गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्येंगितज्ञश्च स दैत्यराजो गदां गृहीत्वा त्वरितस्ससैन्यः । कृत्वाथ साऽग्रे गिलनामधेयं सुदारुणं देववरैरभेद्यम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—તેનો ઇરાદો જાણી તે દૈત્યરાજ ગદા ધારણ કરીને સૈન્યসহ ત્વરિત થયો. તેણે પોતાના આગળ ‘ગિલ’ નામનું અતિ ભયાનક (વ્યূহ/આયુધ) રચ્યું, જેને દેવશ્રેષ્ઠો પણ ભેદી શકતા ન હતા.

Verse 2

गुहामुखं प्राप्य महेश्वरस्य बिभेद शस्त्रैरशनिप्रकाशैः । अन्ये ततो वीरकमेव शस्त्रैरवाकिरञ्छैल सुतां तथान्ये

મહેશ્વરની ગુફાના દ્વારે પહોંચીને, તેઓએ વીજળી જેવા તેજસ્વી શસ્ત્રોથી તેને ભેદી નાખ્યું. પછી કેટલાક યોદ્ધાઓએ વીરક પર અને અન્યોએ પાર્વતી પર શસ્ત્રોનો વરસાદ કર્યો.

Verse 3

द्वारं हि केचिद्रुचिरं बभंजुः पुष्पाणि पत्राणि विनाशयेयुः । फलानि मूलानि जलं च हृद्यमुद्यानमार्गानपि खंडयेयुः

કેટલાકે સુંદર દ્વાર તોડી નાખ્યું; અન્યોએ ફૂલો અને પાંદડાઓનો નાશ કર્યો. તેઓએ ફળો, મૂળ અને મનોહર જળનો નાશ કર્યો અને બગીચાના માર્ગોને પણ તોડી નાખ્યા.

Verse 4

विलोडयेयुर्मुदिताश्च केचिच्छृंगाणि शैलस्य च भानुमंति । ततो हरस्सस्मृतवान्स्वसैन्यं समाह्वयन्कुपितः शूलपाणिः

તેમામાંથી કેટલાક હર્ષિત થઈ પર્વતના તેજસ્વી શિખરોને હલાવવા લાગ્યા. ત્યારે શૂલપાણિ હરએ પોતાનું સૈન્ય સ્મરીને ક્રોધપૂર્વક સેના બોલાવી.

Verse 5

भूतानि चान्यानि सुदारुणानि देवान्ससैन्यान्सह विष्णुमुख्यान् । आहूतमात्रानुगणास्ससैन्या रथैर्गजैर्वाजिवृषैश्च गोभिः

અન્ય અતિ ભયંકર અને દારુણ ભૂતો પણ—વિષ્ણુપ્રમુખ દેવગણો તથા તેમની સેનાઓ સાથે—માત્ર આહ્વાન થતાં જ ઉપસ્થિત થયા. તે અનુગણો સેનાસહિત રથો, ગજો, અશ્વો, વૃષભો અને ગાયો સહિત સમાગમ્યા.

Verse 6

उष्ट्रैः खरैः पक्षिवरैश्च सिंहैस्ते सर्वदेवाः सहभूतसंघैः । व्याघ्रैमृगैस्सूकरसारसैश्च समीनमत्स्यैश्शिशुमारमुख्यैः

સર્વ દેવગણો ભૂતસંઘો સાથે ઊંટ, ગધેડા, શ્રેષ્ઠ પક્ષીઓ અને સિંહો સાથે આવ્યા; તેમજ વ્યાઘ્ર, મૃગ, સૂકર, સારસ અને જલચર સમૂહ—મત્સ્ય તથા શિશુમાર-પ્રમુખ સહિત—સહિત સમાગમ્યા.

Verse 7

अन्यैश्च नाना विधजीवसंघैर्विशीर्णदंशाः स्फुटितैस्स्मशानैः । भुजंगमैः प्रेतशतैः पिशाचैर्दिव्यैर्विमानैः कमलाकरैश्च

અને અન્ય અનેકવિધ જીવસમૂહો પણ આવ્યા—ચૂર્ણ-વિચૂર્ણ થયેલા શ્મશાનોની વચ્ચે, જેમના દંશ ક્ષીણ થઈ ગયા હતા. તેમની સાથે ભુજંગો, સૈકડો પ્રેત અને પિશાચ; તેમજ દિવ્ય વિમાનો અને કમલોથી ભરેલા સરોવરો પણ પ્રગટ થયા.

