अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
અધ્યાય ૫૪માં વ્યાસજી સનત્કુમારને પૂછે છે—કુંભાંડાની પુત્રી દ્વારા અનિરુદ્ધનું અપહરણ થયા પછી શ્રીકૃષ્ણે શું કર્યું? સનત્કુમાર કહે છે: સ્ત્રીઓનો વિલાપ ગુંજે છે, કૃષ્ણ શોકગ્રસ્ત થાય છે અને અનિરુદ્ધ અદૃશ્ય હોવાથી સમય દુઃખમાં વીતે છે. નારદ અનિરુદ્ધની કેદ અને પરિસ્થિતિનો સમાચાર લાવે છે, જેથી વૃષ્ણિઓની વ્યાકુલતા વધે છે. સર્વ વાત જાણી કૃષ્ણ યુદ્ધનો નિશ્ચય કરે છે, ગરુડ (તાર્ક્ષ્ય)ને બોલાવી તરત શોણિતપુર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. પ્રદ્યુમ્ન, યુયુધાન (સાત્યકી), સામ્બ, સારણ અને રામ-કૃષ્ણના અન્ય સહાયકો સાથે જાય છે. બાર અક્ષૌહિણી સેનાથી ચારેય દિશાથી બાણની નગરીને ઘેરી ઉપવન, પ્રાચીર, મિનારો અને દ્વારોને નુકસાન કરે છે. આક્રમણ જોઈ બાણ સમબળ લઈને ક્રોધે બહાર આવે છે. બાણ માટે રુદ્ર (શિવ) પુત્ર અને પ્રમથો સાથે નંદી પર આરુઢ થઈ આવે છે અને રુદ્રના નેતૃત્વમાં કૃષ્ણપક્ષ તથા બાણરક્ષકો વચ્ચે ભયંકર, અદ્ભુત યુદ્ધ શરૂ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
વ્યાસે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! કુંભાંડની પુત્રીએ કૃષ્ણના પૌત્ર અનિરુદ્ધને હરી લીધો ત્યારે કૃષ્ણે શું કર્યું? તે મને કહો।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
સનત્કુમારે કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અનિરુદ્ધ ગયા પછી સ્ત્રીઓના રોદનનો સ્વર સાંભળી કૃષ્ણ અત્યંત વ્યથિત થયા।
Verse 3
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
અનિરુદ્ધ દેખાયો નહિ તેથી તેના સ્વજનો તથા હરિના સ્વજનો શોક કરતા રહ્યા; અને શોક કરતાં કરતાં વર્ષાઋતુના ચાર માસ વીતી ગયા।
Verse 4
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
નારદ પાસેથી બંધાયેલા (અનિરુદ્ધ)ની વાર્તા અને તેના વિષયે થયેલા કાર્યો સાંભળી, કૃષ્ણને ઇષ્ટદેવ માનનારા સર્વ વૃષ્ણિઓ અત્યંત વ્યથિત થયા।
Verse 5
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
કૃષ્ણે સમગ્ર વૃત્તાંત સાંભળી યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈ, તત્ક્ષણે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ને બોલાવી તરત જ શોણિતપુર તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 6
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः । नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
પ્રદ્યુમ્ન અને યુયુધાન નીકળી પડ્યા; સાંબ અને સારણ પણ ગયા. નંદ, ઉપનંદ, ભદ્ર વગેરે—રામ-કૃષ્ણના અનુયાયીઓ—તેઓ પણ સાથે પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 7
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
બાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ સાથે એકત્ર થયેલા સાત્વતશ્રેષ્ઠ વીરોએ બાણના નગરને સર્વ દિશાઓથી ઘેરી સર્વથા અવરોધી દીધું।
Verse 8
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
નગરના ઉદ્યાનો, પ્રાકાર, અટ્ટાલિકા અને ગોપુર તૂટી રહ્યાં છે એમ જોઈ તે ક્રોધાવેશમાં આવ્યો; સમબળ સેનાસહિત બહાર નીકળી પડ્યો।
Verse 9
बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
બાણના હિતાર્થે ભગવાન રુદ્ર પુત્રসহ, પ્રમથોથી ઘેરાયેલા, નંદી વૃષભ પર આરુઢ થઈ યુદ્ધ કરવા આગળ આવ્યા।
Verse 10
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
ત્યારે ત્યાં અત્યંત તુમુલ, અદ્ભુત અને રોમાંચક યુદ્ધ ઊભું થયું—એક તરફ કૃષ્ણ આદિ હતા અને બીજી તરફ રુદ્ર આદિ ધનુર્ધર રક્ષકો, જે બાણોથી રક્ષણ કરતા હતા।
Verse 11
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
