय पाशुपतज्ञान-प्रदानम् तथा दानविधि-फलश्रुतिः
ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସହଜ କର୍ମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଓ ପାଶୁପତ-ବ୍ରତ ପାଇଲେ? ସୂତ କହନ୍ତି—ବାସୁଦେବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଅବତରିଲେ ମଧ୍ୟ ମାନବଭଳି ଦେହଶୁଦ୍ଧି କରି ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଋଷି ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହ ଓ କର୍ମମଳ ନଶ୍ଟ ହେଲା; ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଉପମନ୍ୟୁ ତତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତି ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ-ଜ୍ଞାନ ଦାନ କଲେ। ଏକ ବର୍ଷ ତପ ପରେ କୃଷ୍ଣ ଗଣସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ସାମ୍ବ ପୁତ୍ରଲାଭର ବର ପାଇଲେ; ପରେ ପାଶୁପତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଯୋଗସମ୍ବନ୍ଧରେ ରହିଲେ। ତାପରେ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ଦାନବିଧି—ସୁବର୍ଣ୍ଣମେଖଳା, ଦଣ୍ଡାଧାର, ପଖା, ଲେଖନସାମଗ୍ରୀ, କ୍ଷୁର/କାତରି, ପାତ୍ର ଓ ଧାତୁ ଇତ୍ୟାଦି ଯଥାଶକ୍ତି ଭସ୍ମଧାରୀ ପାଶୁପତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳ—ପାପକ୍ଷୟ, କୁଳୋନ୍ନତି, ରୁଦ୍ରପଦପ୍ରାପ୍ତି; ପାଠ-ଶ୍ରବଣରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे उपमन्युचरितं नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः दृष्टो ऽसौ वासुदेवेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा धौम्याग्रजस्ततो लब्धं दिव्यं पाशुपतं व्रतम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଲିଙ୍ଗମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗରେ ‘ଉପମନ୍ୟୁଚରିତ’ ନାମକ ଏକଶ ସାତତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାକୁ ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ବାସୁଦେବ କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଥିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସାକ୍ଷାତ୍କାରରୁ ସେ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଲାଭ କଲେ।
Verse 2
कथं लब्धं तदा ज्ञानं तस्मात्कृष्णेन धीमता वक्तुमर्हसि तां सूत कथां पातकनाशिनीम्
ସେ ଧୀମାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେତେବେଳେ ସେ ଜ୍ଞାନ କିପରି ଲଭ୍ୟ ହେଲା? ହେ ସୂତ, ପାପନାଶିନୀ ସେଇ କଥା ଆପଣ କହିବା ଉଚିତ।
Verse 3
सूत उवाच स्वेच्छया ह्यवतीर्णो ऽपि वासुदेवः सनातनः निन्दयन्नेव मानुष्यं देहशुद्धिं चकार सः
ସୂତ କହିଲେ—ସନାତନ ବାସୁଦେବ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମାନବ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ପରି, ବୈରାଗ୍ୟଭାବରେ ଦେହଶୁଦ୍ଧି ସାଧନ କଲେ।
Verse 4
पुत्रार्थं भगवांस्तत्र तपस्तप्तुं जगाम च आश्रमं चोपमन्योर्वै दृष्टवांस्तत्र तं मुनिम्
ପୁତ୍ରଲାଭ ନିମିତ୍ତେ ଭଗବାନ ସେଠାରେ ତପ କରିବାକୁ ଗଲେ। ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି ସେଠାରେ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 5
नमश्चकार तं दृष्ट्वा धौम्याग्रजमहो द्विजाः बहुमानेन वै कृष्णस् त्रिः कृत्वा वै प्रदक्षिणम्
ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ଅଗ୍ରଜଙ୍କୁ ଦେଖି ମହାଦ୍ୱିଜମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ। କୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ସମ୍ମାନରେ ତିନିଥର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ।
Verse 6
तस्यावलोकनादेव मुनेः कृष्णस्य धीमतः नष्टमेव मलं सर्वं कायजं कर्म्मजं तथा
ସେଇ ଧୀମାନ ମୁନିଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମସ୍ତ ମଳ ନଷ୍ଟ ହେଲା—ଦେହଜ ଓ କର୍ମଜ କଳୁଷ ଉଭୟ।
Verse 7
भस्मनोद्धूलनं कृत्वा उपमन्युर्महाद्युतिः तमग्निरिति विप्रेन्द्रा वायुरित्यादिभिः क्रमात्
ମହାଦ୍ୟୁତି ଉପମନ୍ୟୁ ଭସ୍ମ ଉଦ୍ଧୂଳନ କରି, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରମାନେ, କ୍ରମେ ‘ଅଗ୍ନି’, ‘ବାୟୁ’ ଆଦି ନାମରେ (ଶିବଙ୍କୁ) ଆହ୍ୱାନ କଲେ।
Verse 8
दिव्यं पाशुपतं ज्ञानं प्रददौ प्रीतमानसः मुनेः प्रसादान्मान्यो ऽसौ कृष्णः पाशुपते द्विजाः
ପ୍ରୀତମନେ ସେ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ମୁନିଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସେଇ କୃଷ୍ଣ ପାଶୁପତ ପଥରେ ମାନ୍ୟ ହେଲେ।
Verse 9
तपसा त्वेकवर्षान्ते दृष्ट्वा देवं महेश्वरम् सांबं सगणमव्यग्रं लब्धवान्पुत्रमात्मनः
