Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
અધ્યાય ૧માં ત્રિપુરવધ-ઉપાખ્યાનનો આરંભ થાય છે. ગણેશ તથા ગૌરી-શંકરને નમસ્કાર કરીને સંવાદરૂપે કથા-પ્રસારની વિનંતી થાય છે. નારદ ‘પરમાનંદદાયક’ વર્ણન પૂછે છે—રુદ્રરૂપ શંકરે ભટકતા દુષ્ટોનો નાશ કેવી રીતે કર્યો અને દેવશત્રુઓના ત્રણ પુરોને એક જ બાણથી એકસાથે કેવી રીતે દહન કર્યા. બ્રહ્મા વ્યાસ→સનત્કુમાર→બ્રહ્મા→નારદ એવી પુરાણ-પરંપરા દર્શાવી કથાની પ્રામાણિકતા સ્થાપે છે. સનત્કુમાર કારણ-પ્રસ્તાવ આપે છે—સ્કંદે તારકાસુરનો વધ કર્યા પછી તેના ત્રણ પુત્રો થયા: તારકાક્ષ, વિદ્યુન્માલી અને કમલાક્ષ. તેઓ સંયમી, શક્તિશાળી, સત્યવાદી, દૃઢચિત્ત મહાવીર હોવા છતાં દેવદ્રોહી છે; તેથી આગળ શિવહસ્તક્ષેપની ભૂમિકા બને છે.
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ બ્રહ્માને પૂછે છે કે દેવતાઓના દુઃખ પછી તેઓ ફરી કલ્યાણ કેવી રીતે પામ્યા. બ્રહ્મા શિવના કમળચરણોનું સ્મરણ કરીને સનત્કુમારના વર્ણનરૂપે પ્રસંગ કહે છે. ત્રિપુરનાથના તેજ અને ‘માયા’ નામના માયાવી શિલ્પી (તારકાસુર વંશસંબંધિત)ના દમનથી દેવતાઓ દગ્ધ અને પરાજિત થઈ વ્યાકુળ બની બ્રહ્માને શરણ જાય છે. પ્રણામ કરીને તેઓ પોતાનું દુઃખ નિવેદે છે અને શત્રુનાશનો ઉપાય માગે છે. બ્રહ્મા તેમને આશ્વાસન આપી દૈત્ય-દાનવનો ભેદ સમજાવે છે અને કહે છે કે સાચો ઉપાય શર્વ (શિવ) દ્વારા જ સિદ્ધ થશે. સાથે ધર્મસીમા પણ જણાવે છે કે બ્રહ્માસંબંધે પોષાયેલા દૈત્યનો વધ બ્રહ્મા દ્વારા કરવો યોગ્ય નથી; પરંતુ શિવની સત્તા આ મર્યાદાઓને વટાવી અંતિમ નિવારણ કરશે. ‘દેવસ્તુતિ’ શીર્ષક સૂચવે છે કે સ્તુતિ જ શિવકૃપા આવાહનનું કેન્દ્ર બની ત્રિપુરયુદ્ધચક્રમાં નિર્ણાયક હસ્તક્ષેપને માન્યતા આપે છે।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
આ અધ્યાયમાં ત્રિપુરવધોપાખ્યાનની અંદર ત્રિપુરના શાસકો અને નિવાસીઓનો વધ કરવો કે નહીં—એ વિષે ધર્મવિચાર થાય છે. શિવ પ્રથમ કહે છે કે હાલ ત્રિપુરાધ્યક્ષ પુણ્યવાન છે; જ્યાં પુણ્ય કાર્યરત હોય ત્યાં કારણ વિના જ્ઞાની વધ કરતા નથી. તેઓ દેવોના દુઃખને સ્વીકારીને પણ તારકના પુત્રો તથા ત્રણ પુરોના નિવાસીઓની અસાધારણ શક્તિ અને તેમના વધની કઠિનતા દર્શાવે છે. પછી નૈતિકતાની દૃષ્ટિએ મિતૃદ્રોહને મહાપાપ કહે છે; ઉપકારીઓનો દ્રોહ ભારે દોષ આપે છે, અને કૃતઘ્નતાનું પ્રાયશ્ચિત્ત નથી—એવું સ્પષ્ટ કરે છે. દૈત્યોએ તેમના ભક્ત હોવાને કારણે તેમનો વધ માંગવો પણ ધર્મસંગત નથી—એવું સૂચવી, આ કારણો વિષ્ણુને જણાવવા દેવોને આદેશ આપે છે. સનત્કુમાર જણાવે છે કે ઇન્દ્રપ્રમુખ દેવો પહેલા બ્રહ્માને અહેવાલ આપે છે અને પછી ઝડપથી વૈકુંઠ જાય છે, આગળની પરામર્શ માટે. આમ અધ્યાય ત્રિપુરવધને માત્ર યુદ્ધ નહીં, પરંતુ પુણ્ય, ભક્તિ, મિત્રતા અને લોકહિત વચ્ચે સંતુલન ધરાવતો ધર્મપ્રશ્ન બનાવે છે।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
સનત્કુમાર–પારાશર્ય સંવાદમાં આ અધ્યાય ત્રિપુર પ્રસંગ સાથે જોડાયેલી ધર્મમુખી પ્રવૃત્તિને અટકાવવા અથવા પરખવા માટેનું દૈવી પ્રતિઉપાય વર્ણવે છે. સનત્કુમાર કહે છે કે વિષ્ણુ (અચ્યુત) પોતાના જ અંશમાંથી માયા-નિર્મિત એક પુરુષ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને ધર્મવિઘ્ન કરવાનું કાર્ય સોંપાય છે. તે મુંડિત મસ્તક, ફિક્કાં વસ્ત્રો, પાત્ર અને પોટલી સાથે, કંપતા સ્વરે વારંવાર “ધર્મ” ઉચ્ચારીને કપટ-ધર્મનું ચિહ્ન દર્શાવે છે. તે વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને પૂછે છે—કોણની પૂજા કરવી, કયા કર્મ કરવા, કયા નામ ધારણ કરવા અને ક્યાં નિવાસ કરવો. વિષ્ણુ તેની ઉત્પત્તિ અને નિયુક્તિ સ્પષ્ટ કરીને કહે છે કે તે વિષ્ણુના દેહમાંથી જન્મેલો છે, વિષ્ણુના કાર્ય માટે નિમાયેલો છે અને લોકમાં પૂજ્ય ગણાશે; તેને ‘અરિહન’ નામ આપે છે, અન્ય નામોને અશુભ કહે છે અને આગળ યોગ્ય સ્થાન/આવાસનું વિધાન જણાવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. અધ્યાયમાં માયા, સોંપાયેલ અધિકાર અને ધર્મની નકલી રૂપોથી થતી નાજુકતા અંગેનું કારણ-નિરૂપણ પણ સમાયેલું છે।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
અધ્યાય ૫માં વ્યાસ પૂછે છે કે માયાવી તપસ્વીએ દીક્ષા આપી મોહિત કરેલા દૈત્યરાજ પછી શું બન્યું. સનત્કુમાર દીક્ષોત્તર સંવાદ વર્ણવે છે. શિષ્યોથી ઘેરાયેલા અને નારદ આદિ સાથે આવેલા અરિહન નામના તપસ્વી દૈત્યાધિપતિને ‘વેદાંતસાર’ નામે પરમ ગુપ્ત ઉપદેશ આપે છે. તેમાં કહે છે કે સંસાર અનાદિ છે; અંતિમ કર્તા–કર્મ દ્વૈત વિના તે પોતે જ પ્રગટે અને લય પામે છે. બ્રહ્માથી લઈને તૃણ સુધી, દેહબંધન સુધી, આત્મા જ એકમાત્ર પ્રભુ છે—બીજો નિયંતો નથી. દેવોથી કીટકો સુધી સર્વ દેહ નશ્વર છે અને કાળમાં નાશ પામે છે. આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુનપ્રવૃત્તિ સર્વ દેહધારીઓમાં સમાન; ઉપવાસ પછીની તૃપ્તિ પણ એકસરખી. ત્રિપુર કથામાં આ ‘અદ્વૈત’ સમાન ઉપદેશ માયા બની દૈત્યોનો આત્મવિશ્વાસ હલાવે છે અને શિવની મહાયોજનાની ભૂમિકા તૈયાર કરે છે।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ સનત્કુમારને પૂછે છે—ત્રિપુરના દૈત્ય નેતાઓ મોહગ્રસ્ત થઈ શિવપૂજા ત્યજી દેતાં સમાજ-ધર્મવ્યવસ્થા (ગ્રંથમાં દર્શાવેલ સ્ત્રીધર્મ વગેરે) કેવી રીતે દુરાચાર તરફ ધસી ગઈ. સનત્કુમાર કહે છે કે હરિ (વિષ્ણુ) ‘સફળ થયો હોય તેમ’ દેવતાઓ સાથે કૈલાસ જઈ ઉમાપતિ શિવને સર્વ સમાચાર અર્પે છે. શિવસન્નિધિમાં બ્રહ્મા ગાઢ સમાધિમાં દર્શાય છે; વિષ્ણુ મનથી સર્વજ્ઞ બ્રહ્માને સ્મરી પછી શંકરનું સ્પષ્ટ સ્તવન કરે છે—મહેશ્વર, પરમાત્મા, રુદ્ર, નારાયણ અને બ્રહ્મ રૂપે શિવની એકતા સ્તુતિરૂપે પ્રગટ કરે છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ દંડવત પ્રણામ કરી, જળમાં ઊભા રહી દક્ષિણામૂર્તિ-સંબંધિત રુદ્રમંત્રનો જપ કરે છે અને શંભુ/પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરે છે; દેવતાઓ પણ મહેશ્વરમાં ચિત્ત સ્થિર કરે છે. આ અધ્યાય કથા-લિટર્જીક વળાંક બની બતાવે છે કે સ્તુતિ, જપ અને ધ્યાનથી જ દૈવી પ્રતિસાદ અને આગળનું સમાધાન શક્ય બને છે।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
અધ્યાય ૭માં સનત્કુમાર વર્ણન કરે છે. શરણ્ય અને ભક્તવત્સલ ભગવાન શિવ સમવેત દેવતાઓની વિનંતી સ્વીકારી લે છે. ત્યારબાદ દેવી પુત્રો સાથે આવે છે; વિષ્ણુ વગેરે દેવગણ તરત સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને મંગલ જયઘોષ કરે છે, પરંતુ તેના આગમનનું કારણ ક્ષણભર મૌન રાખે છે. આશ્ચર્યથી ભરેલી દેવી શિવને સંબોધીને સૂર્યસમાન તેજસ્વી, ક્રીડાલોલ ષણ્મુખ સ્કંદને ઉત્તમ આભૂષણોથી શોભિત કરીને દર્શાવે છે. શિવ આનંદિત થઈ સ્કંદના મુખામૃતનું પાન કરતા હોય તેમ તૃપ્ત થતા નથી; તેને આલિંગન કરીને સ્નેહથી સુગંધ લે છે, અને આ વાત્સલ્યમાં પોતાના તેજથી દગ્ધ થયેલા દૈત્યોને પણ યાદ નથી કરતા. અધ્યાયમાં એક તરફ દેવસ્તુતિ અને શરણાગતિ, બીજી તરફ શિવનું કુટુંબીય સ્નેહલીલા-રસાસ્વાદ—આ બંનેનું સુંદર સંયોજન છે; અંતે તેને ‘દેવસ્તુતિવર્ણનમ્’ નામે ઓળખાવવામાં આવે છે।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
અધ્યાય ૮ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. વ્યાસજી સનત્કુમારને પૂછે છે કે શિવના કાર્ય માટે વિશ્વકર્માએ બનાવેલો ‘દેવમય’ રુદ્રરથ કેવો છે. સનત્કુમાર શિવના ચરણકમળનું સ્મરણ કરીને રથને ‘સર્વલોકમય’, સુવર્ણમય અને સર્વસંમતિપ્રાપ્ત તરીકે વર્ણવે છે. તેના જમણા-ડાબા ભાગ સૂર્ય અને સોમ સાથે સંબંધિત છે; ચક્રમાં સોળ કલાઓ/આરાં છે અને ઋક્ષ-નક્ષત્રો અલંકારરૂપે દર્શાવાય છે. બાર આદિત્યો આરાં પર, છ ઋતુઓ નેમિ-નાભિરૂપે, અને અંતરિક્ષાદિ લોક રથના અંગરૂપે ગોઠવાય છે. ઉદય-અસ્ત પર્વતો, મન્દર અને મહામેરુ આધાર બની તેની સ્થિરતા બતાવે છે. આ રીતે શિવના ધર્મકાર્ય માટે સમગ્ર બ્રહ્માંડ એક દિવ્ય વાહનમાં એકત્રિત થયેલું દર્શાવવામાં આવે છે.