Verse 8

नदीनदैः पर्वतवाहनैश्च समागताः प्रांजलयः प्रणम्य । कपर्दिनं तस्थुरदीनसत्त्वास्सेनापतिं वीरकमेव कृत्वा

નદીઓ અને તેમના અધિપતિઓ સાથે, તેમજ પર્વતો અને તેમના વાહકો સાથે તેઓ સમાગમ્યા. અંજલિ બાંધી પ્રણામ કરીને તેઓ કપર્દિન (શિવ) સમક્ષ અડગ ઊભા રહ્યા; અને માત્ર વીરકને જ સેનાપતિ નિમ્યો.

Verse 9

विसर्जयामास रणाय देवान्विश्रांतवाहानथ तत्पिनाकी । युद्धे स्थिरं लब्धजयं प्रधानं संप्रेषितास्ते तु महेश्वरेण

ત્યારબાદ પિનાકધારી પરમેશ્વરે, જેમના વાહનો વિશ્રાંતિ પામ્યા હતા, તે દેવોને યુદ્ધ માટે રવાના કર્યા. યુદ્ધમાં સ્થિર અને વિજયનિશ્ચિત એવા તે મુખ્ય દેવો મહેશ્વર દ્વારા પ્રેષિત થયા.

Verse 10

चक्रुर्युगांतप्रतिमं च युद्धं मर्य्यादहीनं सगिलेन सर्वे । दैत्येन्द्रसैन्येन सदैव घोरं क्रोधान्निगीर्णास्त्रिदशास्तु संख्ये

ત્યારે સૌએ મળીને યુગાંત-પ્રલય સમાન, મર્યાદાવિહીન અને અતિ ઘોર યુદ્ધ કર્યું. તે સંઘર્ષમાં દૈત્યેન્દ્રની સેના સદૈવ ભયંકર હતી, અને ત્રિદશ દેવો રણમાં જાણે ક્રોધથી ગળી લેવાયા હોય તેમ થયા.

Verse 11

तस्मिन्क्षणे युध्यमानाश्च सर्वे ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वर्कशशांकमुख्याः । आसन्निगीर्णा विधसेन तेन सैन्ये निगीर्णेऽस्ति तु वीरको हि

એ જ ક્ષણે બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, વિષ્ણુ, સૂર્ય, ચંદ્ર વગેરે મુખ્ય દેવો સૌ યુદ્ધ કરતા હતા; તે મહાસેનાથી તેઓ જાણે ગળી લેવાયા જવા જેવા થયા. સેના ગળી લેવાતાં માત્ર વીરક નામનો વીર જ બાકી રહ્યો.

Verse 12

विहाय संग्रामशिरोगुहां तां प्रविश्य शर्वं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । प्रोवाच दुःखाभिहतः स्मरारिं सुवीरको वाग्ग्मिवरोऽथ वृत्तम्

સંગ્રામશિરા નામની તે ગુફા છોડીને સુવીરક અંદર પ્રવેશ્યો અને શર્વ (શ્રીશિવ)ને મસ્તકથી પ્રણામ કર્યો. દુઃખથી આઘાત પામેલો તે વાક્પટુ સ્મરારિ સમક્ષ બનેલું યથાવૃત્ત કહ્યો.

Verse 13

निगीर्णैते सैन्यं विधसदितिजेनाद्य भगवन्निगीर्णोऽसौ विष्णुस्त्रिभुवनगुरुर्दैत्यदलनः । निगीर्णौ चन्द्रार्कौद्रुहिणमघवानौ च वरदौ निगीर्णास्ते सर्वे यमवरुणवाताश्च धनदः

હે ભગવન! આજે દેવવ્યવસ્થાનો વિનાશ કરનાર તે દિતિજનોએ તમારી સેના ગળી લીધી છે. ત્રિભુવનગુરુ અને દૈત્યદલન વિષ્ણુ પણ ગળી લેવાયા. ચંદ્ર-સૂર્ય, તેમજ વરદાતા બ્રહ્મા અને ઇન્દ્ર; અને યમ, વરુણ, વાયુ તથા ધનદ (કુબેર) — સર્વે ગળી લેવાયા છે.