કૃષ્ણ અને શંકર (શિવ) વચ્ચે ઘોર યુદ્ધ થયું. તેમ જ પ્રદ્યુમ્ન અને ગુહ (કાર્ત્તિકેય) પણ લડ્યા; અને બલરામનું યુદ્ધ કૂષ્માંડ તથા કૂપકર્ણ સાથે થયું।
Verse 12
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
સાંબનું યુદ્ધ બાણના પુત્ર સાથે થયું, અને સાત્યકી બાણ સાથે જ લડ્યો. નંદીએ ગરુડનો સામનો કર્યો; અને અન્ય યોદ્ધાઓ પણ પોતાના-પોતાના પ્રતિસ્પર્ધીઓ સાથે भिड્યા।
Verse 13
ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
બ્રહ્મા આદિ દેવાધીશો, મુનિઓ, સિદ્ધો અને ચારણો, તેમજ ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ પોતાના-પોતાના યાનો અને દિવ્ય વિમાનોમાં ચઢી તે અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા આવ્યા।
Verse 14
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
હે વિપ્રેન્દ્ર! રેવતી આદિ સહિત અનેક રૂપ ધરાવતા પ્રમથો અને યદુવંશીય યોધ્ધાઓ વચ્ચે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ ઊભું થયું।
Verse 15
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
ભાઈ રામ અને ધીમાન પ્રદ્યુમ્ન સાથે, કૃષ્ણે શિવના પ્રમથગણો સાથે મળીને અતુલ્ય સમર કર્યો.
Verse 16
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
ત્યાં અગ્નિ, યમ અને વરુણ સાથે, તેમજ વિમુખ, ત્રિપાદ, જ્વર અને ગુહ સાથે પણ યુદ્ધ થયું.
Verse 17
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
પછી વિવિધ આકારવાળા શિવના પ્રમથગણો સાથે બીજું એક અતિ ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું—અત્યંત વિકટ—જેને વೃಷ્ણીઓના રોમ ઊભા થઈ ગયા.
Verse 18
विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे । निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
દરેક પગલે અનેક ભયંકર વિભીષિકાઓ અને ગુફા જેવી કોઠરીઓ દેખાતી હતી; અને બહુ દૂર નહીં, બળવાન નિર્લજ્જ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ પણ દેખાઈ—ચારેય તરફ ભયનાં લક્ષણો ઊઠ્યાં।
Verse 19
शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
ત્યારે શૌરી (વિષ્ણુ) એ શારઙ્ગ ધનુષમાંથી છૂટેલા તીક્ષ્ણાગ્ર બાણોથી શંકરના અનુચરો—ભૂત, પ્રમથ અને ગુહ્યક ગણોને હાંકી કાઢી છિન્નભિન્ન કરી દીધા।
Verse 20
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
આ રીતે પ્રદ્યુમ્નપ્રમુખ વીરો યુદ્ધને મહોત્સવ સમજી, શત્રુસેનાનો વિનાશ કરતાં અત્યંત ઘોર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 21
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
પોતાનું બળ વિખેરાતું જોઈ, યુદ્ધમાં અસહ્ય એવા રુદ્રે અતિ મહાન ક્રોધ કર્યો અને અતિ પ્રચંડ, ભયંકર ગર્જના કરી।
Verse 22
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
તે સાંભળીને શંકરના ગણો ગર્જના કરવા લાગ્યા અને યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા; શંભુના તેજથી વધેલા તેમણે વિરોધી યોદ્ધાઓને ચકનાચૂર કર્યા।
Verse 23
पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
ત્યારે ત્રિશૂલધારી, અવિસ્મિત રહી, પિનાકી (શિવ) સામે છોડાયેલા શારઙ્ગજન્ય વિવિધ અસ્ત્રોને સૌની નજર સામે જ શમાવી દીધાં।
Verse 24
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
બ્રહ્માસ્ત્ર સામે તેણે બ્રહ્માસ્ત્ર જ છોડ્યું; વાયવ્યાસ્ત્ર સામે પાર્વતાસ્ત્ર; આગ્નેયાસ્ત્ર સામે પાર્જન્યાસ્ત્ર; અને નારાયણાસ્ત્ર સામે પોતાની સ્વાભાવિક નૈજ શક્તિ પ્રગટ કરી।
Verse 25
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
હે વ્યાસ! પ્રતિપક્ષના વીરથી પરાજિત થઈ કૃષ્ણની સેના વિખેરાઈને ભાગી ગઈ. તે યોદ્ધાના પૂર્ણ રુદ્રજ તેજથી દબાઈને યુદ્ધમાં ટકી શકી નહિ.