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
અધ્યાય ૯માં યુદ્ધ પૂર્વે શિવના મહાદિવ્ય રથારોહણનું વર્ણન છે. સનત્કુમાર કહે છે કે બ્રહ્માએ નિગમ/વેદસ્વરૂપ અશ્વોવાળો રથ સુશોભિત કરીને શૂલિન શિવને વિધિવત્ અર્પણ કર્યો. સર્વદેવમય શિવ ઋષિઓ અને દેવગણોની સ્તુતિ વચ્ચે, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ તથા લોકપાલોની ઉપસ્થિતિમાં રથ પર આરોહણ કરે છે; વેદજ અશ્વો પ્રણામ કરે છે, પૃથ્વી કંપે છે, પર્વતો હલે છે અને શેષનાગ ભારથી વ્યાકુળ થાય છે. ‘ધરણીધર’ સાથે સંકળાયેલો એક વહક ક્ષણભર વૃષેન્દ્રરૂપે રથને ટેકો આપે છે, પરંતુ શિવતેજથી એ ટેકો પણ ડગમગી જાય છે. ત્યારબાદ સારથી લગામ પકડી અશ્વોને સ્થિર કરીને રથની ગતિ સંતુલિત કરે છે. આ અધ્યાય દૈવી ક્રમ, બ્રહ્માંડિય પૂર્વસૂચનો અને વેદ-પ્રતીકાત્મક રથ-અશ્વ દ્વારા શિવના અપરિમિત તેજનું પ્રતિપાદન કરે છે.
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર ત્રિપુરદાહના તાત્કાલિક પૂર્વપ્રસંગનું વર્ણન કરે છે. શંભુ/મહેશ્વર રથારૂઢ થઈ સંપૂર્ણ શસ્ત્રસજ્જતામાં અદ્વિતીય બાણ તૈયાર કરે છે અને સ્થિર યુદ્ધમુદ્રા ધારણ કરીને દીર્ઘકાળ તપસ્વી સમ એકાગ્રતા દર્શાવે છે. લક્ષ્યસાધનની તકનીકી સૂક્ષ્મતા દર્શાવવા અંગૂઠા સાથે સંકળાયેલા એક ગણનાયકનો ઉલ્લેખ આવે છે. ત્યારબાદ આકાશવાણી થાય છે—આક્રમણ પહેલાં વિનાયક (ગણેશ)ની પૂજા આવશ્યક છે; નહિ તો ત્રિપુરવિનાશ આગળ વધશે નહીં. શિવ વિનાયકની પૂજા કરીને ભદ્રકાળીનું આવાહન કરે છે; વિનાયક પ્રસન્ન થતાં ત્રિપુરના દર્શન/સ્થિતિનિર્ધારણનો ક્રમ આગળ વધે છે અને સર્વપૂજ્ય પરબ્રહ્મ મહેશ્વર કર્તા હોય ત્યારે સફળતા ‘અન્ય’ની કૃપાથી નહિ, વિધિ અને સંકલ્પથી થાય છે—એવો તત્ત્વાર્થ પ્રતિપાદિત થાય છે.
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
અધ્યાય ૧૧માં વ્યાસ પૂછે છે—ત્રિપુર સંપૂર્ણ દહન થયા પછી માયા અને ત્રિપુરના અધિપતિઓ ક્યાં ગયા? શંભુકથાના આધાર પર સંપૂર્ણ વર્ણન માંગે છે. સૂત કહે છે કે સનત્કુમાર શિવચરણસ્મરણ કરીને કથા શરૂ કરે છે અને શિવકર્મોને પાપનાશક તથા લીલારૂપ ગણાવે છે. ત્યારબાદ રુદ્રના અતિપ્રચંડ તેજથી દેવો આશ્ચર્યચકિત અને નિર્વાક બની જાય છે; શિવનું સ્વરૂપ સર્વદિશામાં જ્વલંત, કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી અને પ્રલયાગ્નિ સમાન વર્ણવાય છે, જેથી દેવો, ઋષિઓ અને બ્રહ્મા પણ ભયભીત થાય છે. સૌ વિનમ્ર થઈ ભક્તિપૂર્વક ઊભા રહે છે; બ્રહ્મા અંદરથી સંયત હોવા છતાં ભય સાથે દેવો સહિત સ્તુતિ કરે છે—શિવના પરમ સ્વરૂપના દર્શન પછી સ્તુતિ જ યોગ્ય પ્રતિભાવ છે.
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
અધ્યાય ૧૨માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે પ્રસન્ન શિવને જોઈ મય દાનવ—જે પહેલાં શિવની કરુણાથી ‘અદગ્ધ’ રહ્યો હતો—આનંદથી શિવ પાસે આવ્યો અને વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કર્યા. પછી ઊભો થઈ તેણે વિસ્તૃત સ્તુતિ કરી—શિવને દેવદેવ/મહાદેવ, ભક્તવત્સલ, કલ્પવૃક્ષ સમ દાતા, નિષ્પક્ષ, જ્યોતિરૂપ, વિશ્વરૂપ, શુદ્ધ અને પાવન કરનાર, રૂપવાન તથા રૂપાતીત, અને જગતના કર્તા-ભર્તા-સંહર્તા તરીકે સંબોધ્યા. પોતાની સ્તુતિ અપૂરી છે એમ સ્વીકારી ‘સ્તુતિપ્રિય પરેશ્વર’ કહી શરણાગત થઈ રક્ષણ માગ્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે શિવે સ્તુતિ સાંભળી પ્રસન્ન થઈ મયને આદરપૂર્વક સંબોધ્યો—આગામી ઉપદેશ/વરદાનની ભૂમિકા.
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
અધ્યાય ૧૩માં કથા આંતરિક પરંપરાથી આગળ વધે છે—વ્યાસ શિવના કર્મ અને નિર્મળ કીર્તિનું વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે; સૂત સનત્કુમારનો ઉત્તર કહે છે. પછી જીવ અને ઇન્દ્ર (શક્ર/પુરંદર) તીવ્ર ભક્તિથી કૈલાસે શિવદર્શન માટે જાય છે. તેમનું આગમન જાણીને શિવ તેમના જ્ઞાન અને અંતઃભાવની પરીક્ષા કરવા નક્કી કરે છે અને માર્ગના મધ્યમાં દિગંબર, જટાધારી, તપસ્વી-તેજસ્વી તથા અદ્ભુત-ભયાનક રૂપે ઊભા રહી માર્ગ રોકે છે. શિવને ન ઓળખીને અધિકારગર્વમાં ઇન્દ્ર પૂછે છે—તમે કોણ, ક્યાંથી આવ્યા, અને શંભુ ઘરે છે કે ક્યાંક ગયા છે? આ પ્રસંગથી ઓળખ-અણઓળખ, પદગર્વનો ભય અને વિનય-વિવેકથી જ દેવદર્શનની મર્યાદા પ્રગટ થાય છે।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
અધ્યાય 14માં વ્યાસ–સનત્કુમાર સંવાદ આગળ વધે છે. વ્યાસ પૂછે છે કે ભાલનેત્ર/ત્રિનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું સ્વયંભૂ શિવતેજ લવણસમુદ્રમાં નાખવાથી શું પરિણામ થયું. સનત્કુમાર કહે છે કે સિંધુ–ગંગાના સમુદ્રસંગમે તે તેજ ક્ષણમાં જ બાલરૂપે પ્રગટ થયું. બાળકના ભયંકર રોદનથી પૃથ્વી કંપી ઉઠી, દિવ્યલોકો જાણે બહેરા થઈ સ્તબ્ધ થયા, અને લોકપાલો સહિત સર્વ પ્રાણીઓ ભયભીત થયા. દેવો અને ઋષિઓ આ અદભુત સંકેતને સંભાળી ન શકતાં પિતામહ, લોકગુરુ, પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની શરણમાં જઈ પ્રણામ-સ્તુતિ કરીને કારણ અને ઉપાય પૂછે છે; આગળના નિવારણ માટે ભૂમિકા બને છે.
