शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् । दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शंकरम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યાં રહી દાનવોના અધિપતિએ દાનવોમાંના એક મહાન, પ્રાજ્ઞ અને વિવેકી શાસકને દૂત બનાવી શંકર (ભગવાન શિવ) પાસે મોકલ્યો।

Verse 2

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह । वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

ત્યાં જઈ દૂતે ચન્દ્રભાલને જોયો—વટવૃક્ષના મૂળે આસનસ્થ, કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી।

Verse 3

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजस

યોગાસન ધારણ કરીને, સ્થિર દૃષ્ટિ અને મુદ્રાથી યુક્ત, મંદ સ્મિતসহ—તે શુદ્ધ સ્ફટિક સમાન દીપ્ત, બ્રહ્મતેજથી જ્વલંત હતો।

Verse 4

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शांतं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

ત્રિશૂલ અને પટ્ટિશ ધારણ કરનાર, વ્યાઘ્રચર્મ-વસ્ત્રથી આવૃત; ભક્તોની મૃત્યુ પણ હરનાર, શાંત, ગૌરીકાંત, ત્રિનેત્ર મહાદેવ।

Verse 5

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम् । आशुतोषं प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकारकम्

તે તપસ્યાના ફળ આપનાર, સર્વ સંપત્તિઓના કર્તા; સહેજે પ્રસન્ન થનાર આશુતોષ, સદા પ્રસન્નમુખ—ભક્તો પર કૃપા કરનાર શિવ છે.

Verse 6

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् । विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

હું વિશ્વનાથને નમસ્કાર કરું છું—તે વિશ્વનું બીજ, તેનું સ્વરૂપ જ વિશ્વ અને વિશ્વરૂપે પ્રગટ થનાર; તે જગતધારક, સર્વકર્તા અને વિશ્વસંહારનું કારણ છે.

Verse 7

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् । ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

તે કારણોના પણ કારણ, નરક-સાગરથી પાર ઉતારનાર છે. તે મુક્તિદાયક જ્ઞાન આપનાર, જ્ઞાનનું બીજ અને જ્ઞાનાનંદસ્વરૂપ સનાતન છે.

Verse 8

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः । शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

રથ પરથી ઉતરી દૂતે, દાનવોના અધિપતિને જોઈ, શંકર અને દિવ્ય કુમાર (સ્કંદ)ને પણ શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો.

Verse 9

वामतो भद्रकाली च स्कंदं तत्पुरतः स्थितम् । लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कंदश्च शंकरः

તેણાના ડાબા ભાગે ભદ્રકાળી સ્થિત હતી અને તેના સમક્ષ સ્કંદ ઊભા હતા. ત્યારબાદ કાળી, સ્કંદ અને શંકરે તેને લોકમંગલરૂપ શિવાશીર્વાદ આપ્યા.

Verse 10

अथासौ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् । उवाच शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

પછી શંખચૂડનો દૂત—પરમ શાસ્ત્રવિદ—શંકરને નમીને, હાથ જોડીને શુભ વચન બોલ્યો.

Verse 11

दूत उवाच । शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः । वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

દૂતે કહ્યું—હું શંખચૂડનો દૂત છું અને તમારા સાન્નિધ્યે આવ્યો છું. હે મહેશ્વર! હવે તમે શું કરવા ઇચ્છો છો? તત્ત્વ કહો.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा च वचनं शंखचूडस्य शंकरः । प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

સનત્કુમારે કહ્યું—શંખચૂડના આ વચન સાંભળી ભગવાન મહાદેવ શંકર અંતરમાં પ્રસન્ન અને શાંત થયા, પછી તેને કહ્યું.

Verse 13

महादेव उवाच । शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् । कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

મહાદેવે કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ દૂત, મારા સુખ-કલ્યાણકારી વચન સાંભળ. સારી રીતે વિચાર કરીને આ વાત તેને વિવાદ વિના કહી દે.

Verse 14

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् । मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

જગતોના વિધાતા બ્રહ્મા ધર્મવિદ છે અને ધર્મના પિતા તરીકે સ્મૃત છે. તેમના પુત્ર મરીચિ કહેવાય છે અને મરીચિના પુત્ર કશ્યપ સ્મરાય છે.

Verse 15

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुस्साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

હૃદયથી પ્રસન્ન થઈ દક્ષે તેને પોતાની તેર પુત્રીઓ અર્પણ કરી. તેમાં એક સાધ્વી દનુ હતી, જેણે તેનું સૌભાગ્ય અને શુભસમૃદ્ધિ વધાર્યાં.

Verse 16

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

દનુના ચાર પુત્રો થયા—તેજથી પ્રજ્વલિત દાનવો. તેમાં એક વિપ્રચિત્તિ હતો, જે મહાબળ અને પ્રચંડ પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 17

तत्पुत्रो धार्मिको दंभो दानवेन्द्रो महामतिः । तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

તેનો પુત્ર દંભ હતો—ધર્માચરણમાં સ્થિર, દાનવોમાં મહામતિ અધિપતિ. અને તું તેનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર છે—ધર્માત્મા, દાનવેશ્વર.

