शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । श्रुतेयमद्भुता मेऽद्य कथा शंभोर्महात्मनः

વ્યાસે કહ્યું— હે સર્વજ્ઞ બ્રહ્મપુત્ર સનત્કુમાર, તમને નમસ્કાર. આજે મેં મહાત્મા શંભુ (શિવ)ની આ અદ્ભુત કથા સાંભળી છે.

Verse 2

क्षिप्ते स्वतेजसि ब्रह्मन्भालनेत्रसमुद्भवे । लवणांभसि किं ताताभवत्तत्र वदाशु तत्

હે બ્રહ્મન! ભાલનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે સ્વતેજસ્વી અગ્નિ જ્યારે લવણસમુદ્રમાં ક્ષિપ્ત કરવામાં આવી, ત્યારે ત્યાં શું બન્યું, તાત? તે શીઘ્ર કહો.

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ शिवलीलां महाद्भुताम् । यच्छ्रुत्वा श्रद्धया भक्तो योगिनां गतिमाप्नुयात्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ તાત, શિવની અતિ અદ્ભુત લીલા સાંભળ. તેને શ્રદ્ધાથી સાંભળીને ભક્ત યોગીઓની પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 4

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् । क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालत्वमाप ह

પછી ભગવાન શિવના ભાલનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે તેજ લવણસમુદ્રમાં ક્ષિપ્ત થયું અને તત્ક્ષણે જ બાળરૂપ ધારણ કર્યું।

Verse 5

तत्र वै सिंधुगंगायाः सागरस्य च संगमे । रुरोदोच्चैस्स वै बाल सर्वलोक भयंकरः

ત્યાં સિંધુ અને ગંગાના સાગર-સંગમે તે બાળક ઊંચા સ્વરે રડ્યો, જે સર્વ લોકોને ભયંકર લાગ્યું।

Verse 6

रुदतस्तस्य शब्देन प्राकंपद्धरणी मुहुः । स्वर्गश्च सत्यलोकश्च तत्स्वनाद्बधिरीकृतः

તેના રડવાના શબ્દથી ધરતી વારંવાર કંપી ઉઠી; અને એ જ નાદથી સ્વર્ગ તથા સત્યલોક પણ જાણે બધીર થઈ ગયા।

Verse 7

बालस्य रोदनेनैव सर्वे लोकाश्च तत्रसुः । सर्वतो लोकपालाश्च विह्वलीकृतमानसाः

તે દિવ્ય શિશુના માત્ર રોદનથી જ સર્વ લોક વ્યાકુળ થયા; અને સર્વ દિશાના લોકપાલો મનથી વિહ્વળ અને મૂઢ બન્યા.

Verse 8

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र चचाल सचराचरम् । भुवनं निखिलं तात रोदनात्तच्छिशोर्विभो

વધુ શું કહું, હે વિપ્રેન્દ્ર! તે વિભુ શિશુના રોદનથી, હે તાત, ચલ-અચલ સહિત આખું ભુવન કંપી ઊઠ્યું.

Verse 9

अथ ते व्याकुलास्सर्वे देवास्समुनयो द्रुतम् । पितामहं लोकगुरुं ब्रह्माणं शरणं ययुः

ત્યારે બધા દેવો મુનિઓ સાથે વ્યાકુળ થઈ, ઝડપથી લોકગુરુ પિતામહ બ્રહ્માની શરણમાં ગયા.

Verse 10

तत्र गत्वा च ते देवा सुनयश्च सवासवाः । प्रणम्य च सुसंस्तुत्य प्रोचुस्तं परमेष्ठिनम्

ત્યાં જઈને તે દેવો, સુનયવંતો અને ઇન્દ્ર સહિત, પ્રણામ કરીને સુંદર રીતે સ્તુતિ કરી, તે પરમેષ્ઠિ (સ્રષ્ટા)ને સંબોધીને બોલ્યા.