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
અધ્યાય ૧૫ જલંધરના રાજસભામાં આરંભે છે. સમુદ્રજ અસુરરાજ જલંધર રાણી સહિત અસુરોથી ઘેરાયેલો બેઠો છે, ત્યારે તેજસ્વી ભૃગુવંશીય શુક્રાચાર્ય આવે છે અને તેમનું યથાવિધિ સન્માન થાય છે. વરદાનના પ્રભાવથી નિશ્ચિંત જલંધર સભામાં છિન્નશિર રહુને જોઈ તરત પૂછે છે કે તેનું શિરચ્છેદ કોણે કર્યું અને સમગ્ર વૃત્તાંત શું છે. શુક્રાચાર્ય મનમાં શિવના ચરણકમળનું સ્મરણ કરી ઇતિહાસશૈલીમાં પૂર્વકથા કહે છે—વિરોચનપુત્ર બલિ તથા હિરણ્યકશિપુ-વંશનો ઉલ્લેખ કરીને—દેવાસુર સંઘર્ષોમાં માયા, પુણ્ય અને પ્રતિફળની કારણપરંપરાથી રહુની સ્થિતિ સમજાવે છે. આ અધ્યાય રાજસભાની પૂછપરછને ગુરુ-ઉપદેશરૂપ કથનમાં ફેરવી આગળના સંઘર્ષની ભૂમિકા રચે છે।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
અધ્યાય ૧૬ માં દૈત્યોના આક્રમણથી ભયભીત દેવો પ્રજાપતિની આગેવાનીમાં વૈકુંઠ જાય છે. ત્યાં તેઓ ભગવાન વિષ્ણુની સ્તુતિ કરે છે અને મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, વામન, પરશુરામ, રામ અને કૃષ્ણ અવતારોના દિવ્ય કાર્યોને યાદ કરી રક્ષણની પ્રાર્થના કરે છે.
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર યુદ્ધભૂમિમાં થયેલ ફેરફાર વર્ણવે છે. શક્તિશાળી દૈત્યો શૂલ, પરશુ, પટ્ટિશ વગેરે શસ્ત્રોથી દેવોને ઘાયલ કરે છે; ઘાયલ અને ભયભીત દેવો યુદ્ધ છોડીને ભાગી જાય છે. આ જોઈ હૃષીકેશ વિષ્ણુ ગરુડારૂઢ થઈ ત્વરિત આવે છે અને દૈત્યો સાથે પ્રતિયુદ્ધ કરે છે. શંખ, ખડ્ગ, ગદા અને શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરીને તેઓ ક્રોધદીપ્ત શિસ્તથી યુદ્ધ કરે છે; શારઙ્ગની ટંકાર ત્રિલોકમાં ગુંજે છે. તેમના બાણો અનેક દિતિજ યોધ્ધાઓના શિરચ્છેદ કરે છે અને સુદર્શન ભક્તરક્ષાનું તેજસ્વી ચિહ્ન બની તેમના હાથે પ્રજ્વલિત રહે છે. ગરુડના પંખોની પ્રચંડ હવામાં દૈત્યસેના વાવાઝોડામાં વાદળોની જેમ વિખેરાઈ જાય છે. પોતાની સેના વ્યાકુળ જોઈ દેવભયંકર જલંધર ક્રોધે પ્રગટે છે; ત્યારે એક વીર હરિની સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે અને આગળના મુખ્ય સંઘર્ષની ભૂમિકા બને છે.
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર દેવતાઓની વ્યથા વર્ણવે છે—મહા અસુર (જલંધર સંબંધિત)ના દમનથી તેઓ સ્થાનચ્યૂત અને દુઃખિત થયા. દેવગણ એકત્ર થઈ શિવની શરણાગતિ કરે છે અને મહેશ્વરને સર્વવરદાતા તથા ભક્તરક્ષક તરીકે સ્તુતિ કરે છે. સર્વકામદ અને ભક્તવત્સલ શિવ દેવકાર્ય માટે નારદને બોલાવી મોકલે છે. શિવભક્ત જ્ઞાની નારદ ઇન્દ્રાદિ દેવો પાસે પહોંચે ત્યારે તેઓ આસન, નમસ્કાર અને સન્માનથી સ્વાગત કરે છે. ત્યારબાદ દેવો જલંધરે બળપૂર્વક હાંકી કાઢ્યાની ફરિયાદ કરે છે; આ રીતે આગળની દૈવી હસ્તક્ષેપની કડી સ્થાપિત થાય છે.
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
નારદના ગયા પછી જાલંધર શિવના સ્વરૂપ વિશે જાણીને વિચલિત થાય છે. તે સિંહિકેય નામના દૂતને કૈલાસ મોકલે છે. દૂત શિવને ભસ્મધારી યોગી કહીને તેમનું અપમાન કરે છે અને જાલંધર માટે તેમની પત્ની (પાર્વતી)ની માંગણી કરે છે.
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણન દ્વારા વ્યાસ સનત્કુમારને પૂછે છે—રહસ્યમય ‘પુરુષ’ દ્વારા મુક્ત થયા પછી રાહુ ક્યાં ગયો? સનત્કુમાર કહે છે કે જ્યાં તેનું વિમોચન થયું તે સ્થાન લોકમાં ‘વર્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. રાહુ ફરી ગર્વ અને સ્થિરતા મેળવી જલંધરની નગરી તરફ પરત જાય છે અને ઈશ (શિવ)ના કાર્યોનો ક્રમ જણાવે છે. આ સાંભળીને સિંધુપુત્ર, દૈત્યશ્રેષ્ઠ જલંધર ક્રોધથી ઉગ્ર બની સંયમ છોડે છે અને અસુરસેનાની સર્વત્ર ગોઠવણીનો આદેશ આપે છે; તે કાલનેમિ વગેરે, શુમ્ભ-નિશુમ્ભ તથા કાલક/કાલકેય, મૌર્ય, ધૂમ્ર વગેરે અનેક કુળો અને નાયકોને નામ લઈને યુદ્ધ માટે બોલાવે છે.
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે શિવના મુખ્ય ગણનાયકો—નંદીશ્વર, ભૃંગી/ઇભમુખ અને ષણ્મુખ (કાર્ત્તિકેય)—ને જોઈ દાનવો ક્રોધિત થઈ ગોઠવાયેલા દ્વંદ્વયુદ્ધમાં પ્રવેશે છે. નિશુમ્ભ કાર્ત્તિકેયને લક્ષ્ય કરી પાંચ બાણોથી તેમના મયૂરવાહનના હૃદયમાં પ્રહાર કરે છે, જેથી તે મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે. કાર્ત્તિકેય પ્રતિઆક્રમণে નિશુમ્ભના રથ અને અશ્વોને ભેદે છે અને તીક્ષ્ણ બાણથી તેને ઘાયલ કરી યુદ્ધગર્જના કરે છે; પરંતુ નિશુમ્ભ પણ પ્રતિકાર કરી, કાર્ત્તિકેય શક્તિ ઉઠાવવા જાય ત્યારે પોતાની શક્તિથી તેને ઝડપથી પાડી દે છે. બીજી તરફ નંદીશ્વર અને કાલનેમિનો દ્વંદ્વ ચાલે છે—નંદી પ્રહાર કરીને કાલનેમિના રથના અશ્વ, ધ્વજ, રથ અને સારથી સુધી કાપી નાખે છે; ક્રોધિત કાલનેમિ તીક્ષ્ણ બાણોથી નંદીનું ધનુષ્ય છિન્ન કરે છે. યુદ્ધનીતિની વધતી તીવ્રતા, યુદ્ધસાધનોને નિષ્ક્રિય કરવાની પ્રતીકતા અને ઘાવ વચ્ચે પણ વીરધૈર્ય—આ બધું દર્શાવી અધ્યાય આગળના પલટા અને દૈવી વ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપનાની ભૂમિકા રચે છે.
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
અધ્યાય ૨૨માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે વૃષભ પર આરુઢ રુદ્ર રૌદ્રરૂપે, જાણે રમતમાં સ્મિત કરતા, રણભૂમિમાં પ્રવેશે છે. તેમને જોઈ અગાઉ પરાજિત ગણો ફરી હિંમત પામે છે; ગર્જના કરીને દૈત્યો પર ઘની બાણવર્ષા કરી યુદ્ધમાં પાછા ફરે છે. શંકરના દર્શનથી દૈત્યો પાપો જેમ ભયથી છૂટા પડી ભાગે છે. આ પલાયન જોઈ જલંધર ચંડીશ પર ધસી આવે છે અને હજારો બાણ છોડે છે. નિશુંબ-શુંબ વગેરે દૈત્યરાજો ક્રોધે શિવ તરફ ધસી ‘બાણ-અંધકાર’થી ગણોને ઢાંકી અંગછેદ કરી શૈવસેનાને દબાવે છે. ત્યારે શિવ આવતું બાણજાળ કાપી પોતાના શસ્ત્રોથી આકાશ ભરી દે છે; પ્રચંડ પ્રતિબાણવર્ષાથી દૈત્યો પીડાઈ જમીન પર પટકાય છે. આમ રુદ્રની સર્વોચ્ચતા અને દૈત્યબળની ભંગુરતા પ્રગટ થાય છે.
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
અધ્યાય ૨૩ સંવાદરૂપે ગોઠવાયેલો છે. વ્યાસ સનત્કુમારને પૂછે છે કે જાલંધરના પ્રસંગમાં હરિ (વિષ્ણુ)એ શું કર્યું અને ધર્મનો ત્યાગ કેવી રીતે થયો. સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે વિષ્ણુ જાલંધર તરફ જઈને વૃંદાના પાતિવ્રત્ય-બળને ભંગ કરવાની યુક્તિ આરંભે છે, કારણ કે એ જ દૈત્યની શક્તિ અને અભેદ્યતાથી ગુપ્ત રીતે જોડાયેલું છે. ત્યારબાદ માયાજનિત દુસ્વપ્નોથી વૃંદા વ્યાકુળ થાય છે—પતિ અશુભ, વિકૃત રૂપે દેખાય છે (નગ્ન, તેલથી લિપ્ત, અંધકારસંબંધિત, દક્ષિણ દિશામાં ગમન કરતો) અને તેનું નગર સમુદ્રમાં ડૂબતું હોય તેમ લાગે છે. જાગ્યા પછી સૂર્ય મલિન/દોષયુક્ત દેખાય છે, તે ભય અને શોકથી ભરાઈ જાય છે, અને ઊંચા સ્થાનો કે ઉદ્યાનમાં સખીઓ સાથે પણ શાંતિ મળતી નથી. આ અધ્યાય કારણ-શૃંખલા સ્થાપે છે—દૈવી માયા મનને અસ્થિર કરે છે, અપશકુન ધર્મભંગ સૂચવે છે, અને આગળના પાતિવ્રત્ય-ભંગની ભૂમિકા તૈયાર થાય છે।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
અધ્યાય ૨૪માં જલંધર–શિવ યુદ્ધ આગળ વધે છે. વ્યાસ સનત્કુમારને પૂછે છે—પછી યુદ્ધમાં શું બન્યું અને દૈત્યને કેવી રીતે જીતવો. યુદ્ધ ફરી શરૂ થતાં ગિરિજા અદૃશ્ય થાય છે; વૃષધ્વજ ત્ર્યંબક તેને માયાજનિત તિરોભાવ સમજી, સર્વશક્તિમાન હોવા છતાં લીલાર્થ ‘લૌકિકી ગતિ’ ધારણ કરીને ક્રોધ અને વિસ્મય દર્શાવે છે. જલંધર બાણવર્ષા કરે છે, પરંતુ શિવ સહેજે તેને કાપી રુદ્રની અપરાજેય શક્તિ પ્રગટ કરે છે. ત્યારબાદ જલંધર માયા રચી ગૌરીને રથ પર બંધાયેલી, રડતી, શુમ્ભ-નિશુમ્ભ વગેરે દૈત્યોથી ઘેરાયેલી દેખાડે છે—શિવનું ચિત્ત ડગમગાવવા. શિવ ક્ષણભર મૌન, નમ્ર મુખ, શિથિલ અંગો અને પોતાની શક્તિ ભૂલ્યા જેવા લાગે છે—માયાની પરીક્ષા અને નાટ્યરૂપતા દર્શાવવા. પછી જલંધર શિર, વક્ષ અને ઉદર પર અનેક બાણોથી શિવને આઘાત કરે છે અને આગળની કથાનો ક્રમ તૈયાર થાય છે.
