त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યારે રથસ્થ, સર્વ આયુધોથી સજ્જ મહાદેવ શંભુ દેવદ્વેષીઓના ત્રિપુરને સંપૂર્ણ દગ્ધ કરવા ઉદ્યત થયા. ‘શીર્ષ-સ્થાનક’ નામની દૃઢ સ્થિતિ ધારણ કરી શ્રેષ્ઠ બાણ સંધાન કર્યું; ધનુષ્યને તૈયાર કરી અદ્ભુત ‘પ્રત્યાલીઢ’ મુદ્રામાં સ્થિત થયા.

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

દૃઢ મુઠ્ઠીઓ બાંધી અને દૃષ્ટિને અચળ રીતે સ્થિર કરીને, તેઓ ત્યાં નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા—એક લાખ વર્ષ સુધી।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

ત્યારે શિવના અંગૂઠા પર સ્થિત ગણાધ્યક્ષે દૈત્યાધિપતિનો સામનો કર્યો. છતાં ત્રિશૂલધારી પ્રભુનાં પ્રાચીન દિવ્યાસ્ત્રો તેને લક્ષ્ય ભેદી શક્યાં નહીં।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

ત્યારે મધ્ય આકાશમાંથી ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરનાર હર (શિવ)નો સ્વર સંભળાયો—મુંજ સમાન જટાધારી, વિરূপાક્ષ, પરમ શોભન વાણી ઉચ્ચારતા।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“હે હે ભગવન! જ્યાં સુધી તે પૂજ્ય વિનાયકનું વિધિવત્ પૂજન ન થાય, ત્યાં સુધી તે હમણાં પણ પૂર્વ વ્યવસ્થાને નાશ નહીં કરે. હે જગદીશ, હે પરમ ઈશ!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

આ વચન સાંભળી અંધકનિષૂદન (ભગવાન શિવ)એ ગજવક્ત્ર (ગણેશ)નું પૂજન કર્યું. ત્યારબાદ ભદ્રકાળી ને બોલાવી આગળની કાર્યવાહી કરી।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

જ્યારે અગ્રણી વિનાયકનું વિધિવત્ પૂજન થઈ તે હર્ષથી પરિતૃપ્ત થયો, ત્યારે ભગવાન હર (શિવ)એ આકાશ તરફ નજર કરી (આગામી દૃશ્ય) જોયું।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

કેટલાક એમ કહે છે—તારક નામના મહાત્મા દૈત્યોના ત્રણ પ્રાચીન પુરો પરિસ્થિતિ મુજબ જેમ-તેમ જોડીને અને ગોઠવીને રાખવામાં આવ્યા હતા.

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથની રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘ત્રિપુરદાહવર્ણન’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

તે પરમ સ્વતંત્ર—પરમ બ્રહ્મ છે. તે સગુણ પણ છે અને નિર્ગુણ પણ. સર્વ ઇન્દ્રિયોથી અગોચર; સર્વનો સ્વામી, પરમાત્મા, નિર્મળ અને નિરંજન છે।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

પરમ પ્રભુ પંચદેવાત્મક છે અને પંચદેવોના દ્વારા પૂજાય છે। તેમના માટે બીજો કોઈ ઉપાસ્ય નથી; તેઓ જ ઉપાસનાનું પરમ ધામ અને આશ્રય છે।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

અથવા, હે મુને, તેની લીલામાત્રથી સર્વ કંઈ એકત્ર થઈ સિદ્ધ થાય છે. આ દેવોના દેવ, વરદાતા મહેશ્વરનું પાવન ચરિત છે.

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

મહાદેવ ત્યાં સ્થિત રહ્યા ત્યારે તેમણે ગણાધિપ (શ્રીગણેશ)ની પૂજા કરી. પછી સમય આવતાં તે સર્વ ગણો ત્વરિત એકભાવ—એક હેતુમાં—એકત્રિત થયા.

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

હે મુને! ત્યાં ત્રિપુર એકીભાવથી—એકત્રિત સ્વરૂપે—આવતાં દેવતાઓ આદિ મહાત્માઓમાં પ્રચંડ હર્ષ ઊભરાયો.

