द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે શિવના મુખ્ય ગણનાયકો—નંદીશ્વર, ભૃંગી/ઇભમુખ અને ષણ્મુખ (કાર્ત્તિકેય)—ને જોઈ દાનવો ક્રોધિત થઈ ગોઠવાયેલા દ્વંદ્વયુદ્ધમાં પ્રવેશે છે. નિશુમ્ભ કાર્ત્તિકેયને લક્ષ્ય કરી પાંચ બાણોથી તેમના મયૂરવાહનના હૃદયમાં પ્રહાર કરે છે, જેથી તે મૂર્છિત થઈ પડી જાય છે. કાર્ત્તિકેય પ્રતિઆક્રમণে નિશુમ્ભના રથ અને અશ્વોને ભેદે છે અને તીક્ષ્ણ બાણથી તેને ઘાયલ કરી યુદ્ધગર્જના કરે છે; પરંતુ નિશુમ્ભ પણ પ્રતિકાર કરી, કાર્ત્તિકેય શક્તિ ઉઠાવવા જાય ત્યારે પોતાની શક્તિથી તેને ઝડપથી પાડી દે છે. બીજી તરફ નંદીશ્વર અને કાલનેમિનો દ્વંદ્વ ચાલે છે—નંદી પ્રહાર કરીને કાલનેમિના રથના અશ્વ, ધ્વજ, રથ અને સારથી સુધી કાપી નાખે છે; ક્રોધિત કાલનેમિ તીક્ષ્ણ બાણોથી નંદીનું ધનુષ્ય છિન્ન કરે છે. યુદ્ધનીતિની વધતી તીવ્રતા, યુદ્ધસાધનોને નિષ્ક્રિય કરવાની પ્રતીકતા અને ઘાવ વચ્ચે પણ વીરધૈર્ય—આ બધું દર્શાવી અધ્યાય આગળના પલટા અને દૈવી વ્યવસ્થાની પુનઃસ્થાપનાની ભૂમિકા રચે છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः
સનત્કુમારે કહ્યું—શિવગણોના અધિપતિ નંદી, ભૃંગી અને ષણ્મુખને જોઈ દાનવો ઉગ્ર રોષથી પ્રેરાઈ દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે દોડી આવ્યા।
Verse 2
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा । निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः
કાલનેમિ અને શુંભ નંદી પર ચઢી આવ્યા; લંબોદર પણ જોડાયો. અને શંકિત નિશુંભ ષણ્મુખ દેવ પર આક્રમણ કરવા દોડી ગયો।
Verse 3
निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह
નિશુંભે કાર્તિકેયના મયૂરવાહનને પાંચ બાણોથી વેગે હૃદયમાં ભેદ્યું; તે મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયું।
Verse 4
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च । विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च
પછી શક્તિધર કાર્તિકેય ક્રોધિત થઈ માત્ર પાંચ બાણોથી તેના રથમાં જોડાયેલા ઘોડાઓને અંદરના મર્મસ્થાનોમાં ભેદ્યા।
Verse 5
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
પછી રણમત્ત વીરએ બીજા એક તીક્ષ્ણ બાણથી દેવોના વૈરી નિશુંભને વેગથી ઘાયલ કર્યો અને ગર્જના કરી।
Verse 6
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे
ત્યારે નિશુંભ નામનો અસુર—અતિપરાક્રમી મહાવીર—રણમાં ગર્જતા તે કાર્તિકેયને પોતાના બાણથી ઘાયલ કર્યો।
Verse 7
ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः । तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
ત્યારે કાર્તિકેય ક્રોધથી શક્તિ પકડવા જ ગયો, તેટલામાં નિશુંભે વેગથી પોતાની શક્તિ વડે તેને પાડી દીધો।
Verse 8
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
આ રીતે, હે મહર્ષિ વ્યાસ, ત્યાં જ કાર્તિકેય અને નિશુમ્ભ વચ્ચે મહાયુદ્ધ ઊભું થયું; અને બંને વીરનાદથી ગર્જના કરવા લાગ્યા।
Verse 9
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
પછી નંદીશ્વરે બાણોથી કાલનેમિને વિંધ્યો; અને સાત બાણોથી ઘોડા, ધ્વજ, રથ તથા સારથિને કાપી નાખ્યા।
Verse 10
कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः
ક્રોધિત કાલનેમીએ પોતાના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા અતિ તીક્ષ્ણ લોહમુખ બાણોથી નંદીનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું।
Verse 11
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्
પછી વીર નંદીશ્વરે મહાસુર કાલનેમીને ટાળી ત્રિશૂલથી તેના વક્ષસ્થળે દૃઢ પ્રહાર કર્યો।
Verse 12