Verse 26
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
હે મુને! પોતાની સેના ભાગી ગઈ ત્યારે પરંતપ શ્રીકૃષ્ણે ‘શીતલ’ નામે ઓળખાતો પોતાનો ભયંકર જ્વર છોડ્યો.
Verse 27
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
કૃષ્ણસૈન્ય વિખેરાઈ ગયા પછી, હે મુનિ, કૃષ્ણનો શીતલ-જ્વર દસ દિશાઓને દહન કરતો તે રુદ્રની શરણમાં ગયો।
Verse 28
महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
પછી મહેશ્વરે (શિવે) તેને આવતો જોઈ પોતાનું જ્વરાસ્ત્ર છોડ્યું. ત્યારબાદ માહેશ્વર જ્વર અને વૈષ્ણવ જ્વર—બંને જ્વરો પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 29
वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
પછી વૈષ્ણવ માહેશ્વર બળથી અત્યંત પીડિત થઈ ચીસ પાડી; અન્યત્ર ભયથી આશ્રય ન મળતાં, વૃષભધ્વજ—ભગવાન શિવ—ની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 30
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
ત્યારે વિષ્ણુજ્વર દ્વારા સ્તુત થઈ પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન હર (શિવ), શરણાગતવત્સલ બની, વિષ્ણુના શીતજ્વરને કરુણાપૂર્વક બોલ્યા।
Verse 31
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
મહેશ્વરે કહ્યું— “હે શીતજ્વર, હું પ્રસન્ન છું; મારા જ્વરથી તને જે ભય છે તે દૂર થાઓ. જે અમારા આ સંવાદનું સ્મરણ કરશે તેને જ્વરથી ભય નહીં રહે।”
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
સનત્કુમારે કહ્યું— “આ રીતે કહ્યા પછી નારાયણજ્વરે રુદ્રને નમન કર્યું અને ચાલ્યો ગયો. તે અદભુત ચરિત જોઈ કૃષ્ણ ભય સાથે વિસ્મિત થયો।”
Verse 33
स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
સ્કંદ અને પ્રદ્યુમ્નના બાણોના પ્રવાહથી અત્યંત દબાઈને તે દૈત્ય ક્રોધિત થયો. દૈત્યસમૂહોનો સંહારક, અપમાન ન સહન કરનાર, તેણે શક્તિ-શસ્ત્રથી પ્રદ્યુમ્ન પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 34
स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि । असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
ત્યાં સ્કંદના પ્રહારથી, પ્રદ્યુમ્ન બળવાન હોવા છતાં, ઘાયલ થયો. અંગોમાંથી લોહી વહેતાં છતાં તેણે પોતાના બળે રણભૂમિમાંથી પીછેહઠ કરી।
Verse 35
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
કુંભાંડ અને કૂપકર્ણે નાનાં-નાનાં અસ્ત્રોથી ઘોર પ્રહાર કર્યો; તેથી આઘાત પામીને બળવાન બલભદ્ર પણ પાછળ હટી દોડી ગયો, રણમાં ટકી ન શક્યો.
Verse 36
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
હજાર દેહ ધારણ કરીને અને મહાસાગરનું જળ પીીને, ગરુડ મેઘ-સમુદ્ર સમાન જળથી ઊઠતા આવર્તો દ્વારા (શત્રુઓનો) નાશ કરે છે.
Verse 37
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
પછી મહેશ્વરના બળવાન વૃષભ-વાહન ક્રોધિત થયો અને મહા વેગે ધસી જઈ પોતાના શિંગોથી તે શત્રુને ઘા માર્યો.