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
અધ્યાય ૨૫માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે બ્રહ્મા તથા એકત્રિત દેવો અને ઋષિઓ ભક્તિપૂર્વક નમન કરીને દેવદેવેશ શિવની વિધિવત્ સ્તુતિ કરે છે. સ્તોત્રમાં શિવનું શરણાગતવત્સલ સ્વરૂપ અને ભક્તોના દુઃખનું સતત નિવારણ મુખ્ય છે. દેવો શિવની પરસ્પરવિરોધી મહિમા દર્શાવે છે—લીલામાં અદ્ભુત, ભક્તિથી સુલભ, પરંતુ અશુદ્ધ માટે દુર્લભ; વેદને પણ પૂર્ણ રીતે અગોચર, છતાં મહાત્માઓ તેમની ગુઢ મહિમાનું નિત્ય ગાન કરે છે. શિવકૃપા આધ્યાત્મિક ક્ષમતાની સામાન્ય અપેક્ષાઓ ઉલટાવી શકે છે; તેઓ સર્વવ્યાપી, અવિકારી અને સચ્ચી ભક્તિ પર પ્રગટ થનારા છે. યદુપતિ-કલાવતી તથા રાજા મિત્રસહ-મદયંતી જેવા ભક્તો ભક્તિથી પરમ સિદ્ધિ અને કૈવલ્ય પામે છે. આ અધ્યાય કથામાં ગૂંથાયેલ તત્ત્વમય સ્તોત્ર છે, જે ભક્તિ→પ્રાકટ્ય→મોક્ષનો માર્ગ દર્શાવે છે.
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
અધ્યાય ૨૬માં યુદ્ધોત્તર સંવાદ આગળ વધે છે. વ્યાસ સનત્કુમારને વૈષ્ણવ પ્રસંગનો સ્પષ્ટ વર્ણન પૂછે છે—વૃન્દાને મોહિત કર્યા પછી વિષ્ણુએ શું કર્યું અને ક્યાં ગયા. દેવતાઓ મૌન રહે ત્યારે શરણાગતવત્સલ શંભુ આશ્વાસન આપે છે—દેવહિતાર્થે જલંધરનો વધ કર્યો છે; તમારું કલ્યાણ થયું કે નહિ; મારા કર્મો લીલામાત્ર છે, સ્વરૂપમાં કોઈ વિકૃતિ નથી. પછી દેવો રુદ્રની સ્તુતિ કરીને વિષ્ણુની ચેષ્ટા જણાવે છે—વિષ્ણુના પ્રયત્નથી વૃન્દા છલિત થઈ અગ્નિમાં પ્રવેશી પરમ ગતિને પામી; પરંતુ તેના સૌંદર્યમોહથી વિષ્ણુ પોતે પણ શિવમાયાથી વિમૂઢ થઈ ચિતાભસ્મ ધારણ કરીને ભ્રમિત રહે છે. આ અધ્યાય દૈવી કર્તૃત્વ અને મોહાધીનતા વચ્ચેનો ભેદ દર્શાવી, માયા પર શિવનું અધિપત્ય તથા ધર્મવ્યવસ્થામાં છલના નૈતિક પરિણામને દૃઢ કરે છે.
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
અધ્યાય ૨૭માં સનત્કુમાર વ્યાસને કહે છે કે આ કથા માત્ર શ્રવણમાત્રથી અડગ શિવભક્તિ દૃઢ કરે છે અને પાપનો નાશ કરે છે. દેવોને પીડાવનાર દૈત્યવીર શંખચૂડનો પરિચય થાય છે અને સંકેત મળે છે કે રણભૂમિમાં શિવના ત્રિશૂલથી તેનો વધ થશે. પછી પુરાણિક કારણક્રમ મુજબ વંશવર્ણન આવે છે—મરીચિપુત્ર કશ્યપ ધર્મનિષ્ઠ પ્રજાપતિ છે; દક્ષ તેને પોતાની તેર પુત્રીઓ આપે છે, જેમના દ્વારા સૃષ્ટિનો વિશાળ વિસ્તાર થાય છે (અપરિમિત હોવાથી સંક્ષેપ). કશ્યપની પત્નીઓમાં દનુ મુખ્ય ગણાય છે; તેના વંશમાં વિપ્રચિત્તિ અને તેના પુત્ર દંભ—ધાર્મિક, સંયમી અને વિષ્ણુભક્ત—નું વર્ણન કરીને શંખચૂડ-સંઘર્ષની નૈતિક ભૂમિકા સ્થાપિત થાય છે.
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે જૈગીષવ્યના ઉપદેશ પછી શંખચૂડે પુષ્કરમાં નિયમબદ્ધ કઠોર તપ કર્યું. ગુરુ પાસેથી બ્રહ્મવિદ્યા મેળવી તેણે સંયમિત ઇન્દ્રિયો અને એકાગ્ર મનથી જપ કર્યો. બ્રહ્મલોકના આચાર્ય બ્રહ્મા પ્રગટ થઈ દાનવાધિપતિને વર માગવા કહે છે. શંખચૂડ નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરે છે અને દેવો સામે અવધ્યતા માગે છે; બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે. સાથે સર્વમંગલ અને વિજયદાયક દિવ્ય રક્ષાકવચ—મંત્રરૂપ શ્રીકૃષ્ણકવચ—પણ અર્પે છે. પછી બ્રહ્મા તુલસી સાથે બદરી જઈ ધર્મધ્વજની પુત્રી તુલસી સાથે ત્યાં વિવાહ કરવા આદેશ આપે છે. બ્રહ્મા અંતર્ધાન થાય છે; તપસિદ્ધ શંખચૂડ કવચ ધારણ કરીને ઝડપથી બદરિકાશ્રમ તરફ જાય છે, જેથી આગળના સંઘર્ષ અને તેના ધાર્મિક પરિણામોની ભૂમિકા રચાય છે.
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર કહે છે—શંખચૂડ ઘર પરત આવી લગ્ન કરે છે; દાનવો તેની તપસ્યા અને વરપ્રાપ્તિ સ્મરી આનંદિત થાય છે. દેવગણ પોતાના ગુરુ સાથે આવી તેની તેજસ્વિતા અને અધિકારને માન આપી સ્તુતિ કરે છે. શંખચૂડ પણ આવેલા કુલગુરુને સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરે છે. અસુરકુલાચાર્ય શુક્ર દેવ–દાનવની સ્વાભાવિક વૈરભાવના, અસુરોના પૂર્વ પરાજયો, દેવોના વિજય અને પરિણામોમાં ‘જીવ-સાહાય્ય’ (દેહધારીઓની સહાયક ભૂમિકા)નું વર્ણન કરે છે. પ્રસન્ન અસુરો ઉત્સવ કરી ભેટો અર્પે છે. સર્વસંમતિથી ગુરુ શંખચૂડનો દાનવો અને સહાયક અસુરોના અધિપતિ તરીકે રાજ્યાભિષેક કરે છે. અભિષિક્ત શંખચૂડ રાજસમાન તેજથી દીપ્ત થઈ દૈત્ય–દાનવ–રાક્ષસોની વિશાળ સેના એકત્ર કરી રથ પર ચઢી શક્રપુરી (ઇન્દ્રની નગરી) જીતવા માટે ઝડપથી પ્રસ્થાન કરે છે.
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
અધ્યાય 30માં સ્તરબદ્ધ દ્વારોમાંથી વિધિવત પરવાનગી લઈને શિવલોકમાં પ્રવેશ કરવાની રીત વર્ણવાઈ છે. સનત્કુમાર કહે છે કે આગંતુક દેવ (વૃત્તાંતમાં બ્રહ્મા/રામેશ્વર) ‘મહાદિવ્ય’ શિવલોકમાં પહોંચે છે—જે નિરાધાર અને અભૌતિક કહેવાયો છે. વિષ્ણુ આંતરિક આનંદથી રત્નોથી શોભિત તેજોમય લોકને જોઈ પ્રથમ દ્વારે આવે છે; ત્યાં ગણો હાજર છે. દ્વારપાલો રત્નસિંહાસન પર બિરાજમાન, શ્વેત વસ્ત્રધારી, મણિભૂષિત; શૈવ લક્ષણોવાળા પંચમુખ, ત્રિનેત્ર, ત્રિશૂલાદિ આયુધધારી, ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષથી અલંકૃત તરીકે વર્ણવાયા છે. વિષ્ણુ નમસ્કાર કરીને શિવદર્શનનો હેતુ નિવેદે છે; આજ્ઞા મળતાં અંદર પ્રવેશે છે. આ જ રીત પંદર દ્વારો સુધી પુનરાવર્તિત થાય છે. અંતે મહાદ્વારે નંદીનું દર્શન થાય છે; સ્તુતિ અને પ્રણામ પછી નંદી પરવાનગી આપે છે અને વિષ્ણુ આનંદથી અંતઃપ્રાંગણમાં પ્રવેશે છે. અધ્યાય શિવસન્નિધિ માટે ભક્તિ, સ્તુતિ અને અધિકૃત પ્રવેશની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
અધ્યાય ૩૧માં સનત્કુમાર કહે છે કે હરિ (વિષ્ણુ) અને વિધી (બ્રહ્મા)ની ચિંતિત વાણી સાંભળી શંભુ (શિવ) સ્મિતપૂર્વક, મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીમાં તેમને આશ્વાસન આપે છે—“ભય ત્યજો; શંખચૂડથી ઊભો થયેલો આ વિષય અંતે નિશ્ચયે શુભ થશે.” શિવ કહે છે કે શંખચૂડનો સંપૂર્ણ સત્યવૃત્તાંત તેમને જાણીતો છે અને તે પૂર્વકાળના કૃષ્ણભક્ત ગોપ સુદામા સાથે જોડાયેલો છે. શિવની આજ્ઞાથી હૃષીકેશ કૃષ્ણરૂપ ધારણ કરી રમ્ય ગોલોકમાં નિવાસ કરે છે; ત્યાં “હું સ્વતંત્ર છું” એવી ભ્રાંતિથી અનેક લીલાઓ થાય છે. આ ઘોર મોહ જોઈ શિવ પોતાની માયા પ્રયોગે સમ્યક્ બુદ્ધિ હરી લે છે અને શાપોચ્ચાર કરાવે છે—જેના કર્મબંધથી આગળ શંખચૂડ-સંઘર્ષનું કારણ બને છે. લીલા પૂર્ણ થતાં શિવ માયા પાછી ખેંચે છે; સૌને જ્ઞાન પરત મળે છે, મોહમુક્ત થઈ વિનયથી શિવની શરણ આવે છે, લાજ સાથે બધું સ્વીકારી રક્ષા માગે છે. શિવ પ્રસન્ન થઈ ફરી નિર્ભય રહેવા કહે છે અને બધું પોતાના નિયમાધીન છે એમ દર્શાવે છે—આ અધ્યાય ભય, મોહ અને વિરોધીના દૈવી ઉદ્ભવનું તત્ત્વ સમજાવે છે।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે દેવતાઓની ઇચ્છા અને ગાઢ બનતા કાળના નિયમ અનુસાર મહેશ્વરે શંખચૂડના વધનો સંકલ્પ કર્યો. શિવે પુષ્પદંત નામના પોતાના દૂતને ઝડપથી શંખચૂડ પાસે મોકલ્યો. પ્રભુની આજ્ઞાબળે દૂત અસુરનગરમાં પહોંચ્યો, જેનું વૈભવ ઇન્દ્રપુરીથી પણ વધુ અને કુબેરના ધામથી પણ અધિક તેજસ્વી જણાવાયું છે. નગરમાં પ્રવેશ કરીને તેણે બાર દ્વારવાળો, દ્વારપાલોથી રક્ષિત રાજપ્રાસાદ જોયો; નિર્ભય થઈ પોતાનું કાર્ય જણાવતાં તેને અંદર જવા દેવામાં આવ્યો, જ્યાં તેણે વિશાળ અને સુશોભિત આંતરિક ભાગ નિહાળ્યો. પછી રત્નાસન પર બિરાજમાન શંખચૂડને દાનવેન્દ્રો વચ્ચે અને વિશાળ સશસ્ત્ર સેનાઓથી સેવિત જોઈ તે આશ્ચર્યચકિત થયો. પુષ્પદંતે રાજાને વિધિવત સંબોધી પોતે શિવદૂત હોવાનું કહી શંકરનો સંદેશ રજૂ કર્યો; જેથી આગળના દૂતસંવાદ અને યુદ્ધની ભૂમિકા રચાય છે.