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
ત્રિશૂલથી હૃદય ભેદાયાં છતાં, ઘોડાં અને સારથી હત થયાં છતાં, તેણે પર્વતશિખર ઉપાડી નંદી પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 13
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
ત્યારે શુંભ અને ગણેશ—એક રથ પર અને બીજો પોતાના મૂષક-વાહન પર આરુઢ—યુદ્ધ કરતાં બાણવર્ષાથી પરસ્પરને વારંવાર વિંધવા લાગ્યા।
Verse 14
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
ત્યારે ગણેશે પત્રિણ બાણથી શુંભના હૃદયને વિંધ્યું અને ત્રણ બાણોથી સારથીને ભૂમિ પર પાડી દીધો।
Verse 15
ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः
પછી અતિ ક્રોધિત શુંભે બાણદૃષ્ટિથી ગણાધિપને નિશાન બનાવ્યો; અને મૂષકને ત્રણ બાણોથી વિંધી મેઘગર્જના સમો નાદ કર્યો।
Verse 16
मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
શરથી ભિન્ન અંગો ધરાવતો મૂષક ઘોર વેદનાથી ડગમગ્યો; અને લંબોદર પણ પડી ગયો—ખરેખર તે પદાતિ બની ગયો।
Verse 17
ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
ત્યારે લંબોદરે પરશુથી શુંભના હૃદયને ચીરી તેને સંહાર્યો; તે ક્ષણે તેને ભૂમિ પર પાડી, ફરી મૂષક-વાહન પર આરુઢ થયો।
Verse 18
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
ફરી ગજમુખ વિભુ યુદ્ધ માટે તત્પર થયો. પછી હસતાં હસતાં ક્રોધમાં માત્ર અંકુશથી જ તે મહાગજને પાડી માર્યો।
Verse 19
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
પછી કાલનેમિ અને નિશુમ્ભ—બન્નેએ—ક્રોધમાં, વિષધર સર્પ સમા ઘાતક બાણોથી, એકસાથે ત્વરિત લંબોદર પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 20
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
તેને અત્યંત પીડાતો જોઈ મહાબલી વીરભદ્ર, તેવી જ રીતે કરોડો ભૂતો સાથે, મહાવેગે આગળ ધસી ગયો।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरोपाख्याने विशे षयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, જલંધરોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘વિશેષ યુદ્ધવર્ણન’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 22
ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत
ત્યારે કિલકિલા ધ્વનિઓ, સિંહનાદો અને ઘર્ઘર ગર્જનાઓ—અને ડમરુઓના નાદથી—પૃથ્વી કંપી ઊઠી.
Verse 23
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे
પછી ભૂતગણ દોડી આવ્યા અને દાનવોને ભક્ષણ કરવા લાગ્યા. કૂદી કૂદી તેઓ તેમને વારંવાર પાડી દેતા રહ્યા અને રણભૂમિમાં નૃત્ય પણ કર્યું.
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
આ વચ્ચે નંદી અને ગુહ—જેઓ ઘા લાગવાથી બેભાન થયા હતા—ફરી ચેતનામાં આવ્યા. ઊભા થઈને તે બંને રણમાં અત્યંત ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 26
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः । छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
ત્યારે નંદી અને કાર્તિકેય ત્વરાથી આવી પહોંચ્યા. રણમાં તેમણે અવિરત બાણવર્ષાથી દૈત્યોનો સંહાર કર્યો. દૈત્યો છેદાયા, ભિન્નાયા અને હત થયા—કેટલાક ધરાશાયી થયા, કેટલાક ભક્ષિત પણ થયા; ત્યારે તેમની સેના વ્યાકુળ બની અને મુખો પર વિષાદ છવાયો.
Verse 27
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्
આ રીતે નંદી, કાર્તિકેય, પ્રતાપવાન વિકટ, વીરભદ્ર અને અન્ય ગણો—સમરમાં વધુ જ ગર્જના કરવા લાગ્યા.
Verse 28
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
સિંધુપુત્રના તે બે સેનાપતિ—નિશુંભ અને શુંભ—પણ પરાજિત થયા; અને મહાદૈત્ય કાલનેમિ તથા અન્ય અસુરો પણ હાર્યા.
