देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एवं शासति धर्मेण महीं तस्मिन्महासुरे । बभूवुर्दुःखिनो देवा भ्रातृभावान्मुनीश्वर

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુનીશ્વર! તે મહાસુર જ્યારે આ રીતે પોતાના ધર્મ અનુસાર પૃથ્વીનું શાસન કરતો હતો અને દેવોને ‘ભ્રાતૃભાવ’થી સમાન ગણી તેમની દૈવી સત્તા ઘટાડતો હતો, ત્યારે બધા દેવ દુઃખિત થયા।

Verse 2

दुःखितास्ते सुरास्सर्वे शिवं शरणमाययुः । मनसा शंकरं देवदेवं सर्वप्रभुंप्रभुम्

દુઃખિત થયેલા તે બધા દેવો શિવના શરણે ગયા. મનમાં તેમણે શંકરને—દેવોના દેવ, પરમ પ્રભુ, સર્વના સ્વામી—આશ્રય કર્યો।

Verse 3

तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिर्भगवंतं महेश्वरम् । निवृत्तये स्वदुःखस्य सर्वदं भक्तवत्सलम्

તેઓએ ઇષ્ટ અને યથોચિત વચનો દ્વારા ભગવાન મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી—ભક્તવત્સલ અને સર્વદાતા—પોતાના દુઃખની નિવૃત્તિ માટે.

Verse 4

आहूय स महादेवो भक्तानां सर्वकामदः । नारदं प्रेरयामास देवकार्यचिकीर्षया

ભક્તોના સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનાર મહાદેવે દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી નારદને બોલાવીને નિયુક્ત કર્યા।

Verse 5

अथ देवमुनिर्ज्ञानी शंभुभक्तस्सतां गतिः । शिवाज्ञया ययौ दैत्यपुरे देवान्स नारदः

પછી દેવમુનિ, જ્ઞાની, શંભુભક્ત અને સજ્જનોના આશ્રય નારદ શિવની આજ્ઞાથી દેવોને સાથે લઈને દૈત્યપુરે ગયા।

Verse 6

व्याकुलास्ते सुरास्सर्वे वासवाद्या द्रुतं मुनिम् । आगच्छंतं समालोक्य समुत्तस्थुर्हि नारदम्

ઇન્દ્ર આદિ સર્વ દેવો વ્યાકુળ હતા; મુનિ નારદ ઝડપથી આવતાં દેખાઈ, તેઓ બધા તરત ઊભા થયા।

Verse 7

ददुस्त आसनं नत्त्वा मुनये प्रीतिपूर्वकम् । नारदाय सुराश्शक्रमुखा उत्कंठिताननाः

શક્ર (ઇન્દ્ર) મુખ્ય દેવોએ પ્રેમપૂર્વક મુનિને નમસ્કાર કરીને નારદને આદરથી આસન આપ્યું; તેમના ચહેરા ઉત્કંઠાથી ભરેલા હતા।

Verse 8

सुखासीनं मुनिवरमासने सुप्रणम्य तम् । पुनः प्रोचुस्सुरा दीना वासवाद्या मुनीश्वरम्

આસન પર સુખથી બિરાજમાન તે શ્રેષ્ઠ મુનિને સારી રીતે પ્રણામ કરીને, ઇન્દ્ર આદિ દિન દેવોએ ફરીથી મુનીશ્વરને વિનંતી કરી।

Verse 9

देवा ऊचुः । भोभो मुनिवरश्रेष्ठ दुःखं शृणु कृपाकर । श्रुत्वा तन्नाशय क्षिप्रं प्रभुस्त्वं शंकरप्रियः

દેવોએ કહ્યું— હે હે મુનિવરશ્રેષ્ઠ, હે કૃપાકર! અમારું દુઃખ સાંભળો. સાંભળીને તેને ત્વરિત નાશ કરો; તમે સમર્થ છો અને શંકરપ્રિય છો.

Verse 10

जलंधरेण दैत्येन सुरा विद्राविता भृशम् । स्वस्थानाद्भर्तृभावाच्च दुःखिता वयमाकुलाः

જલંધર નામના દૈત્યે દેવોને અત્યંત બળપૂર્વક હાંકી કાઢ્યા છે. પોતાના સ્થાનોમાંથી કાઢી મૂકાઈ અને અધિકારભાવથી વંચિત થઈ અમે દુઃખી અને વ્યાકુળ છીએ.

Verse 11

स्वस्थानादुष्णरश्मिश्च चन्द्रो निस्सारितस्तथा । वह्निश्च धर्मराजश्च लोकपालास्तथेतरे

પોતપોતાના સ્થાનોથી સૂર્ય, ચંદ્ર તેમજ અગ્નિ, ધર્મરાજ યમ, લોકપાલો અને અન્ય દેવતાઓ પણ એ જ રીતે હાંકી કાઢવામાં આવ્યા.