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
આ અધ્યાયમાં ઉપદેશ-શ્રવણ પછી તરત જ યુદ્ધ માટે શિવસેનાનું પ્રસ્થાન વર્ણવાયું છે. સનત્કુમાર કહે છે—ઉશ્કેરણીભર્યા વચન સાંભળીને ગિરીશ રુદ્ર સંયત ક્રોધમાં વીરભદ્ર, નંદી, ક્ષેત્રપાલ અને અષ્ટભૈરવોને બોલાવી સર્વ ગણોને શસ્ત્રસજ્જ થઈ યુદ્ધ માટે તૈયાર થવાનો આદેશ આપે છે. સ્કંદ અને ગણેશ—બે કુમારોને પોતાના અધિન પ્રસ્થાન કરવા કહે છે, ભદ્રકાળી ને પોતાની સેના સાથે આગળ વધવા સૂચવે છે અને પોતે શંખચૂડના વિનાશાર્થે તાત્કાલિક પ્રસ્થાન જાહેર કરે છે. ત્યારબાદ મહેશાનનું સેના સાથે નીકળવું અને વીરગણોનું ઉત્સાહપૂર્વક અનુસરણ વર્ણિત છે. અંતે વીરભદ્ર, નંદી, મહાકાલ, વિશાલાક્ષ, બાણ, પિંગલાક્ષ, વિકંપન, વિરূপ, વિકૃતિ, મણિભદ્ર વગેરે ગણનાયકોની નામાવલી તથા કોટિગણાદિ સંખ્યાઓ સાથે તેમની સૈનિક ગોઠવણીનો ઔપચારિક નોંધપત્ર આપવામાં આવ્યો છે.
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ સનત્કુમારને પૂછે છે કે શિવદૂત જતા રહ્યા પછી દૈત્યરાજ શંખચૂડએ શું કર્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે શંખચૂડ અંતઃપુરમાં જઈ તુલસીને શિવનો સંદેશ જણાવે છે, યુદ્ધે જવાનો નિશ્ચય કરે છે અને તેની પાસેથી દૃઢ ‘શાસન’ માંગે છે. શંકરના આહ્વાનની ગંભીરતા છતાં દંપતિ ભોગ-ક્રીડા, કલાઓ અને દાંપત્યસુખમાં મગ્ન રહે છે—આ શિવાધિકાર પ્રત્યે અનાદર દર્શાવે છે. બ્રહ્મમુહૂર્તે ઊઠી પ્રાતઃકર્મ અને નિત્યકર્મ કરીને બહુ દાન આપે છે, ધર્મપાલનનું બાહ્ય રૂપ બતાવતો. પછી પુત્રને રાજસિંહાસન પર બેસાડી ધન-કોશ અને રાજ્યવ્યવસ્થા સોંપે છે તથા તુલસીને પણ તેના સંરક્ષણમાં રાખે છે. રડતી તુલસી તેને રોકવા પ્રયત્ન કરે ત્યારે તે વિવિધ આશ્વાસનો આપી સાંત્વના આપે છે. અંતે વીર સેનાપતિને બોલાવી સન્માન કરે છે, આદેશ આપે છે અને સન્નદ્ધ થઈ યુદ્ધવ્યવસ્થા ગોઠવવામાં તત્પર બને છે; ગૃહથી રણભૂમિ તરફનું પરિવર્તન અહીં દર્શાય છે.
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
અધ્યાય ૩૫માં સનત્કુમાર યુદ્ધચક્રની વચ્ચે એક કૂટનીતિક પ્રસંગ વર્ણવે છે. શંખચૂડ સાથે જોડાયેલ દૈત્યપક્ષ અત્યંત વિદ્વાન દૂતને શંકર પાસે મોકલે છે. દૂત વટવૃક્ષના મૂળ નીચે આસનસ્થ શિવને જુએ છે—કરોડો સૂર્ય જેવી તેજસ્વિતા, યોગાસનમાં સ્થિત, સંયત દૃષ્ટિ અને મુદ્રાયુક્ત. ત્યારબાદ ઘન વિશેષણોથી શિવની સ્તુતિ થાય છે: તેઓ શાંત, ત્રિનેત્ર, વ્યાઘ્રચર્મધારી, આયુધધારી, ભક્તોના મૃત્યુભયહર, તપના ફળદાતા, સર્વ સમૃદ્ધિના કર્તા; તેમજ વિશ્વનાથ/વિશ્વબીજ/વિશ્વરૂપ અને નરક-સમુદ્ર પાર કરાવનાર પરમ કારણ તરીકે વર્ણવાય છે. દૂત ઉતરીને શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રણામ કરે છે; શિવના ડાબે ભદ્રકાળી અને સામે સ્કંદની હાજરીમાં શુભ આશીર્વાદ મેળવે છે. પછી પ્રણામોત્તર વિધિપૂર્વક ઔપચારિક નિવેદન શરૂ કરે છે, જે આગળની વાટાઘાટ/ચેતવણી/માગણી માટે કથાનો વળાંક બને છે.
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
અધ્યાય ૩૬માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે શિવદૂત શંખચૂડને શિવનો સંદેશ સંપૂર્ણ વિગત અને દૃઢ નિશ્ચય સાથે સંભળાવે છે. તે સાંભળીને પરાક્રમી દાનવરાજ શંખચૂડ સ્વેચ્છાએ યુદ્ધ સ્વીકારે છે, મંત્રીઓ સાથે વાહન પર ચઢી શંકર વિરુદ્ધ સેનાને યુદ્ધની આજ્ઞા આપે છે. બીજી તરફ શિવ પણ દેવતાઓ સાથે પોતાની સેના તત્કાળ ગોઠવે છે અને સ્વયં લીલાપૂર્વક યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે. તરત જ યુદ્ધ શરૂ થાય છે—વાદ્યોના નાદ, કૉલાહલ અને વીરઘોષ મેદાનમાં ગુંજે છે. પછી ધર્માનુસાર દેવ-દાનવોના જોડિયા યુદ્ધો વર્ણવાય છે: ઇન્દ્ર–વૃષપર્વા, સૂર્ય–વિપ્રચિત્તિ, વિષ્ણુ–દંભ, કાળ–કાળાસુર, અગ્નિ–ગોકર્ણ, કુબેર–કાળકેય, વિશ્વકર્મા–માયા, મૃત્યુ–ભયંકર, યમ–સંહાર, વરુણ–કાળંબિકા, વાયુ–ચંચલ, બુધ–ઘટપૃષ્ઠ, શનૈશ્ચર–રક્તાક્ષ વગેરે।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
અધ્યાય ૩૭માં સનત્કુમાર દાનવો દ્વારા દેવસેનાની પરાજયકથા કહે છે. શસ્ત્રઘાતથી ઘાયલ અને ભયભીત દેવો ભાગે છે; પછી પાછા ફરી પરમ શરણ વિશ્વેશ્વર શંકર પાસે જઈ રક્ષણની પ્રાર્થના કરે છે. તેમની આર્ત પુકાર સાંભળી શિવ વિરોધી શક્તિઓ પર ક્રોધિત થાય છે, છતાં કરુણ દૃષ્ટિથી દેવોને અભય આપે છે અને પોતાના ગણોના બળ-તેજમાં વૃદ્ધિ કરે છે. શિવની આજ્ઞાથી હરાત્મજ, તારકાંતક સ્કંદ નિર્ભય બની યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી વિશાળ દાનવદળોનો સંહાર કરે છે. સાથે કાળીનું ઉગ્ર સ્વરૂપ—રક્તપાન, શિરચ્છેદ—યુદ્ધનો ભય વધુ ઘન બનાવે છે. પરાજય→શરણાગતિ→દિવ્ય શક્તિદાન→પ્રચંડ પ્રતિઆક્રમણ દ્વારા શિવને જ રક્ષા અને વિજયનો નિર્ણાયક કારણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર રણભૂમિમાં શક્તિની ભયાનક મહિમા વર્ણવે છે. દેવી કાળી યુદ્ધક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરી સિંહનાદ કરે છે; તેથી દાનવો મૂર્છિત થાય છે અને ગણો તથા દેવસેનાઓ હર્ષથી ગર્જના કરે છે. ઉગ્રદંષ્ટ્રા, ઉગ્રદંડા, કોટવી વગેરે ઉગ્ર સ્વરૂપો દેવી સાથે અট্টહાસ કરે, રણમાં નૃત્ય કરે અને મધુ/મધ્વીક પાન કરે—જગતને કંપાવતી શક્તિનું સૂચન કરે છે. શંખચૂડ કાળીને સામનો કરે છે; દેવી પ્રલયાગ્નિ સમું તેજ ફેંકે છે, જેને તે વિષ્ણુચિહ્નિત ઉપાયથી રોકે છે. પછી દેવી નારાયણાસ્ત્ર પ્રયોગ કરે છે; તેના વિસ્તારે શંખચૂડ દંડવત્ પડી વારંવાર નમન કરે છે અને શરણાગતિથી અસ્ત્ર પાછું ખેંચાઈ જાય છે—વિનયથી મહાવિનાશક બળ શાંત થાય છે એવી નીતિ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ દેવી મંત્રપૂર્વક બ્રહ્માસ્ત્ર છોડે છે; દાનવરાજ પ્રતિબ્રહ્માસ્ત્રથી ઉત્તર આપે છે. આમ યુદ્ધ મંત્રનિયમાધીન, ધર્મસંમત દિવ્ય શક્તિઓના વિનિમયરૂપે દર્શાય છે।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ પૂછે છે કે કાળીનું વચન સાંભળ્યા પછી શિવે શું કર્યું અને શું કહ્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે પરમેશ્વર શંકર સ્મિત કરીને કાળીને આશ્વાસન આપે છે અને વ્યોમવાણી સાંભળતાં જ પોતાના ગણો સાથે સ્વયં યુદ્ધભૂમિ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. તેઓ નંદી નામના મહાવૃષભ પર આરુઢ થઈ વીરભદ્ર, ભૈરવ અને ક્ષેત્રપાલ વગેરે રક્ષકગણો સાથે આવે છે અને શત્રુ માટે મૃત્યુ સમો તેજસ્વી વીરરૂપ ધારણ કરે છે. શિવને જોઈ શંખચૂડ વિમાનમાંથી ઉતરી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે, પછી યોગબળથી ફરી ઉપર ચડી ધનુષ ધારણ કરી યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે. સો વર્ષ સુધી ઘોર યુદ્ધ ચાલે છે અને બાણવર્ષા થાય છે. શંખચૂડના ભયંકર અસ્ત્રોને શિવ સહજ રીતે છેદી નાખે છે; રુદ્ર દुष્ટોના દંડક અને સજ્જનોના શરણ બની શત્રુ પર શસ્ત્રવર્ષા કરે છે.