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

પછી સર્વ દેવગણો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓએ ‘જય!’ એવો નાદ કર્યો અને સ્તુતિ કરતાં અષ્ટમૂર્તિ શિવની મહિમા ગાઈ।

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

ત્યારે બ્રહ્માએ કહ્યું અને જગત્પતિ વિષ્ણુએ પણ (સંમતિ આપી). દૈત્યોના વધકર્મ માટેનો નિયત સમય પણ આવી પહોંચ્યો હતો.

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

હે મહેશ્વર! તારકપુત્ર ત્રિપુરોના વિષયમાં, હે સર્વશક્તિમાન પ્રભુ, દેવકાર્ય સિદ્ધ કરો; કારણ કે તેમનું એકત્વ અને સંયુક્ત બળ હવે પ્રગટ થયું છે।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

હે દેવેશ! જ્યાં સુધી તે પ્રાચીન પુરીઓ (ત્રિપુર) દૂર ખસી છૂટીને ન જાય, ત્યાં સુધી તરત બાણ છોડો અને ત્રિપુરને ભસ્મસાત કરો।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

પછી શર્વ (ભગવાન શિવ) એ ધનુષ્યમાં પ્રત્યંચા ચઢાવી તે બાણ સંધાન કર્યું; પાશુપતાસ્ત્રની પૂજા કરીને ત્રિપુરના વિનાશનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

ત્યારે દેવાધિદેવ મહાદેવ—વરદાન અને દિવ્ય લીલામાં નિપુણ—કોઈ કારણસર એ જ ક્ષણે તેને જાણીને ઉપેક્ષાભાવે નિહાળવા લાગ્યા।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

વિરૂપાક્ષ પરમેશાન ક્ષણમાં પુરત્રય (ત્રિપુર) ને ભસ્મસાત કરવા સમર્થ છે; સજ્જનોની ગતિ અને શરણ એવા તે પરમેશ્વર અમારું રક્ષણ કરે।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

હે દેવેશ! માત્ર દૃષ્ટિમાત્રથી ત્રિલોકને દગ્ધ કરવા તમે સમર્થ છો; છતાં અમારા યશની વૃદ્ધિ માટે અહીં તમે બાણ છોડવું યોગ્ય છે.

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

આ રીતે તે સમયે વિષ્ણુ વગેરે વિધાતા-સ્વરૂપ દેવતાઓ સહિત સર્વ અમરો દ્વારા સ્તુત થઈ, મહેશ્વરે ત્યારે એક જ બાણથી ત્રિપુરને દગ્ધ કરવાની ઇચ્છા કરી.

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

એ નિર્ણાયક ક્ષણે તેણે અદ્ભુત ધનુષ્ય ખેંચી, જ્યાનો ઘોર નિર્ઘોષ કરાવી, અત્યંત દુસ્સહ એવો નાદ ઉત્પન્ન કર્યો।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

પોતાનું નામ ઘોષિત કરીને અને મહાસુરોને સંબોધીને, તે ઉગ્ર યોધાએ કરોડો સૂર્યના તેજથી દહકતું કાંડ છોડ્યું।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

પછી તે નિર્મળ પાપનાશક શક્તીએ ત્રિપુરમાં રહેલા તે ત્રણ દૈત્યોને દહન કરી નાખ્યા। તે ઝડપી, વિષ્ણુમય, અગ્નિશલ્યયુક્ત મહાજ્વલિત અસ્ત્ર બની ગયું।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

પછી તે પ્રાચીન પુરીઓ દગ્ધ થઈ ગઈ; ચાર સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી તે ત્રણેય એકસાથે ધરતી પર પડી અને સંપૂર્ણ ભસ્મ બની ગઈ.

