
Mahādeva’s Boon: Unwavering Bhakti, Tri-functional Cosmos, and the Supratiṣṭhā of Liṅga-Arcā
ସୂତ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମହାଦେବ କୃପାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଭୟ ନଶିଲା ଓ ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଶିବ କହିଲେ ଯେ ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଦେହପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଆଶ୍ରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ରାଜ୍ୟ ନୁହେଁ, ନିତ୍ୟ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ମାଗିଲେ। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଦୁହେଁକୁ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଦେଇ, ପୂର୍ବ ବିବାଦ ନିରାକରଣ କରି ସର୍ଗ, ସ୍ଥିତି/ରକ୍ଷା ଓ ଲୟ—ତ୍ରିକାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି ନିଜକୁ ଗୁଣାତୀତ ପରମେଶ୍ୱର ଘୋଷଣା କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୋହ ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ପଦ୍ମକଳ୍ପରେ ଭବିଷ୍ୟତ ପରିଚୟର ସଙ୍କେତ ଦେଲେ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚା ତ୍ରିଲୋକରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା; ଲିଙ୍ଗବେଦୀ ଦେବୀସ୍ୱରୂପା ଓ ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶିବ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧିରେ ଏହି କଥା ପାଠ/ଶ୍ରବଣ କଲେ ଭକ୍ତ ଶିବତ୍ୱ ପାଏ—ଏହି ମୋକ୍ଷପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହୁଏ।
Verse 1
सूत उवाच अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ पश्यतां मां महादेवं भयं सर्वं विमुच्यताम्
ସୂତ କହିଲେ—ତେବେ ପ୍ରୀତ ମହାଦେବ କହିଲେ—“ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଦ୍ୱୟ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋତେ—ମହାଦେବଙ୍କୁ—ଦର୍ଶନ କର; ସମସ୍ତ ଭୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କର।”
Verse 2
युवां प्रसूतौ गात्राभ्यां मम पूर्वं महाबलौ अयं मे दक्षिणे पार्श्वे ब्रह्मा लोकपितामहः
ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ମହାବଳୀ ମୋର ନିଜ ଅଙ୍ଗରୁ ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲ। ଏବଂ ଏହି ମୋ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରହ୍ମା—ଲୋକପିତାମହ—ବିରାଜିତ।
Verse 3
वामे पार्श्वे च मे विष्णुर् विश्वात्मा हृदयोद्भवः प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग् वरं दद्मि यथेप्सितम्
ମୋ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି—ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ହୃଦୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ତୁମ ଦୁହିଁଜଣଙ୍କ ଉପରେ ମୁଁ ସମ୍ୟକ୍ ପ୍ରସନ୍ନ; ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେହି ବର ଦେଉଛି।
Verse 4
एवमुक्त्वा तु तं विष्णुं कराभ्यां परमेश्वरः पस्पर्श सुभगाभ्यां तु कृपया तु कृपानिधिः
ଏପରି କହି ପରମେଶ୍ୱର—କୃପାନିଧି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଜ ଶୁଭ ଦୁଇ କରରେ କୃପାବଶେ ସ୍ନିଗ୍ଧଭାବେ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
Verse 5
ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य महेश्वरम् प्राह नारायणो नाथं लिङ्गस्थं लिङ्गवर्जितम्
ତତଃ ହର୍ଷିତମନା ନାରାୟଣ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ—ଯିଏ ଲିଙ୍ଗରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଲିଙ୍ଗବର୍ଜିତ ପରମ।
Verse 6
यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश् च नौ भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि चाव्यभिचारिणी
ଯଦି ସତ୍ୟରେ ଆମ ପ୍ରତି ପ୍ରୀତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଏବଂ ଆମକୁ ବର ଦେବାକୁ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ବର ହେଉ—ତୁମ ପ୍ରତି ଆମର ନିତ୍ୟ, ଅଚଳ, ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଭକ୍ତି ରହୁ।
Verse 7
देवः प्रदत्तवान् देवाः स्वात्मन्यव्यभिचारिणीम् ब्रह्मणे विष्णवे चैव श्रद्धां शीतांशुभूषणः
ଶୀତାଂଶୁଭୂଷଣ ଦେବ (ଶିବ) ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱାତ୍ମନି ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 8
जानुभ्यामवनीं गत्वा पुनर्नारायणः स्वयम् प्रणिपत्य च विश्वेशं प्राह मन्दतरं वशी