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
આ અધ્યાયમાં યુદ્ધપ્રસંગ બાહ્ય સંઘર્ષથી શક્તિ-તત્ત્વના વિચાર તરફ વળે છે. પોતાની સેના નાશ પામતી જોઈ દાનવાધિપ શંખચૂડ ક્રોધિત થઈ શિવને સામસામે યુદ્ધ માટે પડકારે છે અને રણભૂમિમાં અડગ રહેવાની ઘોષણા કરે છે. તે શંકર તરફ ધસી જઈ દિવ્યાસ્ત્રોની ઝડી અને વરસાદ જેવી શરવૃષ્ટિ કરે છે. પછી તે અનેક પ્રકારની માયા—ગુપ્ત, ભયજનક અને દેવતાઓને પણ દુર્વિજ્ઞેય—પ્રગટ કરે છે. શિવ તે માયિક પ્રપંચોને જોઈ લીલાપૂર્વક સર્વમાયા-નાશક, પરમ તેજસ્વી માહેશ્વરાસ્ત્ર છોડે છે. શિવતેજથી દાનવની માયા તત્કાળ વિખેરાઈ જાય છે અને અગાઉ પ્રબળ લાગતાં દિવ્યાસ્ત્રો પણ નિસ્તેજ બની જાય છે. શિવ શૂલ ધારણ કરી નિર્ણાયક પ્રહાર માટે આગળ વધે છે, ત્યારે અશરીરી વાણી સંયમની વિનંતી કરે છે—શિવ ક્ષણમાં જગતનો પણ સંહાર કરી શકે; એક દાનવવધ ક્ષમતાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ નિયત સમય અને ધર્મવ્યવસ્થાનો વિષય છે. અધ્યાયમાં માયા અને અસ્ત્રો શરતાધીન છે, જ્યારે શિવનું સર્વાધિપત્ય પરમ અને નિરપેક્ષ છે એમ સ્થાપિત થાય છે.
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ પૂછે છે કે નારાયણ તુલસીના ગર્ભમાં વીર્યાધાન કેવી રીતે કરે છે. સનત્કુમાર કહે છે કે શિવની આજ્ઞાથી અને દેવતાઓના હિતસાધન માટે વિષ્ણુ માયાથી શંખચૂડનું રૂપ ધારણ કરીને તુલસીના નિવાસે પહોંચે છે. દ્વારે આગમન, દુન્દુભિનો નાદ, જયઘોષ અને તુલસીનું આનંદભર્યું સ્વાગત વર્ણવાય છે—તે ઝરોખેથી જુએ છે, મંગલવિધિ કરે છે, બ્રાહ્મણોને ધનદાન આપે છે, પોતે શૃંગાર કરે છે અને પતિરૂપે આવેલા વ્યક્તિના ચરણ ધોઈ નમસ્કાર કરે છે. આ દિવ્ય વેશધારણ યુદ્ધપ્રસંગમાં શંખચૂડની રક્ષાશક્તિ ખંડિત કરવા માટેનું ધર્મોપાય છે અને સંઘર્ષના દૈવી નિરાકરણને આગળ ધપાવે છે; ભક્તિ, છલ અને વિધાનની અનિવાર્યતા વચ્ચેનો નૈતિક તણાવ પણ પ્રગટ થાય છે।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
અધ્યાય ૪૨માં નારદ શંખચૂડના વધનું શ્રવણ કરીને તૃપ્ત થાય છે અને મહાદેવના બ્રાહ્મણ્ય આચરણ તથા ભક્તોને આનંદ આપતી માયા-લીલાની સ્તુતિ કરે છે. બ્રહ્મા યાદ અપાવે છે કે જલંધર-વધની વાત સાંભળ્યા પછી વ્યાસે બ્રહ્મજ ઋષિ સનત્કુમારને એ જ તત્ત્વ વિષે પૂછ્યું હતું—શિવની અદ્ભુત મહિમા, શરણાગત રક્ષક સ્વરૂપ અને અનેક લીલાઓવાળા ભક્તવત્સલ પ્રભુત્વ. સનત્કુમાર વ્યાસને શુભ ચરિત સાંભળવા આમંત્રિત કરે છે: પૂર્વના મહાસંઘર્ષ પછી વારંવાર આરાધના કરીને અંધકે શિવગણોમાં ગણપત્ય પદ કેવી રીતે મેળવ્યું. ત્યારબાદ વ્યાસ પૂછે છે—અંધક કોણ, કયા વંશનો, તેનો સ્વભાવ કેવો, અને તે કોનો પુત્ર; સ્કંદ પાસેથી ઘણું જાણ્યા છતાં સનત્કુમારની કૃપાથી પૂર્ણ, રહસ્યસભર વર્ણન માંગે છે. અધ્યાય અંધકની ઉત્પત્તિ અને ઓળખ અંગેની પૂછપરછની ભૂમિકા રચે છે.
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
અધ્યાય ૪૩ પ્રશ્નોત્તર રૂપે વર્ણિત છે. વ્યાસજી સનત્કુમારને પૂછે છે કે વરાહ અવતારમાં હરિએ દેવદ્રોહી અસુર (હિરણ્યાક્ષ)નો વધ કર્યા પછી શું બન્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે મોટો ભાઈ હિરણ્યકશિપુ શોક અને ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ મૃતક માટે કરોદક વગેરે ઔદકક્રિયાઓ કરે છે અને પછી પ્રતિશોધનો નિશ્ચય કરે છે. તે પરાક્રમી, હિંસાપ્રિય અસુરોને દેવો તથા પ્રજાને પીડા આપવા આદેશ આપે છે. દુષ્ટબુદ્ધિ અસુરોથી જગત અશાંત થાય છે; દેવો સ્વર્ગ છોડીને પૃથ્વી પર ગુપ્ત રૂપે રહેવા લાગે છે. આ અધ્યાય પૂર્વ દૈવી વિજય પછીના સંકટ અને દેવોના બ્રહ્મા આદિ ઉચ્ચ સત્તા પાસે શરણ લેવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
સનત્કુમાર વર્ણવે છે—હિરણ્યાક્ષનો પુત્ર હિરણ્યનેત્ર મદિરામત્ત, હાસ્ય‑પરिहास કરનારા ભાઈઓ દ્વારા સભામાં ઉપહાસિત થઈ રાજકારણમાં બાજુએ ધકેલાય છે. તેઓ કહે છે કે તે રાજપદ માટે અયોગ્ય છે; રાજ્ય વહેંચી લેવું કે પોતાના વશમાં રાખવું જોઈએ. આંતરિક રીતે ઘાયલ થઈ પણ તે મૃદુ વચનોથી તેમને શાંત કરે છે અને રાત્રે એકાંત વનમાં નીકળી જાય છે. ત્યાં તે અતિઘોર તપ કરે છે—એક પગે ઊભો રહી, ઉપવાસ, કઠોર વ્રતો, અગ્નિમાં આત્મસમર્પણસદૃશ હોમ; દીર્ઘ કાળે દેહ સ્નાયુ‑અસ્થિમાત્ર રહે છે. દેવતાઓ આશ્ચર્ય અને ભયથી ધાતા પિતામહ બ્રહ્માની સ્તુતિ કરી શરણ લે છે. બ્રહ્મા આવી તપ રોકે છે અને દુર્લભ વર માંગવા કહે છે. હિરણ્યનેત્ર સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી પોતાના રાજ્યની પુનઃપ્રતિષ્ઠા તથા પ્રહ્લાદ આદિ સહિત જેમણે રાજ્ય હડપ્યું તેમની અધિનતા માગે છે; વરપ્રભાવથી સત્તાનું પુનર્વિન્યાસ અને તપ‑પુણ્ય સામે રાજલાલસાનો નૈતિક તણાવ પ્રગટ થાય છે.