Verse 14

स्थितोस्म्येकः प्रह्वः किमिह करणीयं भवतु मे अजेयो दैत्येन्द्रः प्रमुदितमना दैत्यसहितः

હું અહીં એકલો ઊભો છું, વિનયથી મસ્તક નમાવી. હવે હું શું કરું? દૈત્યોનો અધિપતિ અજય છે અને આનંદિત મનથી દૈત્યસમૂહ સહિત અહીં હાજર છે।

Verse 15

अजेयं त्वां प्राप्तः प्रतिभयमना मारुतगतिस्स्वयं विष्णुर्देवः कनककशिपुं कश्यपसुतम् । नखैस्तीक्ष्णैर्भक्त्या तदपिभगवञ्छिष्टवशगः प्रवृत्तस्त्रैलोक्य विधमतु मलं व्यात्तवदनः

હે અજય પ્રભુ! ભય હરણ કરવાની ભાવનાથી, પવનવેગે સ્વયં વિષ્ણુદેવ કશ્યપસુત હિરણ્યકશિપુ પાસે પહોંચ્યા. તીક્ષ્ણ નખોથી, ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ, હે ભગવન, તેઓ પણ તમારી આજ્ઞાના વશમાં રહી, વ્યાત્ત મુખે ત્રિલોકના મલનો નાશ કરવા પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैश्शप्तो भुवनपतिभिस्सप्तमुनिभिस्तथाभूते भूयस्त्वमिति सुचिरं दैत्यसहितः

વસિષ્ઠ આદિ ઋષિઓ, ભુવનપાલક દેવો અને સપ્તમુનિઓ દ્વારા શપ્ત થઈ, તે દૈત્યસમેત એ જ સ્થિતિમાં લાંબા સમય સુધી રહ્યો; મનમાં વિચારતો—“ફરી હું ઊઠીશ, ફરી પાછો આવીશ।”

Verse 17

ततस्तेनोक्तास्ते प्रणयवचनैरात्मनि हितैः कदास्माद्वै घोराद्भवति मम मोक्षो मुनिवराः । यतः क्रुद्धैरुक्तो विधसहरणाद्युद्धसमये ततो घोरैर्बाणैर्विदलितमुखे मुष्टिभिरलम्

ત્યારે તેના સ્નેહભર્યા અને હિતકારી વચનો વડે સંબોધિત થઈ તે મુનિવરો બોલ્યા— “હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ ઘોર અવસ્થામાંથી મારો મોક્ષ ક્યારે થશે? કારણ કે યુદ્ધસમયે ક્રોધિત થઈ તેણે વિધાતાના ભાગને હરી લેવાની વાત કરી, ત્યારે ભયંકર બાણોએ મારું મુખ ફાડી નાખ્યું—હવે આ મુષ્ટિપ્રહારો પૂરતા!”

Verse 18

बदर्याख्यारण्ये ननु हरिगृहापुण्यवसतौ निसंस्तभ्यात्मानं विगतकलुषो यास्यसि परम् । ततस्तेषां वाक्यात्प्रतिदिनमसौ दैत्यगिलनः क्षुधार्तस्संग्रामाद्भ्रमति पुनरामोदमुदितः

“બદરી નામના અરણ્યમાં—હરિગૃહ સમ પવિત્ર પુણ્યધામમાં—તું આત્માને સ્થિર કરીને, કલુષરહિત બની પરમ પદને પામશે.” તેમના આ વચનો પછી તે દૈત્યભક્ષક ભૂખથી પીડિત થઈ યુદ્ધના કારણે ફરી ભમ્યો; છતાં પોતાના ઉગ્ર પરાક્રમના આનંદમાં પ્રસન્ન રહ્યો।