Verse 29
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
તે સેના સંપૂર્ણ વિધ્વસ્ત થયેલી જોઈ સાગરનંદન બલવાન, અતિ ઊંચી ધ્વજવાળી રથ પર ચઢી, શિવગણો સામે ધસી આવ્યો.
Verse 30
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
ત્યારે પરાજિત હોવા છતાં દૈત્યો જાણે મહોત્સવમાં મગ્ન થયા; હે વ્યાસ, તે સમયે ફરી સમર માટે ઉદ્યત થઈ તેઓ વધુ જોરથી ગર્જ્યા.
Verse 31
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने
વિજયનિશ્ચયથી તેજસ્વી થયેલા સર્વ રુદ્રગણો ગર્જ્યા—હે મુનિ—નંદી, કાર્તિક, દંત્યાસ્ય, વીરભદ્ર વગેરે.
Verse 32
हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
ત્યારે હાથી, ઘોડા અને રથોના ઘોર ગર્જન ઊઠ્યા; શંખ અને ભેરીઓનો નાદ પણ ગુંજ્યો. બંને સેનાઓમાંથી સિંહનાદ સમો યુદ્ધઘોષ સંભળાયો.
Verse 33
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत
જલંધરના બાણોના ઝાપટાંએ, જાણે ઘન ધુમ્મસના પડદાં હોય તેમ, આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું સમગ્ર અંતરાળ ઢાંકી ને અસ્પષ્ટ કરી દીધું।
Verse 34
शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
તેણે શૈલાદિને પાંચ બાણોથી, ગણેશને પાંચ શરોથી અને વીરભદ્રને વીસ બાણોથી વિંધ્યો; અને વરસાદી મેઘગર્જના સમાન નાદ કરીને રણમાં ગર્જના કરી।
Verse 35
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
ત્યારે રુદ્રપુત્ર મહાવીર કાર્તિકેયે ત્વરાથી શક્તિ વડે દૈત્ય જલંધરને વિંધ્યો; અને વીરની જેમ ગર્જના કરી।
Verse 36
स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
તે દૈત્ય વિશાળ નેત્રોવાળો, શક્તિથી વિધ્ધ દેહ ધરાવતો, ત્વરિત ભૂમિ પર પડી ગયો; પરંતુ મહાબળવાન હોવાથી તરત જ ફરી ઊભો થયો।
Verse 37
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः
પછી ક્રોધથી આવૃત મનવાળો દૈત્યપુંગવ જલંધરે ગદાથી કાર્તિકેયના હૃદયપ્રદેશમાં પ્રહાર કર્યો।
Verse 38
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः । विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
હે વ્યાસ, ગદાનો પ્રભાવ ખરેખર સફળ થયો છે એમ દર્શાવતા શંકરપુત્ર, વિધાતા (બ્રહ્મા) દ્વારા અપાયેલા વરના બળથી, તરત જ ભૂમિ પર પડી ગયો।
Verse 39
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः
એ જ રીતે નંદી પણ ગદાના પ્રહારે ઘાયલ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો. મહાવીર અને શત્રુહંતા હોવા છતાં ક્ષણમાત્ર તેનું મન થોડું વ્યાકુળ થયું।
Verse 40
ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्
પછી ગણેશ્વર ક્રોધિત થયો અને શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કર્યું. અતિબળવાન બની દૈત્ય પાસે પહોંચી, પરશુથી તેની ગદા કાપી નાંખી।
Verse 41
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
વીરભદ્રે ત્રણ બાણોથી દાનવના હૃદયને વિંધ્યું; અને વધુ સાત બાણોથી તેના ઘોડા, ધ્વજ, ધનુષ્ય તથા છત્રને કાપી નાંખ્યાં।
Verse 42
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
ત્યારે અતિ ક્રોધિત દૈત્યેન્દ્રે ભયંકર શક્તિ ઉઠાવી ગણેશને પાડી દીધા; ત્યારબાદ તે બીજા રથ પર ચઢ્યો।
Verse 43
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
પછી તે મહાબળી દૈત્યેન્દ્ર ભારે વેગથી આગળ ધસી આવ્યો. ક્રોધથી ભરાઈ, તેણે હૃદયમાં વીરભદ્રને તુચ્છ ગણ્યો.