Verse 18

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः । अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

પૂર્વે તું પાષર્દ નામનો ગોપ હતો, ગોપોમાં પણ ધર્મનિષ્ઠ. હવે રાધિકાના શાપથી તું દાનવેશ્વર તરીકે જન્મ્યો છે.

Verse 19

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः । निजवृतं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना

તું દાનવી યોનિમાં આવ્યો છે, પરંતુ તત્ત્વથી તું દાનવ નથી. પોતાનું પૂર્વવૃત્ત જાણીને હવે દેવો પ્રત્યેનું આ વૈર તરત ત્યજી દે.

Verse 20

द्रोहं न कुरु तैस्सार्द्धं स्वपदं भुंक्ष्व सादरम् । नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

તેમની સામે દ્રોહ ન કર. પોતાનું યોગ્ય પદ આદરપૂર્વક ભોગવ. અને વિચાર કરીને રાજ્યનું શાસન કર; અતિશયતા કે વિકૃતિ-રજસથી ઊપજતી ઉથલપાથલથી નહિ.

Verse 21

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव । निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठंतु स्वपदे सुराः

હે દાનવ! દેવતાઓનું રાજ્ય પાછું સોંપ અને મારી પ્રસન્નતા જાળવ. તું પોતાના રાજ્યમાં સુખથી રહે; અને સૂરાઓ પોતાના યોગ્ય પદે સ્થિર રહે.

Verse 22

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः । कुलीनाश्शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

ભૂતો પ્રત્યે વૈર પૂરતું છે—તો દેવદ્રોહની તો વાત જ શું! આ બધા કશ્યપવંશજ, કુલીન અને શુદ્ધકર્મા છે.

Verse 23

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च । ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

બ્રહ્મહત્યા વગેરે જેટલાં પણ પાપ હોય, તે પણ પોતાના જ જ્ઞાતિઓ પ્રત્યે દ્રોહથી ઊપજતા પાપના સોળમા અંશ જેટલાં પણ નથી.

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् । प्रोवाच शंकरस्तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે શ્રુતિ-સ્મૃતિ આધારિત અનેક શુભ વાતો સાંભળી, શંકરે તેને ઉત્તમ જ્ઞાન બોધાવી કહ્યું.

Verse 25

शिक्षितश्शंखचूडेन स दूतस्तर्कवित्तम । उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

શંખચૂડ દ્વારા શિક્ષિત તે દૂત, તર્કમાં નિપુણ, વિનયપૂર્વક પોતાનું વચન બોલ્યો; પરંતુ ભાગ્યના બળથી તેની બુદ્ધિ મોહિત થઈ હતી.

Verse 26

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किंचिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

દૂતે કહ્યું—હે દેવ! તમે જે કહ્યું છે તે અન્યથા નથી; એ જ યથાર્થ છે. છતાં મારું નિવેદન પણ સાંભળો—જે સત્ય અને યથોચિત છે.

Verse 27

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

તમે હમણાં કહ્યું કે સ્વજનોનો દ્રોહ કરવો મહાપાપ છે. તો હે પ્રભુ, કહો—શું આ ઈશાસુરો પર પણ લાગુ પડે છે, અને દેવો પર નહીં?

Verse 28

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु संदेहभंजनम्

જો તમે કહો, “આ બધાં માટે છે,” તો હું પણ વિચાર કરીને કહું. હવે આ વિષયમાં નિર્ણય જણાવો અને મારો સંદેહ તોડી નાખો.

Verse 29

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

પ્રલય-સમુદ્રમાં મધુ અને કૈટભ—આ શ્રેષ્ઠ દૈત્યોના મસ્તક મહેશ્વરે ચક્રધારી બનીને શા માટે કાપી નાખ્યા?

Verse 30

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः । भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

ત્રિપુર સાથેનું યુદ્ધ કેવી રીતે થયું કે તેઓ ભસ્મ થઈ ગયા? હે ગિરિશ, તું ‘સુરપક્ષ’—દેવોના રક્ષક—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 31

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

તેનું સર્વસ્વ લઈ બલિને પછી કેવી રીતે મોકલ્યો? અને સુતલ વગેરે પાતાળમાંથી (તેને) ઉદ્ધરવા માટે ગદાધર વિષ્ણુ તે દ્વારે ઊભા રહ્યા.

Verse 32

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः । शुंभादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

ભાઈ સહિત હિરણ્યાક્ષને દેવોએ કેવી રીતે સંહાર્યો? અને શુંભ વગેરે અસુરોને પણ દેવોએ કેવી રીતે પાડી દીધા?

Verse 33

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः । क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

પૂર્વે સમુદ્રમંથનમાં દેવોએ અમૃત પીધું. તે કાર્યમાં કષ્ટ તો અમને પડ્યું, અને ફળનો ભોગ તેઓ સૌએ કર્યો.