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

તેના બાણોમાં નિવાસ કરતી અગ્નિથી સૈકડો દૈત્ય દગ્ધ થયા; શિવપૂજાનો અતિક્રમ કરવાથી તેઓ હાહાકાર કરવા લાગ્યા।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

તારકાક્ષ પણ પોતાના ભાઈઓ સાથે દગ્ધ થઈ પડ્યો; ત્યાર પછી તેણે પોતાના પ્રભુ—ભક્તવત્સલ દેવ શંકરને સ્મર્યો।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

તે પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ વિવિધ વચનો બોલતો, મહાદેવને એકાગ્ર નજરે જોઈ મનમાં જ તેમને સંબોધ્યો।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

તારકાક્ષ બોલ્યો—હે ભવ (શિવ), જો તમે અમને બંધુઓ સહિત ઓળખીને પ્રસન્ન હો, તો તે સત્યના બળે કહો—તમે અમને ફરી ક્યારે દહન કરશો?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

દેવો અને અસુરોને પણ અપ્રાપ્ય એવું અતિ દુર્લભ અમે પ્રાપ્ત કર્યું. તારા ભાવથી ભાવિત અમારી બુદ્ધિ જન્મે જન્મે ફરી ફરી પ્રગટ થાઓ.

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

હે મુનિ! આમ બોલતા બોલતા તે દાનવો શિવની આજ્ઞાથી પ્રેરિત તે અગ્નિ દ્વારા અદ્ભુત રીતે દગ્ધ થઈ ભસ્મીભૂત થયા.

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

હે વ્યાસ! શિવની આજ્ઞાથી એ જ અગ્નિએ અન્ય દાનવોને પણ—બાળ અને વૃદ્ધ—ઝડપથી દગ્ધ કરીને ભસ્મસાત કર્યા.

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

ત્યાં સ્ત્રીઓ હોય કે પુરુષો, અને ત્યાંનાં વાહનો-યાનો પણ—બધાં જ તે અગ્નિથી દગ્ધ થયા; જેમ કલ્પાંતમાં સમગ્ર જગત અગ્નિથી ભસ્મ થાય છે તેમ।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

કેટલીક શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ ગળે ચોંટેલા પોતાના પતિઓને છોડીને દગ્ધ થઈ ગઈ; અને કેટલીક સ્ત્રીઓ સૂતી હતી, કેટલીક પ્રમત્ત અને મોહગ્રસ્ત હતી, અને કેટલીક રતિથી શ્રાંત હતી।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

તેઓ અર્ધદગ્ધ થઈ પછી અચાનક જાગૃત થયા અને મોહ-મૂર્ચ્છામાં ભટકતા રહ્યા। તે ઘોર ત્રિપુર-અગ્નિથી તેમનો અતિ સૂક્ષ્મ અંશ પણ બાકી રહ્યો નહિ।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

અવિદગ્ધ હોય કે પૂર્ણ સિદ્ધ, સ્થાવર હોય કે જંગમ—માત્ર દૈત્ય મયને છોડીને—અવ્યય વિશ્વકર્મા દેવશિલ્પી જરૂરી બધું રચવામાં સમર્થ છે।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

દેવોમાં ખુલ્લો વિરોધ ન હોય તોય શંભુના તેજથી તેમની રક્ષા થાય છે. અને આપત્તિના કાળે મહેશના શરણાગત સદ્ભક્ત નિશ્ચયે સુરક્ષિત રહે છે.

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

જેમામાં વિનાશ કરાવનાર કારણોનો સંયોગ જ નથી—દૈત્યોમાં હોય કે અન્ય સત્ત્વોમાં—તેમના માટે ભાવ અને અભાવની સ્થિતિમાં ‘કૃત’ અને ‘અકૃત’ એવો બંધનકારક પરિણામ ઊભો થતો નથી.

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

અતએવ સજ્જનોએ સારી રીતે વિચાર કરીને જ પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. નિંદાથી લોકમાં પ્રતિષ્ઠા ઘટે છે; તેથી ધિક્કાર પામે એવું કર્મ કરવું નહીં.

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

ત્રિપુરવાસીઓનો ફરી ક્યારેય સંયોગ અને એકત્ર થવું ન થાય. આ જ સર્વનો નિશ્ચય છે; કારણ કે દૈવયોગે જો તેમનો પુનઃ સંયોગ થયો, તો એ જ તેમના નવબળનું કારણ બનશે.

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

ત્યાં પણ તે દૈત્યો પોતાના બંધુઓ સાથે રુદ્રની પૂજા કરવા લાગ્યા. શિવપૂજાવિધીના પ્રબળ બળથી તેઓ બધા ગાણપત્ય માર્ગમાં પ્રવેશ્યા.