बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ बाणासुरः क्रुद्धस्तत्र गत्वा ददर्श तम् । दिव्यलीलात्तवपुषं प्रथमे वयसि स्थितम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—પછી ક્રોધિત બાણાસુર ત્યાં ગયો અને તેને જોયો—જેનું શરીર દિવ્ય લીલાની કાંતિથી દીપ્ત હતું અને જે યુવાનીના પ્રથમ અવસ્થામાં સ્થિત હતો.

Verse 2

तं दृष्ट्वा विस्मितं वाक्यं किं कारणमथाब्रवीत् । बाणः क्रोध परीतात्मा युधि शौंडो हसन्निव

તેને આશ્ચર્યમાં જોઈ બાણ બોલ્યો—“આનું કારણ શું છે?” ક્રોધથી ઘેરાયેલ મન હોવા છતાં, યુદ્ધમાં નિપુણ તે યોદ્ધા જાણે હસતાં હસતાં બોલ્યો.

Verse 3

अहो मनुष्यो रूपाढ्यस्साहसी धैर्यवानिति । कोयमागतकालश्च दुष्टभाग्यो विमूढधीः

અહો! આ મનુષ્ય રૂપવાન, સાહસી અને ધૈર્યવાન છે. પરંતુ આ કોણ છે જેનો કાળ આવી ગયો છે, જે દુર્ભાગ્યશાળી અને મૂઢ બુદ્ધિવાળો છે?

Verse 4

येन मे कुलचारित्रं दूषितं दुहिता हिता । तं मारयध्वं कुपिताश्शीघ्रं शस्त्रैस्सुदारुणैः

જેણે મારા કુળના ચરિત્રને દૂષિત કર્યું છે અને મારી પ્રિય પુત્રીનું અહિત કર્યું છે, તેને ક્રોધિત થઈને શીઘ્ર અત્યંત ભયાનક શસ્ત્રોથી મારી નાખો.

Verse 5

दुराचारं च तं बद्ध्वा घोरे कारा गृहे ततः । रक्षध्वं विकटे वीरा बहुकालं विशेषतः

તે દુષ્કર્મી દુરાચારીને બાંધીને પછી ભયંકર કારાગૃહમાં નાખો. હે વિકટ વીરોએ, તે ઘોર સ્થાને—વિશેષ કરીને લાંબા સમય સુધી—કડક પહેરો રાખજો।

Verse 6

न जाने कोयमभयः को वा घोरपराक्रमः । विचार्येति महाबुद्धिस्सं दिग्धोऽभूच्छरासुरः

“આ નિર્ભય કોણ છે, અને કોની પાસે એવો ઘોર પરાક્રમ છે, તે હું જાણતો નથી.” એમ વિચારી મહાબુદ્ધિ શરાસુર સંશયથી ભરાઈ ગયો।

Verse 7

ततो दैत्येन सैन्यं तु दशसाहस्रकं शनैः । वधाय तस्य वीरस्य व्यादिष्टं पापबुद्धिना

પછી પાપબુદ્ધિ ધરાવતા તે દૈત્યએ ધીમે ધીમે દસ હજારની સેના તે વીરના વધ માટે નિયુક્ત કરી।

Verse 8

तदादिष्टास्तु ते वीराः सर्वतोन्तःपुरं द्रुतम् । छादयामासुरत्युग्राश्छिंदि भिंदीति वादिनः

આદેશ મળતાં તે વીરો ચારેય તરફથી ઝડપથી અંતઃપુરને ઘેરી લીધું. અત્યંત ઉગ્ર બની “કાપો! ભેદો!” એમ બૂમો પાડતા આગળ વધ્યા।

Verse 9

शत्रुसैन्यं ततो दृष्ट्वा गर्जमानः स यादवः । अंतःपुरं द्वारगतं परिघं गृह्य चातुलम्

પછી શત્રુસેનાને જોઈ તે યાદવ ગર્જના કરી ઊઠ્યો. અંતઃપુરના દ્વાર પાસે રાખેલો ભારે લોખંડનો પરિઘ હાથમાં લઈ યુદ્ધ માટે ઉત્સુક બન્યો।

Verse 10

निष्क्रांतो भवनात्तस्माद्वज्रहस्त इवांतकः । तेन तान्किंकरान् हत्वा पुनश्चांतःपुरं ययौ

પછી તે વજ્રહસ્ત અંતક સમાન તે મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યો. તેણે તે સેવકોને મારી નાખ્યા અને ત્યારબાદ ફરી અંતઃપુરમાં ગયો.