Verse 19

तमस्वेदं घोरं जगदुदितयोस्सूर्यशशिनोर्यथाशुक्रस्तुभ्यं परमरिपुरत्यंतविकरः । हतान्देवैर्देत्यान्पुनरमृतविद्यास्तुतिपदैस्सवीर्यान्संदृष्टान्व्रणशतवियुक्तान्प्रकुरुते

આ ભયંકર અંધકાર જગતમાં ઉદિત સૂર્ય-ચંદ્રના તેજ સમાન લાગે છે; છતાં તારા માટે તે પરમ શત્રુ, અત્યંત વિકરાળ છે। દેવોએ મારેલા દૈત્યો અમૃતવિદ્યાના સ્તુતિપદોથી ફરી જીવંત થાય છે—વીર્યવાન, સૈકડો ઘાવોથી મુક્ત થઈ ફરી દેખાય છે।

Verse 20

वरं प्राणास्त्याज्यास्तव मम तु संग्रामसमये भवान्साक्षीभूतः क्षणमपि वृतः कार्यकरणे

પ્રાણ ત્યાગ કરવો પણ શ્રેષ્ઠ; પરંતુ યુદ્ધસમયે તું ક્ષણમાત્ર પણ પાછો ન હટ. મારા સાક્ષી બની કાર્યસાધનમાં રત રહેજે।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । इतीदं सत्पुत्रात्प्रमथपतिराकर्ण्य कुपितश्चिरं ध्यात्वा चक्रे त्रिभुवनपतिः प्रागनुपमम् । प्रगायत्सामाख्यं दिनकरकराकारवपुषा प्रहासात्तन्नाम्ना तदनु निहतं तेन च तमः

સનત્કુમાર બોલ્યા—તે સદ્પુત્રના વચન સાંભળી પ્રમથપતિ (શિવ) ક્રોધિત થયા. લાંબા ધ્યાન પછી ત્રિભુવનપતિએ પૂર્વે ન થયેલું અદ્વિતીય કાર્ય કર્યું. સામગાન ગાતા તેઓ સૂર્યકિરણ સમાન વપુ ધારણ કરી પ્રગટ થયા; અને તે (ઉચ્ચારિત) નામયુક્ત પોતાના હાસ્યથી પછી તેમણે તે અંધકારનો નાશ કર્યો।

Verse 22

प्रकाशेस्मिंल्लोके पुनरपि महायुद्धमकरोद्रणे दैत्यैस्सार्द्धं विकृतवदनैर्वीरकमुनिः । शिलाचूर्णं भुक्त्वा प्रवरमुनिना यस्तु जनितस्स कृत्वा संग्रामं पुरमपि पुरा यश्च जितवान्

આ પ્રગટ લોકમાં વીરક મુનિએ ફરી રણભૂમિમાં વિકૃત મુખવાળા દાનવો સાથે મહાયુદ્ધ કર્યું. જે શ્રેષ્ઠ મુનિ દ્વારા શિલાચૂર્ણ ભક્ષણ પછી ઉત્પન્ન થયો હતો, તેણે યુદ્ધ કરીને પૂર્વકાળમાં તેમનું પુર પણ જીત્યું હતું।

Verse 23

महारुद्रस्सद्यः स खलु दितिजेनातिगिलितस्ततश्चासौ नन्दी निशितशरशूलासिसहितः । प्रधानो योधानां मुनिवरशतानामपि महान्निवासो विद्यानां शमदममहाधैर्यसहितः

મહાદાનવે મહારુદ્રને ક્ષણમાં જ ગળી લીધો. ત્યારે નંદી તીક્ષ્ણ બાણો, ત્રિશૂલ અને ખડ્ગ સાથે આગળ વધ્યો—યોધાઓમાં અગ્ર, સો શ્રેષ્ઠ મુનિઓમાં પણ મહાન, વિદ્યાઓનું નિવાસસ્થાન, શમ-દમ અને મહાધૈર્યથી યુક્ત।

Verse 24

निरीक्ष्यैवं पश्चाद्वृषभवरमारुह्य भगवान्कपर्द्दी युद्धार्थी विधसदितिजं सम्मुखमुखः । जपन्दिव्यं मन्त्रं निगलनविधानोद्गिलनकं स्थितस्सज्जं कृत्वा धनुरशनिकल्पानपि शरान्