Verse 11

देवा ऊचुः । लोकाधीश सुराधीश भयन्नस्समुपस्थितम् । तन्नाशय महायोगिञ्जातोयं ह्यद्भुतो रवः

દેવોએ કહ્યું—હે લોકાધીશ, હે સુરાધીશ! અમારે પર ભય આવી પડ્યો છે અને સામે ઊભો છે. હે મહાયોગી, તેને નાશ કર; આ અદ્ભુત ગર્જના ખરેખર ઉદ્ભવી છે.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । गंतुमैच्छत्ततस्तत्र किमेतदिति विस्मितः

સનત્કુમારે કહ્યું—તેમના વચનો સાંભળી લોકપિતામહ બ્રહ્મા આશ્ચર્યચકિત થયા અને “આ શું છે?” એમ વિચારી ત્યાં જવા ઇચ્છ્યા.

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैस्तातावतरत्सत्यलोकतः । रसां तज्ज्ञातुमिच्छन्स समुद्रमगमत्तदा

પછી બ્રહ્મા દેવો સાથે સત્યલોકમાંથી અવતર્યા. તે વિષયનું તત્ત્વ-રસ જાણવા ઇચ્છીને તેઓ ત્યારે સમુદ્ર તરફ ગયા.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलं धरवधोपाख्याने जलंधरोत्पत्तिविवाहवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, જલંધરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘જલંધરની ઉત્પત્તિ અને વિવાહવર્ણન’ નામનો ચૌદમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 15

आगतं विधिमालोक्य देवरूप्यथ सागरः । प्रणम्य शिरसा बालं तस्योत्संगे न्यवेशयत्

દિવ્યરૂપે આવેલા વિધાતા બ્રહ્માને જોઈ સાગરે શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો અને તે બાળકને ઉઠાવી નમ્રતાથી બ્રહ્માની ગોદમાં બેસાડ્યો।

Verse 16

ततो ब्रह्माब्रवीद्वाक्यं सागरं विस्मयान्वितः । जलराशे द्रुतं ब्रूहि कस्यायं शिशुरद्भुतः

પછી આશ્ચર્યથી ભરાયેલા બ્રહ્માએ સાગરને કહ્યું— “હે જલરાશિ! ત્વરિત કહો, આ અદ્ભુત શિશુ કોનો છે?”

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मणो वाक्यमाकर्ण्य मुदितस्सागरस्तदा । प्रत्युवाच प्रजेशं स नत्वा स्तुत्वा कृतांजलिः

સનત્કુમાર બોલ્યા— બ્રહ્માના વચન સાંભળી સાગર આનંદિત થયો. પછી પ્રજાપતિને નમસ્કાર કરી, સ્તુતિ કરી, હાથ જોડીને તેણે ઉત્તર આપ્યો।

Verse 18

समुद्र उवाच । भो भो ब्रह्मन्मया प्राप्तो बालकोऽयमजानता । प्रभवं सिंधुगंगायामकस्मात्सर्वलोकप

સમુદ્રે કહ્યું— હે બ્રહ્મન્! મારી અજાણતા વચ્ચે આ બાળક મારી પાસે આવી પહોંચ્યો છે. સમુદ્ર-ગંગાના સંગમે તે અચાનક પ્રગટ થયો છે— હે સર્વલોકપાલક!

Verse 19

जातकर्मादिसंस्कारान्कुरुष्वास्य जगद्गुरो । जातकोक्तफलं सर्वं विधातर्वक्तुमर्हसि

હે જગદ્ગુરો! તેના માટે જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારો કરો. અને હે વિધાતા બ્રહ્મા! નવજાત માટે કરાયેલા આ સંસ્કારોમાંથી કહેવાતા સર્વ ફળો કૃપા કરીને સંપૂર્ણ રીતે જણાવો.

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । एवं वदति पाथोधौ स बालस्सागरात्मजः । ब्रह्माणमग्रहीत्कण्ठे विधुन्वंतं मुहुर्मुहुः

સનત્કુમારે કહ્યું— સમુદ્ર આમ બોલતો હતો ત્યારે સાગરપુત્ર એ બાલકે બ્રહ્માનો કંઠ પકડી લીધો અને વારંવાર તેને ઝંઝોડવા લાગ્યો.

Verse 21

विधूननं च तस्यैवं सर्वलोककृतो विधेः । पीडितस्य च कालेय नेत्राभ्यामगमज्जलम्

આ રીતે સર્વલોકોના સર્જક વિધાતા બ્રહ્મા ધ્રુજાવી દેવાયા અને વ્યાકુળ થયા. અને પીડિત કાલેય દૈત્યની બન્ને આંખોમાંથી પાણી (આંસુ) વહેવા લાગ્યું.