Verse 11

एवं दशसहस्राणि सैन्यानि मुनिसत्तम । जघान रोषरक्ताक्षो वर्द्धितश्शिवतेजसा

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! શિવતેજથી વર્ધિત થઈ, ધર્મક્રોધે રક્ત નેત્રોવાળો બની, તેણે દસ સહસ્ર સૈન્યદળોનો સંહાર કર્યો।

Verse 12

लक्षे हतेऽथ योधानां ततो बाणासुरो रुषा । कुभांडं स गृहीत्वा तु युद्धे शौंडं समाह्वयत्

એક લાખ યોધાઓ હણાયા પછી બાણાસુર ક્રોધે દહકી ઊઠ્યો; કુંભાંડને પકડી તેણે યુદ્ધમાં પરાક્રમી શૌંડને લલકાર્યો।

Verse 13

अनिरुद्धं महाबुद्धिं द्वन्द्वयुद्धे महा हवे । प्राद्युम्निं रक्षितं शैवतेजसा प्रज्वलत्तनुम्

તે મહાભયંકર દ્વંદ્વયુદ્ધમાં મહાબુદ્ધિ અનિરુદ્ધ રક્ષિત રહ્યો; અને દેહે પ્રજ્વલિત પ્રદ્યુમ્ન પણ શૈવ તેજથી સુરક્ષિત રહ્યો।

Verse 14

ततो दशसहस्राणि तुरगाणां रथोत्तमान् । युद्धप्राप्तेन खड्गेन दैत्येन्द्रस्य जघान सः

પછી યુદ્ધ માટે તૈયાર ખડ્ગથી તેણે દૈત્યેન્દ્રના શ્રેષ્ઠ અશ્વરથોમાંથી દસ સહસ્રને કાપી પાડી દીધા।

Verse 15

तद्वधाय ततश्शक्तिं कालवैश्वानरोपमाम् । अनिरुद्धो गृहीत्वा तां तया तं निजघान हि

પછી તેને વધ કરવા અનિરુદ્ધે કાળ અને વૈશ્વાનર અગ્નિ સમાન ભયંકર એવી તે શક્તિ હાથમાં લીધી અને એ જ શક્તિથી તેને નિશ્ચિત રીતે પાડી દીધો।

Verse 16

रथोपस्थे ततो बाणस्तेन शक्त्याहतो दृढम् । स साश्वस्तत्क्षणं वीरस्तत्रैवांतरधीयत

ત્યારે રથાસન પર રહેલો બાણ તે શક્તિથી દૃઢ રીતે આઘાત પામ્યો. છતાં તે વીરે ક્ષણમાં જ સંભળી ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.

Verse 17

तस्मिंस्त्वदर्शनं प्राप्ते प्राद्युम्निरपराजितम् । आलोक्य ककुभस्सर्वास्तस्थौ गिरिरिवाचलः

તે અદૃશ્ય થતાં, પ્રાદ્યુમ્ને તે અપરાજિત શત્રુનું દર્શન કરીને સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી અને પર્વતની જેમ અચળ ઊભો રહ્યો.

Verse 18

अदृश्यमानस्तु तदा कूटयोधस्स दानवः । नानाशस्त्रसहस्रैस्तं जघान हि पुनः पुनः

ત્યારે તે કૂટયુદ્ધ કરનાર દાનવ અદૃશ્ય રહી, નાનાપ્રકારના હજારો શસ્ત્રોથી તેને વારંવાર પ્રહાર કરતો રહ્યો.