Verse 38
शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
શૃંગના પ્રહારથી ગરુડનું શરીર વિદિર્ણ થઈ ચુરચુર થયું; તે અત્યંત વિસ્મિત થઈ રણભૂમિમાંથી તુરંત ભાગી ગયો અને જનાર્દન (વિષ્ણુ)ને ત્યજી દીધો।
Verse 39
एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
આ રીતે ઘટના બનતાં દેવકીપુત્ર ભગવાન, રુદ્રના જ્વલંત તેજથી અત્યંત વિસ્મિત થઈ, તત્કાળ પોતાના સારથિને બોલ્યા।
Verse 40
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે સૂત, મારું વચન સાંભળ; મારો રથ ઝડપથી હાંક, જેથી હું મહાદેવની નજીક જઈને મારી વાત કહી શકું.
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હરિએ એમ કહ્યે પછી, પોતાના ગુણોમાં અગ્રણી સારથી દારુકે તે રથને ઝડપથી રુદ્રના સમીપ લઈ ગયો.
Verse 42
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः । श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
પછી શ્રીકૃષ્ણ નમસ્કાર કરીને, હાથ જોડીને, ભક્તવત્સલ શંકરને ભક્તિપૂર્વક શરણ લઈ પોતાની વિનંતી રજૂ કરી.
Verse 43
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—હે દેવોના દેવ મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ! હું તમને નમસ્કાર કરું છું—તમે અનંતશક્તિસ્વરૂપ, સર્વના અંતરાત્મા અને પરમેશ્વર છો.
Verse 44
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् । ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
તે બ્રહ્મલિંગ પરમ, શાંત અને કેવળ પરમેશ્વર છે; વિશ્વની ઉત્પત્તિ, સ્થિતિ અને લયનું કારણ તે જ, અને માત્ર નામમાત્ર સંકેતથી જ નિર્દેશ્ય છે.
Verse 45
कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
કાળ, દૈવ, કર્મ, જીવ, સ્વભાવ અને દ્રવ્ય; તેમજ ક્ષેત્ર (દેહક્ષેત્ર), પ્રાણ અને આત્મા—તેમના વિકારો સહિત આ જ પ્રગટ અસ્તિત્વનો સમગ્ર સમૂહ છે.
Verse 46
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
હે જગત્પ્રભુ! બીજ અંકુરિત થવા જેવી અવિરત ધારા તમારી જ માયા છે. તેને જીવને બાંધનાર બંધન જાણીને હું અહીં માત્ર આપ પરમેશ્વરની શરણાગતિ સ્વીકારું છું.
Verse 47
नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
હે લોકેશ! વિવિધ ભાવો અને લીલામય ઉપાયો દ્વારા તમે દેવતાઓ વગેરેને પોતાના વશમાં લીધા છે. તેથી સ્વભાવથી વિનાશ તરફ દોડનારાઓના માર્ગોને તમે હવે રોકી રાખો છો.
Verse 48
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
તમે જ બ્રહ્મ—પરમ જ્યોતિ—વેદવાણીરૂપ બ્રહ્મમાં ગૂઢ છો. નિર્મળ આત્માવાળા તમને કલંકરહિત આત્મા તરીકે, આકાશની જેમ એકાકી અને સર્વવ્યાપી રૂપે જુએ છે.
Verse 49
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
તમે જ આદ્ય પુરુષ, અદ્વિતીય—તુરીય, આત્મસાક્ષી છો. તમે ઈશ્વર—કારણ પણ અને કારણોના પણ કારણ; છતાં પ્રકટ રૂપે તમે વિકારો ધરાવતા હોય તેમ પ્રતીત થાઓ છો.