આ રીતે નિરીક્ષણ કર્યા પછી ભગવાન કપર્દી યુદ્ધાર્થે શ્રેષ્ઠ વૃષભ પર આરુઢ થઈ સામે ઊભેલા દૈત્ય તરફ મુખ કરીને સ્થિર રહ્યા. ગળી જવા અને ઉગળી નાખવા સમર્થ દિવ્ય મંત્ર જપતા જપતા, ધનુષ્યની ડોરી પર વજ્રસમાન બાણો સજ્જ કરીને તૈયાર ઊભા રહ્યા.

Verse 25

ततौ निष्कांतोऽसौ विधसवदनाद्वीरकमुनिर्गृहीत्वा तत्सर्वे स्वबलमतुलं विष्णुसहितः । समुद्गीर्णास्सर्वे कमलजबलारीन्दुदिनपाः प्रहृष्टं तसैन्यं पुनरपि महायुद्धमकरोत्

ત્યારે વિધાતા બ્રહ્માના મુખમાંથી વીરક નામનો પરાક્રમી મુનિ પ્રગટ થયો. વિષ્ણુ સહિત પોતાનું અતુલ બળ ધારણ કરીને તેણે સૌને એકત્ર કર્યા. કમલજ (બ્રહ્મા), બલારિ (ઇન્દ્ર), ચંદ્ર અને દિનપતિ (સૂર્ય) સૌએ યુદ્ધઘોષ કર્યો; અને તે હર્ષિત સૈન્ય ફરી મહાયુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયું.

Verse 26

जिते तस्मिञ्छुक्रस्तदनु दितिजान्युद्धविहतान् यदा विद्यावीर्यात्पुनरपि सजीवान्प्रकुरुते । तदा बद्ध्वानीतः पशुरिव गणैभूतपतये निगीर्णस्तेनासौ त्रिपुररिपुणा दानवगुरुः

દૈત્યો જીતાઈ ગયા પછી, શુક્રે મંત્રવિદ્યાના બળથી યુદ્ધમાં પડેલા દિતિજોને ફરી જીવિત કરવા માંડ્યા. ત્યારે ગણોએ તેને પશુની જેમ બાંધી ભૂતપતિ મહાદેવ પાસે ઘસડી લઈ ગયા; અને ત્યાં ત્રિપુરારિ શિવે તે દાનવગુરુને ગળી લીધો.

Verse 27

विनष्टे शुक्राख्यो सुररिपुनिवासस्तदखिलो जितो ध्वस्तो भग्नो भृशमपि सुरैश्चापि दलितम् । प्रभूतैर्भूतौघैर्दितिजकुणपग्रासरसिकैस्सरुंडैर्नृत्यद्भिर्निशितशरशक्त्युद्धृतकरैः

દેવોના શત્રુઓનો આશ્રય કહેવાતા શુક્રનો નાશ થતાં જ દૈત્યોનું તે સમગ્ર ગઢ જીતાઈ ગયું, ધ્વસ્ત અને સંપૂર્ણ ભંગ થયું; દેવોએ તેને અત્યંત દબોચી નાખ્યું. ત્યારબાદ વિશાળ ભૂતસમૂહો ધસી આવ્યા—દૈત્યના શવો ગળી જવામાં રસ ધરાવતા—હૂંકારતા, નાચતા, અને હાથમાં તીક્ષ્ણ બાણ-ભાલા ઉંચા કરીને।

Verse 28

प्रमत्तैर्वेतालैस्सुदृढकरतुंडैरपि खगैवृकैर्नानाभेदैश्शवकुणपपूर्णास्यकवलैः । विकीर्णे संग्रामे कनककशिपोर्वंशजनकश्चिरं युद्धं कृत्वा हरिहरमहेन्द्रैश्च विजितः

ઉન્મત્ત વેતાલો, અતિ દૃઢ અને શક્તિશાળી ચાંચવાળા પક્ષીઓ અને નાનાવિધ વાઘિયા/વરુઓ—જેનાં મોઢાં શવ-કુણપના કવળોથી ભરેલા—એમ યુદ્ધભૂમિ વિખેરાઈ અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગઈ. ત્યારે હિરણ્યકશિપુના વંશનો જનક લાંબો સમય યુદ્ધ કરીને પણ અંતે હરિ, હર અને મહેન્દ્ર દ્વારા પરાજિત થયો.