Verse 19

छद्मनां नागपाशैस्तं बबंध स महाबलः । बलिपुत्रो महावीरश्शिवभक्तश्शरासुरः

ત્યારે મહાબળવાન, મહાવીર, બલિનો પુત્ર અને શિવભક્ત શરાસુરે છલથી નાગપાશો વડે તેને બાંધી દીધો.

Verse 20

तं बद्ध्वा पंजरांतःस्थं कृत्वा युद्धादुपारमत् । उवाच बाणः संकुद्धस्सूतपुत्रं महाबलम्

તેને બાંધીને પાંજરામાં બંધ કરી બાણ યુદ્ધમાંથી વિરામ પામ્યો. ત્યારબાદ ક્રોધિત બાણે તે મહાબલી સૂતપુત્રને સંબોધ્યો।

Verse 21

बाणासुर उवाच । सूतपुत्र शिरश्छिंधि पुरुषस्यास्य वै लघु । येन मे दूषितं पूतं बलाद्दुष्टेन सत्कुलम्

બાણાસુર બોલ્યો—હે સૂતપુત્ર, આ પુરુષનું શિર તુરંત કાપી નાંખ. આ દુષ્ટે બળજબરીથી મારા પવિત્ર અને સત્કુલને કલુષિત કર્યું છે।

Verse 22

छित्वा तु सर्वगात्राणि राक्षसेभ्यः प्रयच्छ भोः । अथास्य रक्तमांसानि क्रव्यादा अपि भुंजताम्

આના સર્વ અંગો કાપીને, હે યોધા, રાક્ષસોને સોંપી દે. પછી ક્રવ્યાદો પણ તેનું રક્ત અને માંસ ભક્ષણ કરે।

Verse 23

अगाधे तृणसंकीर्णे कूपे पातकिनं जहि । किं बहूक्त्या सूतपुत्र मारणीयो हि सर्वथा

આ પાપીને ઘાસથી ઢંકાયેલા ઊંડા કૂવામાં ફેંકી દો અને તેને મારી નાખો. હે સૂતપુત્ર, વધુ કહેવાનો શો અર્થ? તેને દરેક રીતે મારી નાખવો જ જોઈએ.

Verse 24

सनत्कु मार उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मबुद्धिर्निशाचरः । कुंभांडस्त्वब्रवीद्वाक्यं बाणं सन्मंत्रिसत्तमम्

સનત્કુમારે કહ્યું: તે વચનો સાંભળીને, ધર્મબુદ્ધિ નામના નિશાચરે કુંભાંડ સાથે, મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા બાણને આ વાક્ય કહ્યું.

Verse 25

कुंभांड उवाच । नैतत्कर्तुं समुचितं कर्म देव विचार्यताम् । अस्मिन्हते हतो ह्यात्मा भवेदिति मतिर्मम

કુંભાંડ બોલ્યો—હે દેવ, આ કર્મ કરવું સમુચિત નથી; કૃપા કરીને વિચાર કરો. મારી મતિ એવી છે કે, આનો વધ થાય તો જાણે આત્મા જ હણાઈ જાય.

Verse 26

अयं तु दृश्यते देव तुल्यो विष्णोः पराक्रमैः । वर्धितश्चन्द्र चूडस्य त्वद्दुष्टस्य सुतेचसा

હે દેવ! આ અહીં વિષ્ણુ સમાન પરાક્રમવાળો દેખાય છે. ચન્દ્રચૂડ શિવના તેજથી તથા તારા દુષ્ટ પુત્રની દાહક શક્તિથી એ વધુ બળવાન થયો છે.

Verse 27

अथ चन्द्रललाटस्य साहसेन समत्स्वयम् । इमामवस्थां प्राप्तोसि पौरुषे संव्यवस्थितः

હવે ચન્દ્રલલાટ (ચન્દ્રચૂડ) પ્રભુને પડકારવાના તારા જ ઉતાવળા દૂસાહસથી, માત્ર પુરુષાભિમાનમાં દૃઢ રહીને, તું આ હાલતમાં આવી પડ્યો છે.