Verse 22

कराभ्यामब्धिजातस्य तत्सुतस्य महौजसः । कथंचिन्मुक्तकण्ठस्तु ब्रह्मा प्रोवाच सादरम्

તે મહાપ્રતાપી, સમુદ્રજાત પુત્રના બન્ને હાથમાંથી બ્રહ્માએ કોઈ રીતે પોતાનો કંઠ છૂટાવ્યો. કંઠ મુક્ત થતાં જ બ્રહ્માએ આદરપૂર્વક કહ્યું.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । शृणु सागर वक्ष्यामि तवास्य तनयस्य हि । जातकोक्तफलं सर्वं समाधानरतः खलु

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સાગર, સાંભળ; તારા આ પુત્રના જન્મલક્ષણોમાં કહેલા સર્વ ફળને હું નિશ્ચયપૂર્વક, સ્પષ્ટ અને સુસ્થિર સમાધાનભાવથી કહું છું।

Verse 24

नेत्राभ्यां विधृतं यस्मादनेनैव जलं मम । तस्माज्जलंधरेतीह ख्यातो नाम्ना भवत्वसौ

કારણ કે આણે પોતાના નેત્રોથી જ મારું જળ અટકાવી રાખ્યું છે, તેથી આ અહીં ‘જલંધર’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ।

Verse 25

अधुनैवैष तरुणस्सर्वशास्त्रार्थपारगः । महापराक्रमो धीरो योद्धा च रणदुर्मदः

હમણાં જ આ યુવાન સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થમાં પારંગત છે. તે મહાપરાક્રમી, ધીર, સાહસી યોદ્ધા છે અને રણમાં નિર્ભય તથા પ્રચંડ આત્મવિશ્વાસી છે।

Verse 26

भविष्यति च गंभीरस्त्वं यथा समरे गुहः । सर्वजेता च संग्रामे सर्वसंपद्विराजितः

તું ભવિષ્યમાં ગંભીર અને દૃઢ-સંકલ્પવાળો બનશે—જેમ સમરમાં ગુહ (કાર્ત્તિકેય) હોય છે. યુદ્ધમાં તું સર્વજિત બનશે અને સર્વ સંપત્તિ તથા શ્રીથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી રહેશે.

Verse 27

दैत्यानामधिपो बालः सर्वेषां च भविष्यति । विष्णोरपि भवेज्जेता न कुत श्चित्पराभवः

એ બાલ દૈત્યોનો અધિપતિ બનશે અને સર્વમાં શ્રેષ્ઠ થશે. તે વિષ્ણુ પર પણ વિજયી થશે; તેને કોઈ દિશાથી પરાજય નહીં થાય.

Verse 28

अवध्यस्सर्वभूतानां विना रुद्रं भविष्यति । यत एष समुद्भूतस्तत्रेदानीं गमिष्यति

રુદ્ર વિના તે સર્વ ભૂતો માટે અવધ્ય બની જશે. જે સ્ત્રોતમાંથી તે ઉત્પન્ન થયો છે, હવે તે ફરી ત્યાં જ જશે।

Verse 29

पतिव्रतास्य भविता पत्नी सौभाग्यवर्द्धिनी । सर्वाङ्गसुन्दरी रम्या प्रियवाक्छीलसागरा

તે પતિવ્રતા, શુદ્ધશીલ પત્ની બનશે, જે પતિનું સૌભાગ્ય વધારનાર છે. સર્વાંગસુંદરી અને રમણીય, તે પ્રિય વાણી અને સદાચારનો સાગર સમાન હશે.

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शुक्रमाहूय राज्ये तं चाभ्यषेचयत् । आमंत्र्य सरितान्नाथं ब्रह्मांतर्द्धानमन्वगात्

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી બ્રહ્માએ શુક્રને બોલાવી રાજ્યપદે અભિષેક કર્યો. પછી સરિતાઓના નાથને વિદાય આપી બ્રહ્મા અંતર્ધાન થયા.

Verse 31

अथ तद्दर्शनोत्फुल्लनयनस्सागरस्तदा । तमात्मजं समादाय स्वगेहमगमन्मुदा

પછી તેને જોઈ આનંદથી ખીલેલા નેત્રોવાળો સાગર પોતાના પુત્રને બાહોમાં લઈ હર્ષપૂર્વક પોતાના ઘેર ગયો.