Verse 29

प्रविष्टे पाताले गिरिजलधिरंध्राण्यपि तथा ततस्सैन्ये क्षीणे दितिजवृषभश्चांधकवरः । प्रकोपे देवानां कदनदवरो विश्वदलनो गदाघातैर्घोरैर्विदलितमदश्चापि हरिणा

તે પાતાળમાં—અને પર્વતની ગુફાઓ તથા સમુદ્રના ગહ્વરોમાં પણ—પ્રવેશ્યો ત્યારે, સૈન્ય ક્ષીણ થતાં દિતિજોમાં શ્રેષ્ઠ, દૈત્યવૃષભ અંધક ઊભો થયો. દેવોના ક્રોધમાં, સંહારનો અગ્રણી અને વિશ્વને ચીરનાર એવા તેના અહંકારને પણ હરિએ ભયંકર ગદાઘાતોથી ચીરવીને ચૂર કરી નાખ્યો.

Verse 30

न वै यस्सग्रामं त्यजति वरलब्धः किलः यत स्तदा ताडैर्घोरैस्त्रिदशपतिना पीडिततनुः । ततश्शस्त्रास्त्रौघैस्तरुगिरिजलैश्चाशु विबुधाञ्जिगायोच्चैर्गर्जन्प्रमथपतिमाहूय शनकैः

વરથી બળવાન બનેલો તે યુદ્ધભૂમિ છોડ્યો નહીં. દેવાધિપતિના ભયંકર પ્રહારો વડે દેહ પીડિત થયો છતાં, શસ્ત્ર-અસ્ત્રોના પ્રવાહથી તથા વૃક્ષ, પર્વત અને જળ ફેંકીને તેણે દેવોને ઝડપથી જીત્યા. ઊંચે ગર્જના કરતો તે ધીમે ધીમે પ્રમથપતિ શિવને આવાહન કરવા લાગ્યો.

Verse 31

स्थितो युद्धं कुर्वन्रणपतितशस्त्रैर्बहुविधैः परिक्षीणैस्सर्वैस्तदनु गिरिजा रुद्रमतुदत् । तथा वृक्षैस्सर्पैरशनिनिवहैः शस्त्रप टलैर्विरूपैर्मायाभिः कपटरचनाशम्बरशतैः

યુદ્ધમાં અડગ રહી લડતા રુદ્રે જોયું કે રણભૂમિમાં પડેલા અનેક પ્રકારના બધા શસ્ત્રો ક્ષીણ થઈ નિષ્ફળ બન્યા છે. ત્યારબાદ ગિરિજાએ ફરી રુદ્ર પર પ્રહાર કર્યો—વૃક્ષો, સર્પો, વજ્રોના ઝુંડ, શસ્ત્રોની ઝડી અને સૈકડો કપટ-યોજનાઓથી રચાયેલી વિકૃત માયાઓ વડે।

Verse 32

विजेतुं शैलेशं कुहकमपरं तत्र कृतवान्महासत्त्वो वीरस्त्रिपुररिपुतुल्यश्च मतिमान् । न वध्यो देवानां वरशतमनोन्मादविवशः प्रभूतैश्शस्त्रास्त्रैस्सपदि दितिजो जर्जरतनुः

શૈલેશને જીતવા માટે તે મહાવીર, મહાસત્ત્વ, બુદ્ધિમાન અને ત્રિપુરારિસમાન યોદ્ધાએ ત્યાં વધુ એક કૂહક રચ્યો. પરંતુ સો વરોના ઉન્માદથી વશ થયેલો તે દાનવ દેવોથી વધ્ય ન હતો; અનેક શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી એકસાથે આઘાત પામ્યા છતાં તેનું શરીર માત્ર જર્જર અને વિદિર્ણ બન્યું.