ଏକବର୍ଷ ତପସ୍ୟାର ଶେଷେ ସେ ଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ—ଶକ୍ତିସହିତ (ସାମ୍ବ), ଗଣପରିବୃତ ଓ ନିର୍ବିକାର—ଦର୍ଶନ କରି ନିଜ ପାଇଁ ପୁତ୍ରଲାଭ କଲା।
Verse 10
तदाप्रभृति तं कृष्णं मुनयः संशितव्रताः दिव्याः पाशुपताः सर्वे तस्थुः संवृत्य सर्वदा
ସେହି ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ମୁନି—କଠୋର ବ୍ରତରେ ଦୃଢ—ସେଇ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱରୂପଙ୍କ ଚାରିପାଖେ ସଦା ସମବେତ ହୋଇ ପାହାରା-ସେବାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
Verse 11
अन्यं च कथयिष्यामि मुक्त्यर्थं प्राणिनां सदा सौवर्णीं मेखलां कृत्वा आधारं दण्डधारणम्
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମୁକ୍ତିର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ବ୍ରତ କହୁଛି: ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମେଖଳା କରି, ନିୟମରେ ଆଧାର-ରୂପ ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 12
सौवर्णं पिण्डिकं चापि व्यजनं दण्डमेव च नरैः स्त्रियाथ वा कार्यं मषीभाजनलेखनीम्
ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ—ସମସ୍ତେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପିଣ୍ଡ, ବ୍ୟଜନ (ପଖା) ଓ ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ମସିପାତ୍ର ଓ ଲେଖନୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବେ।
Verse 13
क्षुराः कर्तरिका चापि अथ पात्रमथापि वा पाशुपताय दातव्यं भस्मोद्धूलितविग्रहैः
କ୍ଷୁର, କର୍ତ୍ତରିକା (ଛୋଟ କାତରି) ଏବଂ ପାତ୍ର (ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଇତ୍ୟାଦି)—ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଳିତ ଦେହଧାରୀ ପାଶୁପତ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
सौवर्णं राजतं वापि ताम्रं वाथ निवेदयेत् आत्मवित्तानुसारेण योगिनं पूजयेद्बुधः
ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରଜତ କିମ୍ବା ତାମ୍ର—ଯଥାଶକ୍ତି ନିବେଦନ କର। ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପୂଜା-ସମ୍ମାନ କର।
Verse 15
ते सर्वे पापनिर्मुक्ताः समस्तकुलसंयुताः यान्ति रुद्रपदं दिव्यं नात्र कार्या विचारणा
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସମଗ୍ର କୁଳ ସହିତ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
Verse 16
तस्मादनेन दानेन गृहस्थो मुच्यते भवात् योगिनां संप्रदानेन शिवः क्षिप्रं प्रसीदति
ଏହିହେତୁ ଏହି ଦାନଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ଭବ-ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଦାନ କଲେ ଭଗବାନ ଶିବ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 17
राज्यं पुत्रं धनं भव्यम् अश्वं यानमथापि वा सर्वस्वं वापि दातव्यं यदीच्छेन्मोक्षमुत्तमम्
ଯଦି କେହି ଉତ୍ତମ ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା କରେ, ତେବେ ରାଜ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାମଗ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱ, ଯାନ—କିମ୍ବା ସର୍ବସ୍ୱ ମଧ୍ୟ—ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହୁ।
Verse 18
अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं साध्यं प्रयत्नतः भव्यं पाशुपतं नित्यं संसारार्णवतारकम्
ଏହି ଅଧ୍ରୁବ ଶରୀରଦ୍ୱାରା ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଧ୍ରୁବ (ଅକ୍ଷୟ)କୁ ସାଧନ କର। ଶୁଭ ଓ ନିତ୍ୟ ପାଶୁପତ ମାର୍ଗ ହିଁ ସଂସାରାର୍ଣ୍ଣବକୁ ପାର କରାଏ।
Verse 19
एतद्वः कथितं सर्वं संक्षेपान्न च संशयः यः पठेच्छृणुयाद्वापि विष्णुलोकं स गच्छति
ଏ ସମସ୍ତ କଥା ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଗଲା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ଏହା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ (ମୋକ୍ଷଧାମ) ପାଏ।
Frequently Asked Questions
He approaches Ṛṣi Upamanyu with humility (namaskāra and pradakṣiṇā); by the sage’s purifying glance his mala is destroyed, and Upamanyu, pleased, grants divya Pāśupata-jñāna and the Pāśupata-vrata.
Gifts to ash-smeared Pāśupata yogins—such as a golden girdle (sauvarṇī mekhala), staff/support, fan, writing implements (ink-pot and stylus), razors/scissors, vessels, and metals (gold/silver/copper) according to one’s means—are said to remove sins and lead to Rudra-pada.