Verse 32

अपोषयन्महोपायैस्स्वबालं मुदितात्मकः । सर्वांगसुन्दरं रम्यं महाद्भुतसुतेजसम्

આનંદિત અંતઃકરણથી તેણે ઉત્તમ ઉપાયો દ્વારા પોતાના બાળકનું પાલન-પોષણ કર્યું—જે સર્વાંગસુંદર, રમણીય અને મહા અદ્ભુત શુભ તેજથી દીપ્ત હતો.

Verse 33

अथाम्बुधिस्समाहूय कालनेमिं महासुरम् । वृन्दाभिधां सुतां तस्य तद्भार्यार्थमयाचत

ત્યારે અંબુધિએ મહાસુર કાલનેમિને બોલાવી, તેની ‘વૃંદા’ નામની પુત્રીને પત્નીરૂપે માગી।

Verse 34

कालनेम्यसुरो वीरोऽसुराणां प्रवरस्सुधीः । साधु येनेम्बुधेर्याञ्चां स्वकर्मनिपुणो मुने

હે મુનિ! વીર અસુર કાલનેમિ અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ અને બુદ્ધિમાન હતો; પોતાની યુક્તિમાં નિપુણ થઈ તેણે અંબુધીની યાચનાને યોગ્ય રીતે સ્વીકારી।

Verse 35

जलंधराय वीराय सागरप्रभवाय च । ददौ ब्रह्मविधानेन स्वसुतां प्राणवल्लभाम्

સમુદ્રથી ઉત્પન્ન વીર જલંધરને બ્રહ્મવિધાન અને નિર્ધારિત વિધિ અનુસાર તેણે પોતાની પ્રાણપ્રિય પુત્રીનું વિવાહદાન કર્યું।

Verse 36

तदोत्सवो महानासीद्विवाहे च तयोस्तदा । सुखं प्रापुर्नदा नद्योऽसुराश्चैवाखिला मुने

હે મુનિ! તે સમયે તેમના વિવાહનો ઉત્સવ અત્યંત મહાન થયો; અને નદ-નદીઓ તેમજ સર્વ અસુરગણ પણ સુખને પામ્યા।

Verse 37

समुद्रोऽति सुखं प्राप सुतं दृष्ट्वा हि सस्त्रियम् । दानं ददौ द्विजातिभ्योऽप्यन्येभ्यश्च यथाविधि

પુત્રને વધૂ સાથે જોઈ સમુદ્રને અતિ આનંદ થયો; પછી વિધિ અનુસાર દ્વિજોને તથા અન્ય લોકોને પણ દાન આપ્યું।

Verse 38

ये देवैर्निर्जिताः पूर्वं दैत्याः पाताल संस्थिताः । ते हि भूमंडलं याता निर्भयास्तमुपाश्रिताः

જે દૈત્યો પહેલાં દેવોથી પરાજિત થઈ પાતાળમાં વસતા હતા, તેઓ ભૂમંડળે આવ્યા; નિર્ભય બની તેમણે તેની શરણ લીધી.

Verse 39

ते कालनेमिप्रमुखास्ततोऽसुरास्तस्मै सुतां सिंधुसुताय दत्त्वा । बभूवुरत्यन्तमुदान्विता हि तमाश्रिता देव विनिर्जयाय

પછી કાલનેમિ વગેરે અસુરોએ સિંધુપુત્રને પોતાની પુત્રી વિવાહમાં આપી અત્યંત હર્ષ પામ્યા; હે દેવ, દેવતાઓના સંપૂર્ણ પરાજય માટે તેમણે તેની શરણ લીધી.

Verse 40

स चापि वीरोम्बुधिबालकोऽसौ जलंधराख्योऽसुरवीरवीरः । संप्राप्य भार्यामतिसुन्दरी वशी चकार राज्यं हि कविप्रभावात्

સમુદ્રપુત્ર એવો તે પરાક્રમી ‘જલંધર’ નામે પ્રસિદ્ધ, અસુરવીરોમાં અગ્ર હતો. અતિસુંદર પત્ની મેળવી, કવિ (શુક્ર)ના પ્રભાવથી તેણે રાજ્ય વશ કર્યું.