Verse 33

तदीयाद्विष्यन्दात्क्षिति तलगतैरन्धकगणैरतिव्याप्तघोरं विकृतवदनं स्वात्मसदृशम् । दधत्कल्पांताग्निप्रतिमवपुषा भूतपतिना त्रिशूले नोद्भिन्नस्त्रिपुररिपुणा दारुणतरम्

તેના દેહમાંથી પૃથ્વી-તલ પર અંધકગણો વહેવા લાગ્યા—સર્વત્ર વ્યાપી ગયેલો ભયંકર પ્રવાહ, વિકૃત અને ભયાનક મુખવાળા, પોતાના જ સમાન. પરંતુ કલ્પાંતાગ્નિ સમાન તેજસ્વી દેહ ધરાવતો ભૂતપતિ ત્રિપુરારિ શિવના ત્રિશૂલથી પણ વિદ્ધ ન થયો; તે વધુ જ દારુણ બન્યો.

Verse 34

यदा सैन्यासैन्यं पशुपतिहतादन्यदभवद्व्रणोत्थैरत्युष्णैः पिशितनिसृतैर्बिन्दुभिरलम् । तदा विष्णुर्योगा त्प्रमथपतिमाहूय मतिमान् चकारोग्रं रूपं विकृतवदनं स्त्रैणमजितम्

જ્યારે પશુપતિના પ્રહારથી શત્રુસેનાનું સ્વરૂપ જ બદલાઈ ગયું—ઘાવમાંથી નીકળેલા માંસરસના અતિઉષ્ણ બિંદુઓ સર્વત્ર છાંટા બની પડ્યા—ત્યારે બુદ્ધિમાન વિષ્ણુએ યોગબળથી પ્રમથપતિને બોલાવી એક ઉગ્ર રૂપ રચ્યું: વિકૃત મુખવાળું, સ્ત્રીવેશ ધારણ કરેલું અને અજેય।

Verse 35

करालं संशुष्कं बहुभुजलताक्रांतकुपितो विनिष्क्रांतः कर्णाद्रणशिरसि शंभोश्च भगवान्

પછી ભયાનક દર્શનવાળો, ક્રોધથી જાણે સુકાઈ ગયેલો, અનેક ભુજલતા સમાન વળાંકોમાં ફસાઈ વધુ કુપિત થયેલો તે ભગવાન્ કાનમાંથી નીકળી રણભૂમિ પર—શંભુના સમક્ષ જ—પ્રગટ થયો।

Verse 36

रणस्था सा देवी चरणयुगलालंकृतमही स्तुता देवैस्सर्वैस्मदनु भगवान् प्रेरितमतिः । क्षुधार्ता तत्सैन्यं दितिजनिसृतं तच्च रुधिरं पपौ सात्युष्णं तद्रणशिरसि सृक्कर्दममलम्

રણભૂમિમાં ઊભેલી તે દેવી—જેનાં યુગલ ચરણોથી ધરતી અલંકૃત હતી—સર્વ દેવોએ સ્તુતિ કરી. ત્યારબાદ ભગવાનની પ્રેરણાથી તેનો સંકલ્પ દૃઢ થયો. ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ તેણે દૈત્યોમાંથી નીકળેલી સેના અને તેમનું અતિઉષ્ણ રક્ત પણ પી લીધું; તેથી રણભૂમિમાં તેનું મુખ રક્તકર્દમથી મલિન થયું।

Verse 37

ततस्त्वेको दैत्यस्तदपि युयुधे शुष्करुधिरस्तलाघातैर्घोरैशनिसदृशैर्जानुचरणैः । नखैर्वज्राकारैर्मुखभुजशिरोभिश्च गिरिशं स्मरन् क्षात्रं धर्मं स्वकुल विहितं शाश्वतमजम्

પછી એક દૈત્ય—જેનુ રક્ત સુકાઈ ગયું હતું—તોય યુદ્ધ કરતો રહ્યો. તે વીજળી સમાન ભયંકર તાળાઘાતોથી અને ઘૂંટણ તથા પગને શસ્ત્ર બનાવી પ્રહાર કરતો રહ્યો. વજ્રાકાર નખોથી, તેમજ મુખ, ભુજા અને શિર વડે પણ, તે ગિરિશ (શિવ) પર તૂટી પડ્યો—પોતાના કુળે વિહિત શાશ્વત, અજ ક્ષાત્રધર્મને સ્મરીને।