Verse 50
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
હે ભગવન પ્રભો! સર્વ ગુણોની પ્રકટતા અને પ્રસિદ્ધિ માટે તમારી સ્વમાયાથી તમે સર્વાન્વિત પણ છો અને પ્રભિન્ન પણ. સર્વ રીતે, સર્વત્ર, તમે જ મહેશ્વર છો।
Verse 51
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
હે પ્રભો! જેમ સૂર્ય ઢાંકાઈ જાય ત્યારે પોતાની છાયાથી છાયારૂપો પ્રગટ કરે છે, તેમ પરમ દ્રષ્ટા તમે તમારી આવરણશક્તિથી આ પ્રતીતિ-લીલા પ્રગટ કરો છો।
Verse 52
गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
હે વિભો! ગુણોથી ઢાંકાયેલા હોવા છતાં ગુણોના ક્ષેત્રમાં ગુણોના સ્વામી તમે જ છો. હે ભૂમન, હે ગિરિશ, હે શંકર! તમે તમારા સ્વપ્રકાશથી જ તેજસ્વી છો।
Verse 53
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
તમારી માયાથી મોહિત બુદ્ધિવાળા લોકો પુત્ર, દારા, ગૃહ વગેરેમાં આસક્ત થાય છે; અને એ આસક્તિથી પાપ-દુઃખના સમુદ્રમાં વારંવાર ઊભરે અને ડૂબે છે।
Verse 54
इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘બાણાસુર, રુદ્ર (શિવ), કૃષ્ણ વગેરેના યુદ્ધવર્ણન’ નામનો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 55
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
તમારી આજ્ઞાથી હું ભગવાન બાણના દોષ—અહંકાર—ને છેદવા આવ્યો છું। ગર્વહારિ તમે જ તેને શાપ આપ્યો, છતાં આ બાણ હજી ગર્વમાં મત્ત છે।
Verse 56
निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
હે દેવ, યુદ્ધમાંથી નિવૃત્ત થાઓ, જેથી તમારો શાપ વ્યર્થ ન થાય। હે પ્રભુ, બાણની ભુજાઓ કાપવા મને આજ્ઞા આપો।
Verse 57
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુનીશ્વર! શ્રીકૃષ્ણના વચનો સાંભળી, કૃષ્ણસ્તુતિથી અંતઃકરણ પ્રસન્ન થયેલા શંભુ મહેશ્વરે પ્રત્યुत્તર આપ્યો।
Verse 58
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
મહેશ્વરે કહ્યું—વત્સ! તું સાચું બોલ્યો. દૈત્યરાજને મેં જ શાપ આપ્યો હતો. મારી આજ્ઞાથી તું અહીં આવ્યો છે—બાણના દર્પબળ અને દંડસમાન પરાક્રમનો છેદ કરવા।
Verse 59
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
હે રમાનાથ, હે હરિ! તમે સદા ભક્તાધીન છો. હે વીર, મારી નજર સામે બાણની ભુજાઓનું છેદન કેવી રીતે થઈ શકે?
Verse 60
अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
અતએવ મારી આજ્ઞાથી જૃંભણાસ્ત્ર વડે મને જંભિત (સ્તબ્ધ/મૂર્છિત) કર. પછી તું તારો કાર્ય ઇચ્છા મુજબ કરી સુખી થા.
Verse 61
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
સનત્કુમાર બોલ્યા—શંકરે આમ કહ્યે ત્યારે શારઙ્ગપાણિ (વિષ્ણુ) વિસ્મિત થયા. પોતાના ધામે જઈ તે મુનીશ્વર આનંદિત થયા.
Verse 62
जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
હે વ્યાસ, ત્યારે અનેક અસ્ત્રોમાં કુશળ હરિએ ઝડપથી ધનુષ્ય પર જૃંભણાસ્ત્ર સંધાન કરી પિનાકપાણિ (શિવ) પર છોડ્યું.
Verse 63
मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
જૃંભણાસ્ત્રથી ગિરીશ (શિવ)ને મોહિત કરી જંભિત (ઉંઘાળું સ્તબ્ધ) કર્યા પછી, શૌરીએ તલવાર, ગદા અને ભાલાથી બાણની સેના સંહાર કરી.
Frequently Asked Questions
It narrates Kṛṣṇa’s reaction to Aniruddha’s abduction, the Vṛṣṇis’ mobilization, the march to Śoṇitapura, and the beginning of the battle involving Bāṇa’s defense under Rudra’s support.
Rudra’s intervention signals that the conflict is not merely political but cosmological: it dramatizes divine jurisdiction, the ethics of protection, and the calibrated use of power in maintaining balance across competing claims.
Kṛṣṇa as the decisive protector and strategist (summoning Garuḍa, leading an akṣauhiṇī force) and Rudra as the formidable guardian (arriving with pramathas, mounted on Nandin) are foregrounded as the battle commences.