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
અધ્યાય 45માં સનત્કુમાર અંધક-યુદ્ધની કથા આગળ વધારે છે. કામના બાણોથી મોહિત, મદાંધ અને ચિત્તે અસ્થિર અંધક વિશાળ દૈત્યસેનાથી આગળ વધે છે; માર્ગને જ્વાળામાં પડતા પતંગિયા સમો પ્રાણઘાતક અને અવરોધોથી ભરેલો બતાવ્યો છે. પથ્થર, વૃક્ષ, વીજળી, પાણી, અગ્નિ, સર્પ, શસ્ત્ર અને ભૂતભય જેવી ભયંકર પરિસ્થિતિઓમાં પણ શિવગણ વીરક અજય રહે છે અને ઘુસણખોરની ઓળખ પૂછે છે. પછી ટૂંકું પરંતુ નિર્ણાયક યુદ્ધ થાય છે—દૈત્ય પરાજિત થઈ ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ પાછો ફરે છે; તેની ઉત્તમ તલવાર તૂટતાં જ તે ભાગી જાય છે. ત્યારબાદ પ્રહ્લાદપક્ષ, વિરોચન, બલિ, બાણ, સહસ્રબાહુ, શંબર, વૃત્ર વગેરે મુખ્ય દૈત્ય નેતાઓ યુદ્ધમાં ઉતરે છે, પરંતુ વીરક તેમને છિન્નભિન્ન કરી પરાસ્ત કરે છે; સિદ્ધો જયઘોષ કરે છે. રક્તકાદવ અને શવભક્ષી પક્ષીઓની ભયાનક છબીઓ સાથે સંદેશ—કામમોહિત અહંકારભર્યું બળ શિવના ગણબળ અને ધર્મનિયતિ સામે ટકી શકતું નથી।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
અધ્યાય 46માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે ‘ગિલ’ નામનો દૈત્યરાજ ગદા ધારણ કરીને પોતાની વિશાળ સેના સાથે ઝડપથી આગળ વધે છે અને મહેશ્વરના પવિત્ર કિલ્લા ‘ગુહામુખ’ પર ઉગ્ર આક્રમણ કરીને ભેદ પાડવા લાગે છે. દૈત્યો વીજળી સમ તેજસ્વી શસ્ત્રોથી દ્વારો અને ઉપવન-માર્ગો તોડી નાખે છે, વૃક્ષ-લતા, જળ અને દિવ્ય પરિસરની સૌંદર્ય-વ્યવસ્થા નષ્ટ કરીને મર્યાદાહીન ઉપદ્રવ કરે છે. ત્યારે શૂલપાણિ કપર્દી પિનાકી હર પોતાના ગણસૈન્યને સ્મરી સમાહ્વાન કરે છે; ક્ષણમાં દેવગણ (અગ્રે વિષ્ણુ), ભૂતગણ, ગણ, પ્રેત-પિશાચ વગેરે રથ, ગજ, અશ્વ, વૃષભ આદિ વાહનો સાથે એકત્ર થાય છે. તેઓ ભક્તિપૂર્વક નમન કરી વીરકને સેનાપતિ માને છે અને મહેશ્વરની આજ્ઞાથી યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કરે છે. આગળનો સંઘર્ષ યુગાંત સમાન, સીમારહિત અને મહાજાગતિક છે—અપવિત્રતાના વિરોધમાં ધર્મસ્થાપનનો પ્રબળ ભાવ દર્શાવે છે।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
અધ્યાય 47માં વ્યાસ આશ્ચર્યથી પૂછે છે—દૈત્યોના આચાર્ય ભૃગુનંદન શુક્રને ત્રિપુરારિ શિવે “ગળી લીધો” એવું કેવી રીતે? મહાયોગી પિનાકી શિવના ઉદરમાં શુક્ર રહેતાં શું થયું, પ્રલયસમાન જઠરાગ્નિએ તેને કેમ ન દહ્યો, અને શિવના ઉદર-ગૃહમાંથી તે કયા ઉપાયથી બહાર આવ્યો—આ બધું વિગતે સમજાવવા વિનંતી થાય છે. પછી શુક્રની શિવપૂજા કેટલો સમય, કઈ રીતથી અને તેનું ફળ શું, ખાસ કરીને પરમ મૃત્યુ-શમની વિદ્યા/મંત્ર તેને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો—એ પૂછાય છે. તેમજ અંધકને ગણપત્ય પદ કેવી રીતે મળ્યું અને આ પ્રસંગે શૂલનું પ્રાદુર્ભાવ કેવી રીતે થયો—આ બધું શિવલીલા રૂપે સમજાવવામાં આવે છે. બ્રહ્મા જણાવે છે કે વ્યાસની વાત સાંભળી સનત્કુમાર શંકર–અંધક યુદ્ધ અને વ્યૂહરચના સંદર્ભે પ્રમાણિક ઉપદેશ આપે છે. અધ્યાયનો મર્મ—દિવ્ય “ગ્રાસ” વિનાશ નથી; ભક્તિ અને મંત્રજ્ઞાન રક્ષક સાધન છે; અને યુદ્ધકથા શૈવ બ્રહ્માંડદૃષ્ટિમાં પુનઃસ્થાપિત થાય છે।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
આ અધ્યાયમાં વ્યાસજી સનત્કુમારને પૂછે છે—રુદ્રે કાવ્ય/શુક્રાચાર્યનો નિગ્રહ (જાણે ગળી લેવું) કર્યા પછી દૈત્યોની પ્રતિક્રિયા શું હતી. સનત્કુમાર ઉપમાઓ દ્વારા તેમની હિંમત તૂટી જવાની વાત કરે છે—હાથ વિના હાથી, શિંગ વિના બળદ, મસ્તક વિના સભા, અધ્યયન વિના બ્રાહ્મણ અને શક્તિ વિના યજ્ઞકર્મ જેવા; કારણ કે શુક્ર જ તેમના ભાગ્યનો કાર્યકારી આધાર હતો. નંદીએ શુક્રને દૂર કરતાં યુદ્ધોત્સુક દૈત્યો નિરાશ થઈ ગયા. તેમની ઉત્સાહહાનિ જોઈ અંધક તેમને સંબોધે છે—આ નંદીની છલના છે અને ભૃગુવંશીય ગુરુના અભાવે ધૈર્ય, શૌર્ય, ગતિ, કીર્તિ, સત્ત્વ, તેજ અને પરાક્રમ બધું એકસાથે ક્ષીણ થયું. આ પ્રસંગ યુદ્ધમાં દૈત્યોની વ્યૂહાત્મક નબળાઈ અને ગુરુ તથા દૈવી અનુમતિ પરની તેમની નિર્ભરતા સ્થાપે છે.
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
અધ્યાય 49માં સનત્કુમાર શિવનું વિસ્તૃત સ્તોત્ર-મંત્ર કહે છે, જેમાં તેમના ઐશ્વર્ય, કાળસ્વરૂપ, તપ, ઉગ્ર રૂપો અને સર્વવ્યાપકતા વર્ણવાય છે. આ મંત્રના પ્રભાવથી શુક્ર ઉદર-આવરણમાંથી પ્રગટ થઈ લિંગ-માર્ગે બહાર આવે છે—આ ચમત્કારિક જન્મ તથા શિવાધીન પ્રતીકાત્મક પુનર્જન્મનું સૂચક છે. પછી ગૌરી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેને સ્વીકારે છે અને વિશ્વેશ્વર તેને અજર-અમર, તેજોમય, ‘દ્વિતીય શંકર’ સમાન બનાવે છે. પૃથ્વી પર ત્રણ હજાર વર્ષ નિવાસ કર્યા પછી શુક્ર મહેશ્વરથી ફરી જન્મ લઈ મુનિ અને વેદજ્ઞાનનો ભંડાર બને છે. ત્યારબાદ તે પરમેશ્વરનું દર્શન કરે છે અને નજીક દૈત્ય અંધકને ઘોર તપમાં શૂળ પર સુકાયેલો જુએ છે—અંધક-ચક્રની ભૂમિકા. વિરূপાક્ષ, નીલકંઠ, પિનાકી, કપર્દી, ત્રિપુરઘ્ન, ભૈરવ વગેરે ઉપાધિઓથી શિવના બહુરૂપ, ભયંકર તથા રક્ષક સ્વભાવ અને ત્રિલોકેશ્વરતા પ્રગટ થાય છે.
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
આ અધ્યાયમાં ગુરુ-શિષ્ય પરંપરામાં સનત્કુમાર વ્યાસને શિવના ‘મૃત્યુઞ્જય’ સ્વરૂપસંબંધિત મૃત્યુ-શમનકારી પરા વિદ્યાનો ઉદ્ભવ અને પ્રભાવ સમજાવે છે. ભૃગુવંશીય કાવ્ય ઋષિ વારાણસી જઈ વિશ્વેશ્વરનું ધ્યાન કરતાં દીર્ઘ તપ કરે છે; તે તપોબળથી વિદ્યાનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે. ત્યારબાદ શિવલિંગ પ્રતિષ્ઠા, શુભ કૂવો બનાવવો, નિશ્ચિત પ્રમાણમાં પંચામૃતથી વારંવાર અભિષેક, સુગંધિત સ્નાન-લેપન અને વિશાળ પુષ્પાર્પણની વિધિ વર્ણવાય છે; વનસ્પતિ-પુષ્પોની યાદી શુદ્ધિ, સુવાસ અને ભક્તિ-સમૃદ્ધિનો સંકેત આપે છે. ‘મૃતસંજીવની’ નામની આ શુદ્ધ વિદ્યા મહાતપથી ઉત્પન્ન તપશક્તિ છે; શિવભક્તિમાં સ્થિર થતાં તે મૃત્યુભય નિવારે અને પ્રાણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરે છે।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
અધ્યાય ૫૧ સંવાદની પરંપરાથી આરંભે છે. વ્યાસ સનત્કુમારને શશિમૌલિ શિવનું ચરિત કહેવા વિનંતી કરે છે—વિશેષ કરીને શિવે સ્નેહવશ બાણાસુરને ‘ગાણપત્ય’ (ગણ-સંબંધ/ગણાધિકાર) કેવી રીતે આપ્યું. સનત્કુમાર તેને શિવલીલા તથા પુણ્યદાયક ઇતિહાસરૂપ કથા તરીકે રજૂ કરવાની સંમતિ આપે છે. ત્યારબાદ અધ્યાય પુરાણિક વંશપરિચય તરફ વળે છે—બ્રહ્માના માનસપુત્ર મરીચિ, તેમના પુત્ર કશ્યપ, જે સૃષ્ટિ-વિસ્તારના મુખ્ય કર્તા તરીકે વર્ણવાય છે. કશ્યપના દક્ષકન્યાઓ સાથેના વિવાહોનો ઉલ્લેખ થાય છે; તેમાં દિતિ જ્યેષ્ઠા અને દૈત્યોની જનની કહેવાય છે. દિતિથી બે મહાબલી પુત્રો—જ્યેષ્ઠ હિરણ્યકશિપુ અને કનિષ્ઠ હિરણ્યાક્ષ—ઉત્પન્ન થયા. આ વંશરચના આગળના અસુરવંશો અને બાણના પ્રાદુર્ભાવની પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરે છે અને ‘અસુર હોવા છતાં શિવકૃપા તથા ગણપદ કેવી રીતે મળે?’ એવો ધર્મ-તત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે.