Verse 38

रणे शांतः पश्चात्प्रमथपतिना भिन्नहृदयस्त्रिशूले सप्रोतो नभसि विधृतस्स्थाणुसदृशः । अधःकायश्शुष्कस्नपनकिरणैर्जीर्णतनुमाञ्जलासारेर्मेघैः पवनसहितैः क्लेदितवपुः

યુદ્ધમાં તે નિશ્ચલ થયો; પછી પ્રમથપતિએ પાછળથી ત્રિશૂલ વડે તેનું હૃદય ભેદ્યું. એ ત્રિશૂલમાં વીંધાઈ, આકાશમાં ઊંચે ધારણ કરાયેલો, તે થાંભલા સમો અચળ ઊભો રહ્યો. નીચેનો ભાગ તપ્ત-શુદ્ધિકર કિરણોથી સૂકી જીર્ણ થયો; છતાં પવનસહિત વરસાદી મેઘોએ તેનું શરીર ભીનું કર્યું.

Verse 39

विशीर्णस्तिग्मांशोस्तुहिनशकलाकारशकलस्तथाभूतः प्राणांस्तदपि न जहौ दैत्य वृषभः । तदा तुष्टश्शंभुः परमकरुणावारिधिरसौ ददौ तस्मै प्रीत्या गणपतिपदं तेन विनुतः

તે તીખા સૂર્યના ખંડો અને હિમકણોના ટુકડાઓ સમો વિખેરાઈ ગયો, છતાં દૈત્ય વૃષભે પ્રાણ ન છોડ્યા. ત્યારે પરમ કરુણાના સાગર શંભુ પ્રસન્ન થઈ પ્રેમથી તેને ગણપતિપદ આપ્યું; અને તેણે ત્યારપછી શિવની સ્તુતિ કરી.

Verse 40

ततो युद्धस्यांते भुवनपतयस्सार्थ रमणैस्तवैर्नानाभेदैः प्रमथपतिमभ्यर्च्य विधिवत् । हरिब्रह्माद्यास्ते परमनुतिभिस्स्तुष्टुवुरलं नतस्कंधाः प्रीता जयजय गिरं प्रोच्य सुखिताः

પછી યુદ્ધ સમાપ્ત થતાં ભુવનપતિઓ પોતાની પત્નીઓ સાથે વિધિપૂર્વક પ્રમથપતિ શિવની પૂજા કરી અને નાનાપ્રકારના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી. હરિ, બ્રહ્મા વગેરે દેવોએ ખભા નમાવી પરમ પ્રણામોથી તેમને બહુ વખાણ્યા; ‘જય જય’નો ઘોષ કરી પ્રસન્ન અને સુખી થયા.

Verse 41

हरस्तैस्तैस्सार्द्धं गिरिवरगुहायां प्रमुदितो विसृज्यैकानंशान् विविधबलिना पूज्यसुनगान् । चकाराज्ञां क्रीडां गिरिवर सुतां प्राप्य मुदितां तथा पुत्रं घोराद्विधसवदनान्मुक्तमनघम्

ત્યાં શ્રેષ્ઠ પર્વતની ગુફામાં હર તે સાથીઓ સાથે આનંદિત થયો. તેણે પોતાની શક્તિના કેટલાક અંશો અને વિવિધ બળવાળા પૂજ્ય દેવગણોને મોકલી આજ્ઞા આપી. પછી પ્રસન્ન થઈ ક્રીડાર્થે ગિરિજાપુત્રી પાર્વતીને પ્રાપ્ત કરી; તેમજ ભયંકર દ્વિમુખ સંકટમાંથી મુક્ત, નિર્મળ પુત્રને પણ મેળવ્યો.

Verse 46

इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे अंधकवधोपाख्याने अन्धकयुद्धवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં અંધકવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘અંધકયુદ્ધવર્ણન’ નામનો છેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.