ପୁନର୍ବାର ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ ଜାନୁଭ୍ୟାମ୍ ଅବନୀକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶ—ସର୍ବେଶ୍ୱର—ଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି, ସଂଯତ ହୋଇ ଅଧିକ ମୃଦୁ ସ୍ୱରେ କହିଲେ।
Verse 9
आवयोर्देवदेवेश विवादमतिशोभनम् इहागतो भवान् यस्माद् विवादशमनाय नौ
ହେ ଦେବଦେବେଶ! ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ କିନ୍ତୁ ତୀବ୍ର ବିବାଦ ଉଦ୍ଭବିଛି; ତେଣୁ ଆପଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି—ଆମ ବିବାଦ ଶମନ କରିବାକୁ।
Verse 10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह हरो हरिम् प्रणिपत्य स्थितं मूर्ध्ना कृताञ्जलिपुटं स्मयन्
ତାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ହର (ଶିବ) ପୁନଃ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ କହିଲେ। ହରି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଶିବ ସ୍ମିତ କରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 11
श्रीमहादेव उवाच प्रलयस्थितिसर्गाणां कर्ता त्वं धरणीपते वत्स वत्स हरे विष्णो पालयैतच्चराचरम्
ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ଧରଣୀପତେ, ପ୍ରିୟ ବତ୍ସ! ହେ ହରି ବିଷ୍ଣୋ! ପ୍ରଳୟ, ସ୍ଥିତି ଓ ସୃଷ୍ଟି—ଏଇ ତ୍ରୟରେ କର୍ତ୍ତା ତୁମେ ନିଯୁକ୍ତ; ତେଣୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ପାଳନ କର।
Verse 12
त्रिधा भिन्नो ह्यहं विष्णो ब्रह्मविष्णुभवाख्यया सर्गरक्षालयगुणैर् निष्कलः परमेश्वरः
ହେ ବିଷ୍ଣୋ! ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବ—ଏମିତି ତ୍ରିଧା କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ମୁଁ ନିଷ୍କଳ ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ସୀମାର ଅତୀତ।
Verse 13
संमोहं त्यज भो विष्णो पालयैनं पितामहम् पाद्मे भविष्यति सुतः कल्पे तव पितामहः
ହେ ବିଷ୍ଣୋ! ଏହି ମୋହ ତ୍ୟାଗ କର; ଏହି ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପାଳନ କର। ପଦ୍ମକଳ୍ପରେ ସେ ପୁଣି ତୁମ ପୁତ୍ର ହେବେ, ଏବଂ ସେଇ ଚକ୍ରରେ ତୁମ ପିତାମହ ମଧ୍ୟ ହେବେ।
Verse 14
तदा द्रक्ष्यसि मां चैवं सो ऽपि द्रक्ष्यति पद्मजः एवमुक्त्वा स भगवांस् तत्रैवान्तरधीयत
ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ ଏହିପରି ଦେଖିବ, ଏବଂ ପଦ୍ମଜ (ବ୍ରହ୍ମା) ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିବେ। ଏମିତି କହି ସେ ଭଗବାନ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 15
तदाप्रभृति लोकेषु लिङ्गार्चा सुप्रतिष्ठिता लिङ्गवेदी महादेवी लिङ्गं साक्षान्महेश्वरः
ସେହି ସମୟରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଲିଙ୍ଗାର୍ଚ୍ଚା ସୁଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ଲିଙ୍ଗବେଦୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଦେବୀ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସ୍ୱରୂପ।
Verse 16
लयनाल्लिङ्गमित्युक्तं तत्रैव निखिलं सुराः यस्तु लैङ्गं पठेन्नित्यम् आख्यानं लिङ्गसन्निधौ
ଲୟର ଆଶ୍ରୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଧିଷ୍ଠିତ। ଯେ ଭକ୍ତ ଲିଙ୍ଗସନ୍ନିଧିରେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ଲିଙ୍ଗ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ପଢ଼େ, ସେ ଶିବକୃପାର ପାତ୍ର ହୁଏ।
Verse 17
स याति शिवतां विप्रो नात्र कार्या विचारणा
ସେ ବିପ୍ର ଶିବତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଅଧିକ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।
Viṣṇu asks for nitya, avyabhicāriṇī bhakti—perpetual, unwavering devotion to Shiva—rather than worldly power, making bhakti the chapter’s central salvific gift.
Shiva states Brahmā and Viṣṇu arise from his own body (right and left sides) and that he is functionally ‘threefold’ as Brahmā–Viṣṇu–Bhava for sarga, rakṣā, and laya, while remaining Niṣkala as the supreme Paramēśvara.
The text links ‘liṅga’ with laya (dissolution/absorption), indicating the Liṅga as the locus where the cosmos is gathered back—hence a sign of Shiva’s transcendent ground and cosmic reabsorption.
It sacralizes the pedestal/altar (vedī) as Devī (Śakti), presenting worship as a Shiva–Shakti unity: Liṅga as sākṣān Mahēśvara and its seat as the divine feminine support of manifestation and ritual presence.