Verse 12

सुबलिष्ठेन वै तेन सर्वे देवाः प्रपीडिताः । दुःखं प्राप्ता वयं चातिशरणं त्वां समागताः

તે અતિ બળવાન દ્વારા સર્વ દેવો ભારે પીડિત થયા છે. દુઃખથી આઘાત પામી અમે તમારાં જ પરમ શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 13

संग्रामे स हृषीकेशं स्ववशं कृतवान् बली । जलंधरो महादैत्यः सर्वामरविमर्दकः

યુદ્ધમાં સર્વ દેવતાઓને દબાવનાર તે બલવાન મહાદૈત્ય જલંધરે હૃષીકેશ (વિષ્ણુ)ને પણ પોતાના વશમાં કરી લીધો।

Verse 14

तस्य वश्यो वराधीनोऽवात्सीत्तत्सदने हरिः । सलक्ष्म्या सहितो विष्णुर्यो नस्सर्वार्थसाधकः

તેના વશમાં રહી, તેના વરદાનને આધિન બની, હરિ—વિષ્ણુ—લક્ષ્મી સહિત તેના ભવનમાં વસ્યા; એ જ વિષ્ણુ અમારા સર્વાર્થસાધક છે।

Verse 15

जलंधरविनाशाय यत्नं कुरु महामते । त्वं नो दैववशात्प्राप्तस्सदा सर्वार्थसाधकः

હે મહામતે! જલંધરના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કર. દૈવવશ તું અમારી પાસે આવ્યો છે—તું સદા સર્વાર્થસાધક છે।

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषाममराणां स नारदः । आश्वास्य मुनिशार्दूलस्तानुवाच कृपाकरः

સનત્કુમાર બોલ્યા—અમર દેવોના તે વચનો સાંભળી, મુનિશ્રેષ્ઠ કરુણાસ્વરૂપ નારદે તેમને આશ્વાસન આપ્યું અને પછી કહ્યું।

Verse 17

नारद उवाच । जानेऽहं वै सुरा यूयं दैत्यराजपराजिताः । दुःख प्राप्ताः पीडिताश्च स्थानान्निस्सारिताः खलुः

નારદ બોલ્યા—હે દેવગણ, હું જાણું છું કે તમે દૈત્યરાજ દ્વારા પરાજિત થયા છો. તમે દુઃખમાં પડ્યા, અત્યંત પીડિત થયા અને ખરેખર તમારા સ્થાનોથી હાંકી કાઢાયા છો।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने देवर्षिजलंधरसंवादो नामाष्टदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં જલંધરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘દેવર્ષિ-જલંધર સંવાદ’ નામનો અષ્ટાદશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 19

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठ द्रष्टुं दानववल्लभम् । आश्वास्य सकलान्देवाञ्जलंधरसभां ययौ

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આમ કહીને, દાનવોના પ્રિય જલંધરને જોવા ઇચ્છીને, તેણે સર્વ દેવોને આશ્વાસન આપ્યું અને જલંધરની સભામાં ગયો.

Verse 20

अथागतं मुनिश्रेष्ठं दृष्ट्वा देवो जलंधरः । उत्थाय परया भक्त्या ददौ श्रेष्ठासनं वरम्

પછી આવેલા મુનિશ્રેષ્ઠને જોઈ દેવસમાન જલંધર ઊભો થયો અને પરમ ભક્તિથી તેમને શ્રેષ્ઠ તથા માનનીય આસન અર્પણ કર્યું.

Verse 21

स तं संपूज्य विधिवद्दानवेन्द्रोऽति विस्मितः । सुप्रहस्य तदा वाक्यं जगाद मुनिसत्तमम्

પછી દાનવોના અધિપતિએ વિધિવત્ તેમનું પૂજન કર્યું; અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થઈ, પ્રસન્ન હાસ્ય સાથે તે મુનિસત્તમને આ વચન કહ્યાં.