Verse 28

अयं शिवप्रसादाद्वै कृष्णपौत्रो महाबलः । अस्मांस्तृणोपमान् वेत्ति दष्टोपि भुजगैर्बलात्

શિવપ્રસાદથી કૃષ્ણનો આ પૌત્ર મહાબલવાન છે. સર્પો બળપૂર્વક દંશ કરે તોયે, એ અમને તૃણ સમાન જ ગણે છે.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । एतद्वाक्यं तु बाणाय कथयित्वा स दानवः । अनिरुद्धमुवाचेदं राजनीतिविदुत्तमः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ વચન બાણને કહીને, રાજનીતિમાં ઉત્તમ જાણકાર એવો તે દાનવ પછી અનિરુદ્ધને આ રીતે બોલ્યો.

Verse 30

कुंभांड उवाच । कोसि कस्यासि रे वीर सत्यं वद ममाग्रतः । केन वा त्वमिहानीतो दुराचार नराधम

કુંભાંડ બોલ્યો—“અરે વીર, તું કોણ છે અને કોનો છે? મારી સામે સત્ય બોલ. તને અહીં કોણ લાવ્યો, હે દુર્વર્તન નરાધમ?”

Verse 31

दैत्येन्द्रं स्तुहि वीरं त्वं नमस्कुरु कृताजलिः । जितोस्मीति वचो दीनं कथयित्वा पुनःपुनः

હે વીર! દૈત્યેન્દ્રની સ્તુતિ કર; કરજોડીને તેને નમસ્કાર કર. ‘હું પરાજિત છું’ એવું દીન વચન વારંવાર વિનયથી બોલ.

Verse 32

एवं कृते तु मोक्षस्स्यादन्यथा बंधनादि च । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रतिवाक्यमुवाच सः

આ રીતે કરવાથી જ મોક્ષ થાય; નહિ તો બંધન વગેરે પરિણામ આવે. તેનું વચન સાંભળી તેણે પ્રતિઉત્તર રૂપે કહ્યું.

Verse 33

अनिरुद्ध उवाच । दैत्याऽधमसखे करर्पिडोपजीवक । निशाचर दुराचार शत्रुधर्मं न वेत्सि भोः

અનિરુદ્ધ બોલ્યો—અરે દૈત્યાધમનો સખા, પરના હાથ દબાવી જીવતો! હે નિશાચર દુરાચારી! તને શત્રુધર્મ ખબર નથી.

Verse 34

दैन्यं पलायनं चाथ शूरस्य मरणाधिकम् । विरुद्धं चोपशल्यं च भवेदिति मतिर्मम

શૂર માટે દૈન્ય અને પલાયન મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ભયંકર છે. આવું વર્તન ધર્મવિરુદ્ધ છે અને અપયશ જ આપે—આ મારી નિશ્ચયબુદ્ધિ છે.

Verse 35

क्षत्रियस्य रणे श्रेयो मरणं सन्मुखे सदा । न वीरमानिनो भूमौ दीनस्येव कृतांजलिः

ક્ષત્રિય માટે રણમાં શત્રુ સામે મરણ જ સદા શ્રેયસ્કર છે; વીર માનનારને યુદ્ધભૂમિમાં દીન માણસની જેમ હાથ જોડીને ઊભા રહેવું શોભતું નથી।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्यादि वीरवाक्यानि बहूनि स जगाद तम् । तदाकर्ण्य सबाणोऽसौ विस्मितोऽभूच्चुकोप च

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે તેણે તેને અનેક વીરવચનો કહ્યાં. તે સાંભળીને તે યોદ્ધા, શસ્ત્ર હાથમાં લઈને, આશ્ચર્યચકિત થયો અને પછી ક્રોધથી પણ ભભૂકી ઊઠ્યો।