Verse 34

क्रीडाभांडमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः । स ददाति यदा यस्मै तस्यै तस्यैश्वर्यं भवे त्तदा

આ સમગ્ર વિશ્વ કાળરૂપ પરમાત્માનું ક્રીડાભાંડ છે. તે જ્યારે જેને આપે છે, ત્યારે એ જ વ્યક્તિમાં ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ પ્રગટે છે.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे शिवदूतसंवादो नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પঞ্চમ યુદ્ધખંડમાં શંખચૂડવધ પ્રસંગે ‘શિવદૂતસંવાદ’ નામનો પાંત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 36

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् । समसंबंधिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

આ બેના વિરોધ સમયે તમે જશો તો તમારું જવું નિષ્ફળ થશે. સમાન સાંસારિક સંબંધ માનનારને તે ગમે; પરંતુ તમે ઈશ્વર છો, તમને તે શોભતું નથી.

Verse 37

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते रहिता लज्जा स्पर्द्धास्माभिस्सहाधुना

હે મહાત્મન, દેવો અને અસુરો સૌના ઈશ્વર! શું તમારી લાજ લોપ પામી છે કે હવે તમે અમારી સાથે સ્પર્ધા કરો છો?

Verse 38

यतोधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्य ताम्

પરાજયમાં કીર્તિની હાનિ જ વધુ થાય છે. પરંતુ તમારા વિષયમાં તો તેનું વિપરીત છે—આ વાતને મનમાં સારી રીતે વિચારો.

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः । यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ વચનો સાંભળી ત્રિનેત્ર (શિવ) હળવેથી હસ્યા અને પછી પ્રસંગોચિત તથા મધુર વાણીથી દાનવેશ્વરને કહ્યું।

Verse 40

महेश उवाच । वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि । तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

મહેશ બોલ્યા—અમે ભક્તોના અધિન છીએ; અમે કદી સ્વતંત્ર નથી. તેમની ઇચ્છાથી જ અમે કર્મ કરીએ છીએ; અમે કોઈનો પક્ષપાત કરતા નથી।

Verse 41

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि । मधुकैटभयोर्देत्यवरयोः प्रलयार्णवे

પ્રાચીન કાળે, પ્રલય-સમુદ્રમાં મધુ અને કૈટભ નામના શ્રેષ્ઠ દૈત્યો સામે, વિધિ (બ્રહ્મા)ની પ્રાર્થનાથી, આરંભે હરિ (વિષ્ણુ) પણ યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 42

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा । प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

પૂર્વકালে દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી, ભક્તોના હિતકારી તે પ્રભુએ પ્રહ્લાદના રક્ષણાર્થે હિરણ્યકશિપુનો વધ કરાવ્યો।

Verse 43

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः । देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

ત્રિપુર સાથે યુદ્ધ થયું અને ત્યારબાદ તેમને ભસ્મ કરવાનું પણ દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી થયું—આ વાત પણ મેં પ્રાચીન પરંપરાથી સાંભળી છે।

Verse 44

सर्वेश्वर्यास्सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा । आसीच्छुंभादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

પૂર્વકાળે દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી સર્વેશ્વરી સર્વમાતા શુંભાદિ સાથે યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થઈ; અને તેણીએ જ તેમનો સંહાર કર્યો।

Verse 45

अद्यापि त्रिदशास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः । स सदेवो हरिर्मां च देवश्शरणमागतः

આજ પણ સર્વ દેવો બ્રહ્માની શરણમાં ગયા છે; અને એ હરિ (વિષ્ણુ) પણ દેવો સહિત મારી શરણમાં આવ્યો છે।

Verse 46

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोप्यहम् । सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

હરિ, બ્રહ્મા વગેરે દેવોની પ્રાર્થનાથી પ્રેરિત થઈ, હું—દેવોના ઈશ્વર હોવા છતાં—યુદ્ધાર્થે દૂતરૂપે ગયો હતો।

Verse 47

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः । ये ये हताश्च दैतेया नहि केपि त्वया समाः

તમે નિશ્ચયે મહાત્મા કૃષ્ણના પારષદોમાં શ્રેષ્ઠ છો. જે જે દૈત્ય મારાયા છે, તેમામાં પરાક્રમે તમારા સમાન કોઈ નથી।

Verse 48

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह । देवकार्यार्थमीशोहं विनयेन च प्रेषितः

હે રાજન, તારી સાથે યુદ્ધ કરવામાં મને કઈ મોટી લાજ? દેવકાર્ય માટે હું—ઈશ્વર હોવા છતાં—વિનયપૂર્વક મોકલાયો છું।

Verse 49

गच्छ त्वं शंखचूडे वै कथनीयं च मे वचः । स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

તું નિશ્ચયે શંખચૂડ પાસે જા અને મારું વચન કહેજે. તે અહીં યોગ્ય રીતે વર્તે; હું અહીં દેવકાર્ય પૂર્ણ કરીશ.

Verse 50

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शंखचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदंतिकम्

આમ કહીને ત્યાં મહેશ્વર શંકર વિરામ પામ્યા. ત્યાર પછી શંખચૂડનો દૂત ઊભો થયો અને તેની સમીપ ગયો.