Verse 44
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः
ત્યારે દૈત્યરાજ જલંધરે તીક્ષ્ણ, વિષધર સર્પ સમાન શસ્ત્રથી વીરભદ્ર પર તરત પ્રહાર કર્યો. અને તે મહાવીર જલંધર ગર્જના કરવા લાગ્યો.
Verse 45
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा
વીરભદ્ર પણ ક્રોધિત થયો. તેણે તીક્ષ્ણ ધારવાળા બાણથી તે શર/પ્રક્ષેપ્યને કાપી નાખ્યો અને પછી મહાબાણથી શત્રુને ભેદ્યો.
Verse 46
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
પછી સૂર્ય સમાન તેજસ્વી એવા તે બે શ્રેષ્ઠ વીરો પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. અનેક પ્રકારના શસ્ત્રો અને દિવ્યાસ્ત્રોથી તેઓ લાંબા સમય સુધી લડ્યા.
Verse 47
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
ત્યારે વીરભદ્રે તેના ઘોડાઓને બાણોથી પાડી દીધા. મહા વેગથી રથિયુંનું ધનુષ્ય અને ધ્વજ પણ કાપી, યુદ્ધમાં તેના ગર્વને ચકનાચૂર કર્યો.
Verse 48
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः
પછી પરિઘ (લોખંડની ગદા) શસ્ત્ર ધારણ કરેલો તે દૈત્યરાજ ઉછળી આગળ વધ્યો; મહાબળવાન તે ઝડપથી વીરભદ્રના નજીક આવી પહોંચ્યો।
Verse 49
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
ત્યારે સમુદ્રપુત્ર તે વીર, બળથી પરિપૂર્ણ, અતિ મહાન પરિઘથી વીરભદ્રના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો; અને તે શૂરવીર ગર્જના કરવા લાગ્યો।
Verse 50
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
અતિ મહાન પરિઘના પ્રહારથી મસ્તક ફાટી ગયેલો ગણાધિપ વીરભદ્ર ધરતી પર પડી ગયો અને ઘણું રક્ત વહેવા લાગ્યું।
Verse 51
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
વીરભદ્રને પડેલો જોઈ રુદ્રગણો ભયભીત થયા; યુદ્ધભૂમિ છોડીને તેઓ દૂર ભાગ્યા અને ‘મહેશ્વર!’ કહી રડતા રડતા શરણ માંગવા લાગ્યા।
Verse 52
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्
ત્યારે ગણોના કોલાહલને સાંભળી ચન્દ્રશેખર ભગવાન શિવે પોતાના પાસે ઊભેલા વીર અને શ્રેષ્ઠ ગણોને પૂછ્યું।
Verse 53
शंकर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्
શંકરે કહ્યું— મારા ગણોમાં આ મહાકોલાહલ શા માટે થયો? હે મહાવીરો, સારી રીતે વિચાર કરો; નિશ્ચયે મને શાંતિ સ્થાપવી જ પડશે.
Verse 54
यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
દેવેશ્વરે ગણોને આદરપૂર્વક પૂછ્યું, એટલામાં જ તે શ્રેષ્ઠ ગણો પોતાના પ્રભુ પાસે ઝડપથી આવી પહોંચ્યા.
Verse 55
तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
તેમને વ્યાકુળ અને ક્ષીણ જોઈ પ્રભુ રુદ્રે તેમની કુશળતા પુછી. ત્યારબાદ ગણોએ જે રીતે બન્યું હતું તે બધું યથાવત્ વિસ્તારે કહી સંભળાવ્યું.
Verse 56
तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
તે સાંભળી મહાલીલાકાર પ્રભુ ભગવાન રુદ્રે તેમને અભય આપ્યું અને તેમનો મહોત્સાહ વધાર્યો.
Frequently Asked Questions
A sequence of dvaṃdva-yuddhas (single-combats) where Niśumbha engages Ṣaṇmukha/Kārttikeya and Kālanemi engages Nandīśvara, featuring weapon exchanges and the disabling of chariots and mounts.
Purāṇic battle symbolism often targets the ‘supports’ of power—mount, horses, banner, and bow—signifying the dismantling of an opponent’s operative capacity and the collapse of adharmic momentum.
Śiva’s executive agencies: Nandīśvara (gaṇa authority) and Ṣaṇmukha/Kārttikeya (martial śakti), presented as instruments through which Rudra’s order is defended.