Verse 37

तदोवाच नभोवाणी बाणस्याश्वासनाय हि । शृण्वतां सर्ववीराणामनिरुद्धस्य मंत्रिणः

ત્યારે બાણને આશ્વાસન આપવા માટે આકાશવાણી સંભળાઈ—જ્યારે બધા વીર અને અનિરુદ્ધના મંત્રી પણ સાંભળી રહ્યા હતા।

Verse 38

व्योमवाण्युवाच । भो भो बाण महावीर न क्रोधं कर्तुमर्हसि । बलिपुत्रोसि सुमते शिवभक्त विचार्यताम्

વ્યોમવાણી બોલી— હે બાણ મહાવીર, ક્રોધ ન કર. હે સુમતે, તું બલિનો પુત્ર છે; તું શિવભક્ત છે, સારી રીતે વિચાર કર.

Verse 39

शिवस्सर्वेश्वरस्साक्षी कर्मणां परमेश्वरः । तदधीनमिदं सर्वं जगद्वै सचराचरम्

શિવ સર્વેશ્વર છે, કર્મોના પરમેશ્વર અને સાક્ષી-ચૈતન્ય છે. ચરાચર સહિત આ સમગ્ર જગત્ માત્ર તેમના આધિન છે.

Verse 40

स एव कर्ता भर्ता च संहर्ता जगतां सदा । रजस्सत्त्वतमोधारी विधिविष्णुहरात्मकः

એ જ સદા જગતોના કર્તા, ભર્તા અને સંહર્તા છે. રજસ્, સત્ત્વ અને તમસ્ ધારણ કરીને એ જ વિધિ (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ અને હરનો અંતરાત્મા-સ્વરૂપ છે।

Verse 41

सर्वस्यांतर्गतः स्वामी प्रेरकस्सर्वतः परः । निर्विकार्यव्ययो नित्यो मायाधीशोपि निर्गुणः

તે સર્વના અંતરમાં વસતો સ્વામી, અંતર્યામી પ્રેરક છે; છતાં સર્વથી પર છે. તે નિર્વિકાર, અવ્યય, નિત્ય છે; અને માયાના અધીશ્વર હોવા છતાં નિર્ગુણ છે।

Verse 42

तस्येच्छयाऽबलो ज्ञेयो बली बलि वरात्मज । इति विज्ञाय मनसि स्वस्थो भव महामते

હે બલિ-વરનાં પુત્ર! તેની ઇચ્છાથી બળવાન પણ નિર્બળ બને છે—એ જાણ. આ વાત મનમાં સમજીને, હે મહામતિ, ચિત્તમાં સ્થિર અને શાંત રહેજે.

Verse 43

गर्वापहारी भगवान्ना नालीलाविशारदः । नाशयिष्यति ते गर्वमिदानीं भक्तवत्सलः

ગર્વ હરણ કરનાર ભગવાન, અનેક દિવ્ય લીલાઓમાં નિપુણ અને ભક્તવત્સલ—એ જ હવે તારો અહંકાર નાશ કરશે.

Verse 44

सनत्कुमार उवाच । इत्याभाष्य नभोवाणी विरराम महामुने । बाणासुरस्तद्वचनादनिरुद्धं न जघ्निवान्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહામુને! આમ કહીને આકાશવાણી શાંત થઈ ગઈ. અને તે વચન માન્ય કરીને બાણાસુરે અનિરુદ્ધને માર્યો નહીં.