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર શિવનું પરમત્વ અને ભક્તવાત્સલ્ય પ્રગટ કરતો એક વધુ પ્રસંગ કહે છે. અસુર બાણ તાંડવ કરીને પાર્વતીપ્રિય શંકરને પ્રસન્ન કરે છે. દેવ પ્રસન્ન થયા જાણીને તે નમ્ર બની, કૃતાંજલિ કરીને દેવદેવ મહાદેવ, સર્વ દેવોના શિરોમણિ તરીકે સ્તુતિ કરે છે. તે કહે છે કે વરથી મળેલા હજાર હાથ યોગ્ય પ્રતિસ્પર્ધી વિના ભાર બની ગયા છે; યમ, અગ્નિ, વરુણ, કુબેર, ઇન્દ્ર વગેરેને જીત્યાનો ગર્વ બતાવી તે ‘યુદ્ધનું આગમન’ માગે છે—જ્યાં શત્રુના શસ્ત્રોથી તેના હાથ તૂટી ને ઘાયલ થાય. આમ ભક્તિ અને શિવકૃપા સાથે અસુરી અહંકાર અને હિંસાની લાલસા જોડાઈ નૈતિક સંકટ ઊભું કરે છે અને શિવ દ્વારા સુધારક સંઘર્ષની ભૂમિકા રચાય છે।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
બાણાસુર ક્રોધિત થઈને અંતઃપુરમાં દિવ્ય લીલા કરતા યુવકને જુએ છે. તે તેને પોતાના કુળ માટે કલંક માનીને તેને મારવાનો અને કેદ કરવાનો આદેશ આપે છે. દસ હજાર સૈનિકો મોકલવામાં આવે છે. યાદવ વીર પરિઘ લઈને યમરાજની જેમ યુદ્ધ કરે છે અને શત્રુઓનો સંહાર કરે છે.
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
અધ્યાય ૫૪માં વ્યાસજી સનત્કુમારને પૂછે છે—કુંભાંડાની પુત્રી દ્વારા અનિરુદ્ધનું અપહરણ થયા પછી શ્રીકૃષ્ણે શું કર્યું? સનત્કુમાર કહે છે: સ્ત્રીઓનો વિલાપ ગુંજે છે, કૃષ્ણ શોકગ્રસ્ત થાય છે અને અનિરુદ્ધ અદૃશ્ય હોવાથી સમય દુઃખમાં વીતે છે. નારદ અનિરુદ્ધની કેદ અને પરિસ્થિતિનો સમાચાર લાવે છે, જેથી વૃષ્ણિઓની વ્યાકુલતા વધે છે. સર્વ વાત જાણી કૃષ્ણ યુદ્ધનો નિશ્ચય કરે છે, ગરુડ (તાર્ક્ષ્ય)ને બોલાવી તરત શોણિતપુર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. પ્રદ્યુમ્ન, યુયુધાન (સાત્યકી), સામ્બ, સારણ અને રામ-કૃષ્ણના અન્ય સહાયકો સાથે જાય છે. બાર અક્ષૌહિણી સેનાથી ચારેય દિશાથી બાણની નગરીને ઘેરી ઉપવન, પ્રાચીર, મિનારો અને દ્વારોને નુકસાન કરે છે. આક્રમણ જોઈ બાણ સમબળ લઈને ક્રોધે બહાર આવે છે. બાણ માટે રુદ્ર (શિવ) પુત્ર અને પ્રમથો સાથે નંદી પર આરુઢ થઈ આવે છે અને રુદ્રના નેતૃત્વમાં કૃષ્ણપક્ષ તથા બાણરક્ષકો વચ્ચે ભયંકર, અદ્ભુત યુદ્ધ શરૂ થાય છે.
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
અધ્યાય ૫૫માં બાણ–કૃષ્ણ યુદ્ધની કથા વધુ ઉગ્ર બને છે. કૃષ્ણે પ્રતિઅસ્ત્ર વડે અગાઉનો ભય શમાવ્યો પછી સૂતના વર્ણનમાં વ્યાસનો પ્રશ્ન અને સનત્કુમારનું ઉત્તર—આ સ્તરિત કથન દ્વારા અધિકૃત પરંપરા દર્શાય છે. વ્યાસ પૂછે છે કે સેનાને અટકાવ્યા પછી બાણે શું કર્યું? સનત્કુમાર કહે છે કે આ કૃષ્ણ અને શંકરની અદ્ભુત લીલા છે. રુદ્ર પુત્ર અને ગણો સાથે ક્ષણિક વિશ્રાંતિમાં હોય ત્યારે બલિપુત્ર દૈત્યરાજ બાણ પોતાની સેનાનો ક્ષય જોઈ ક્રોધિત થઈ ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થાય છે અને વિવિધ શસ્ત્રો વડે વધુ પ્રચંડ પરાક્રમ કરે છે. પ્રતિઉત્તરમાં શ્રીકૃષ્ણ નિર્ભય ગર્જના કરીને બાણને તુચ્છ ગણે છે અને શારઙ્ગ ધનુષ્યનો એવો નાદ કરે છે કે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું આકાશ ધ્વનિથી ભરાઈ જાય છે. આમ યુદ્ધવૃદ્ધિ, નાદ-શક્તિ અને દૈવી સમર્થ્યની મહિમા સ્પષ્ટ થાય છે.
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
અધ્યાય 56માં નારદ સનત્કુમારને પૂછે છે કે કૃષ્ણ અનિરુદ્ધ અને તેની પત્ની સાથે દ્વારકાને ગયા પછી બાણે શું કર્યું. સનત્કુમાર બાણના ઘોર શોક અને પોતાના ખોટા નિર્ણયની આત્મસ્મૃતિથી થયેલા પસ્તાવાનું વર્ણન કરે છે. એ સમયે શિવગણોના અગ્રણી નંદીશ્વર શોકગ્રસ્ત અસુર-ભક્ત બાણને ઉપદેશ આપે છે—અતિગ્લાનિ છોડ, બનેલું શિવેચ્છા માની લે, શિવસ્મરણ વધાર અને નિયમિત મહોત્સવ/ઉત્સવ-પૂજા કર. આ ઉપદેશથી બાણ સ્થિર થાય છે, ઝડપથી શિવધામ જઈ પ્રણામ કરે છે, દૈન્યથી રડે છે અને સ્તોત્ર, સાષ્ટાંગ પ્રણામ તથા વિધિવત અંગચેષ્ટાઓથી ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે. અંતે તે નિર્ધારિત મુદ્રાઓ સાથે પ્રખ્યાત તાંડવ નૃત્ય કરે છે. કથા શોકથી ભક્તિપ્રવૃત્તિ તરફ વળે છે અને શિવની કરુણા તથા સ્મરણ-પૂજા-શરણાગતિની પરિવર્તનકારી શક્તિ દર્શાવે છે.
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
સનત્કુમાર વ્યાસને ગજાસુરવધની પૂર્વભૂમિકા કહે છે. દેવી મહિષાસુરનો વધ કરે તેથી દેવોને શાંતિ મળે છે; પરંતુ મહિષાસુરનો પરાક્રમી પુત્ર ગજાસુર પિતૃવધ સ્મરી પ્રતિશોધ માટે ઘોર તપ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. તે હિમાલયની ખીણમાં વનમાં જઈ હાથ ઊંચા કરીને, નજર સ્થિર રાખીને, વિધાતા બ્રહ્માને લક્ષ્ય કરી અજયત્વનો વર માગવા તપ કરે છે. વરમાં તે શરત મૂકે છે—પુરુષ-સ્ત્રી દ્વારા, ખાસ કરીને કામવશ થયેલાઓ દ્વારા, પોતે અવધ્ય રહે; આ વર-છિદ્રનો સંકેત છે. તેના તપથી મસ્તકમાંથી અગ્નિતેજ પ્રગટે છે; નદીઓ-સમુદ્રો ઉથલપાથલ થાય, ગ્રહ-નક્ષત્રો ડગમગે, દિશાઓ દહકે અને પૃથ્વી કંપે. દેવો સ્વર્ગ છોડીને બ્રહ્મલોક જઈ સંકટ નિવેદે છે; આમ શિવની કૃપાથી અસુરભય શમાવનારી અથડામણ માટે પરિસ્થિતિ રચાય છે।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
સનત્કુમાર વ્યાસને પ્રહ્લાદના સગા અસુર દુન્દુભિનિર્હ્રાદનો પ્રસંગ કહે છે. વિષ્ણુએ હિરણ્યાક્ષનો વધ કર્યા પછી દિતિ શોકમાં ડૂબી જાય છે; દુન્દુભિનિર્હ્રાદ તેને સાંત્વના આપી માયાવી દૈત્યરાજ તરીકે દેવોને કેવી રીતે જીતવા તે વિચારે છે. તે નિષ્કર્ષે આવે છે કે દેવબળ સ્વતંત્ર નથી, યજ્ઞ-ક્રતુથી પોષાય છે; ક્રતુ વેદમાંથી, અને વેદ બ્રાહ્મણોના આધાર પર સ્થિર છે. તેથી બ્રાહ્મણોને દેવવ્યવસ્થાનો મુખ્ય આધાર માની તે વારંવાર બ્રાહ્મણવધનો પ્રયત્ન કરે છે, વેદપરંપરા અને યજ્ઞશક્તિ તોડવા માટે. અધ્યાય બ્રાહ્મણ→વેદ→યજ્ઞ→દેવબળની કારણશૃંખલા સ્થાપે છે અને પવિત્ર રક્ષકો પર હિંસાની ધર્મ-દૃષ્ટિએ કઠોર નિંદા કરે છે।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
અધ્યાય 59માં સનત્કુમાર વ્યાસને કહે છે કે વરદાનથી અવધ્ય બનેલા દૈત્ય વિદલા અને ઉત્પલ યુદ્ધગર્વથી ત્રિલોકને તૃણ સમાન ગણી દેવતાઓને યુદ્ધમાં પરાજિત કરે છે. ઉપાય માટે દેવો બ્રહ્માની શરણ જાય છે; બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે કે આ દૈત્યોનો વધ માત્ર દેવી (શિવા) દ્વારા જ નિશ્ચિત છે, તેથી શિવ સાથે શક્તિનું સ્મરણ કરીને ધૈર્ય રાખો. ઉપદેશથી દેવો સાંત્વના પામી પોતાના ધામોમાં પરત ફરે છે. ત્યારબાદ શિવપ્રેરિત નારદ દૈત્યલોકમાં જઈ એવી વાણી બોલે છે કે તેઓ માયાથી મોહિત થઈ દેવીને હરણ/વશ કરવા ઇચ્છે છે—આ જ તેમના પતનનું કારણ બને છે. અંતે ‘સમાપ્તો’યં યુદ્ધખંડઃ…’ જેવી કોલોફોન પંક્તિ કેટલાક પાઠોમાં ખંડસમાપ્તિની નજીકતા અને પાઠસ્તરો સૂચવે છે.