Verse 45

किं तु स्वान्तःपुरं गत्वा पपौ पानमनुत्तमम् । मद्वाक्यं च विसस्मार विजहार विरुद्धधीः

પરંતુ તે પોતાના અંતઃપુરમાં જઈ ઉત્તમ મદ્ય પીને બેઠો; અને બુદ્ધિ વિપરીત થતાં મારા વચનો ભૂલી આનંદ-વિલાસમાં મગ્ન થયો।

Verse 46

ततोनिरुद्धो बद्धस्तु नागभोगैर्विषोल्बणैः । प्रिययाऽतृप्तचेतास्तु दुर्गां सस्मार तत्क्षणात्

ત્યારે અનિરુદ્ધ વિષથી ઉગ્ર થયેલા નાગોના વળાંકો દ્વારા બંધાયો; અને પ્રિયાના વિષয়ে અતૃપ્ત ચિત્તથી તત્ક્ષણે દુર્ગાદેવીનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 47

अनिरुद्ध उवाच । शरण्ये देवि बद्धोस्मि दह्यमानस्तु पन्नगैः । आगच्छ मे कुरु त्राणं यशोदे चंडरोषिणि

અનિરુદ્ધ બોલ્યો—હે દેવી, શરણદાત્રી! હું બંધાયેલો છું અને સર્પોથી દહાઈ રહ્યો છું. હે યશોદા, હે ચંડરોષિણી, આવો—મને રક્ષણ આપો।

Verse 48

शिवभक्ते महादेवि सृष्टिस्थित्यंतकारिणी । त्वां विना रक्षको नान्यस्तस्माद्रक्ष शिवे हि माम्

હે મહાદેવી, શિવભક્તે, સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-અંત કરનારિ! તારા વિના બીજો કોઈ રક્ષક નથી; તેથી હે શિવે, નિશ્ચયે મારી રક્ષા કર।

Verse 49

सनत्कुमार उवाच । तेनेत्थं तोषिता तत्र काली भिन्नांजनप्रभा । ज्येष्ठकृष्णचतुर्दश्यां संप्राप्तासीन्महानिशि

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે ત્યાં અંજન સમ શ્યામપ્રભા કાળી પ્રસન્ન થઈ; અને જ્યેષ્ઠ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ મહાનિશા આવી પહોંચી.

Verse 50

गुरुभिर्मुष्टिनिर्घातैर्दारयामास पंजरम् । शरांस्तान्भस्मसात्कृत्वा सर्परूपान्भयानकान्

તેણે ભારે મুষ্টિપ્રહારો વડે પિંજરને ચીરવી નાંખ્યો; અને ભયાનક સર્પરૂપ બાણોને ભસ્મસાત કરીને નિષ્પ્રભ કરી દીધા.

Verse 51

मोचयित्वा निरुद्धं तु ततश्चांतःपुरं ततः । प्रवेशयित्वा दुर्गा तु तत्रैवादर्शनं गता

નિરુદ્ધને મુક્ત કરીને તેણીએ તેને અંતઃપુરમાં લઈ ગઈ. અંદર પ્રવેશ કરાવતાં જ દેવી દુર્ગા ત્યાંથી જ અંતર્ધાન થઈ ગઈ.

Verse 52

इत्थं देव्याः प्रसादात्तु शिवशक्तेर्मुनीश्वर । कृच्छ्रमुक्तोनिरुद्धोभूत्सुखी चैव गतव्यथः

હે મુનીશ્વર! દેવી—શિવશક્તિ—ના પ્રસાદથી નિરુદ્ધ કષ્ટ અને બંધનમાંથી મુક્ત થયો અને સુખી બની સર્વ વ્યથાથી રહિત થયો.

Verse 53

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषाचरित्रे अनिरुद्धोषाविहारवर्णनंनाम त्रिपंचाशत्तमो ऽध्याय

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ઊષાચરિત્ર અંતર્ગત ‘અનિરુદ્ધ-ઊષા વિહાર-વર્ણન’ નામનો ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 54

पूर्वंवद्विजहारासौ तया स्वप्रियया सुखी । पीतपानस्सुरक्ताक्षस्स बाणसुतया ततः

પછી તે પૂર્વવત્ પોતાની પ્રિયતમასთან સુખપૂર્વક ક્રીડા કરતો રહ્યો. ત્યારબાદ પાનથી આંખો લાલ થયેલો બાણનો જમાઈ, બાણની પુત્રી સાથે આનંદ-વિલાસમાં લીન રહ્યો.