Verse 22

जलंधर उवाच । कुत आगम्यते ब्रह्मन्किं च दृष्टं त्वया क्वचित् । यदर्थमिह आयातस्तदाज्ञापय मां मुने

જલંધરે કહ્યું— હે પૂજ્ય બ્રહ્મર્ષિ! તમે ક્યાંથી આવ્યા છો અને ક્યાંય શું જોયું છે? તમે અહીં કયા હેતુથી આવ્યા છો? હે મુનિ, મને કહો।

Verse 23

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रस्य महामुनिः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदो हि जलंधरम्

સનત્કુમારે કહ્યું— તે દૈત્યેન્દ્રના વચનો સાંભળી, પ્રસન્નચિત્ત મહામુનિ નારદે ત્યારે જલંધરને ઉત્તર આપ્યો।

Verse 24

नारद उवाच । सर्वदानवदैत्येन्द्र जलंधर महामते । धन्यस्त्वं सर्वलोकेश रत्नभोक्ता त्वमेव हि

નારદે કહ્યું— હે જલંધર, સર્વ દાનવ-દૈત્યેન્દ્ર, હે મહામતિ! તું ધન્ય છે; હે સર્વલોકેશ, ખરેખર રત્નભોક્તા તું જ છે।

Verse 25

मदागमनहेतुं वै शृणु दैत्येन्द्रसत्तम । यदर्थमिह चायातस्त्वहं वक्ष्येखिलं हि तत्

હે દૈત્યેન્દ્રસત્તમ! મારા આગમનનું કારણ સાંભળો. જે હેતુથી હું અહીં આવ્યો છું, તે બધું હું સંપૂર્ણ રીતે કહું છું।

Verse 26

गतः कैलासशिखरं दैत्येन्द्राहं यदृच्छया । योजनायुतविस्तीर्णं कल्पद्रुममहावनम्

હે દૈત્યેન્દ્ર! યદૃચ્છાએ હું કૈલાસશિખર પર ગયો, જ્યાં દસ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલું કલ્પદ્રુમોનું મહાવન છે।

Verse 27

कामधेनुशताकीर्णं चिंतामणिसुदीपितम् । सर्वरुक्ममयं दिव्यं सर्वत्राद्भुतशोभितम्

તે સૈકડો કામધેનુઓથી ભરપૂર હતું અને ચિંતામણિઓની દીપ્તિથી તેજસ્વી હતું. સર્વથા રુક્મમય (સુવર્ણમય), દિવ્ય, અને સર્વત્ર અદ્ભુત શોભાથી શોભિત હતું।

Verse 28

तत्रोमया सहासीनं दृष्टवानस्मि शंकरम् । सर्वाङ्गसुन्दरं गौरं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

ત્યાં મેં ઉમા સાથે આસનસ્થ શંકરને જોયા—સર્વાંગે અતિસુંદર, ગૌરવર્ણ, ત્રિનેત્રધારી અને ચંદ્રશેખર।

Verse 29

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं वितर्को मेऽभवत्तदा । क्वापीदृशी भवेद्वृद्धिस्त्रैलोक्ये वा न वेति च

તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ ત્યારે મારા મનમાં વિચાર ઊઠ્યો—“ત્રૈલોક્યમાં ક્યાંય આવી વૃદ્ધિ થાય છે કે ક્યાંય નથી?”

Verse 30

तावत्तवापि दैत्येन्द्र समृद्धिस्संस्मृता मया । तद्विलोकनकामोऽहं त्वत्सांनिध्यमिहा गतः

હે દૈત્યેન્દ્ર! મેં પણ તારી સમૃદ્ધિ અને બલ-વૈભવનું સ્મરણ કર્યું. તેને જાતે જોવા ઇચ્છીને હું અહીં તારા સાન્નિધ્યમાં આવ્યો છું.

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इति नारदतः श्रुत्वा स दैत्येन्द्रो जलंधरः । स्वसमृद्धिं समग्रां वै दर्शयामास सादरम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—નારદ પાસેથી આ સાંભળી દાનવોના અધિપતિ જલંધરે આદરપૂર્વક પોતાની સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ અને બલ-વૈભવ દર્શાવ્યાં.

Verse 32

दृष्ट्वा स नारदो ज्ञानी देवकार्यसुसाधकः । प्रभुप्रेरणया प्राह दैत्येन्द्रं तं जलंधरम्

તેને જોઈ, દેવકાર્યને સુસાધન કરનાર જ્ઞાની નારદ, પ્રભુ શિવની પ્રેરણાથી તે દૈત્યેન્દ્ર જલંધરને બોલ્યા.

Verse 33

नारद् उवाच । तवास्ति सुसमृद्धिर्हि वरवीर खिलाधुना । त्रैलोक्यस्य पतिस्त्वं हि चित्रं किं चात्र संभवम्

નારદ બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ વીર! અત્યારે તારી પાસે ખરેખર પૂર્ણ સમૃદ્ધિ છે. તું ત્રિલોકનો પતિ છે; તો આ વિષયમાં આશ્ચર્ય કે અસંભવ શું હોઈ શકે?

Verse 34

मणयो रत्नपुंजाश्च गजाद्याश्च समृद्धयः । ते गृहेऽद्य विभांतीह यानि रत्नानि तान्यपि

મણિઓ, રત્નોના ઢગલા અને ગજાદિ સમૃદ્ધિઓ—જ્યાં જ્યાં રત્ન-વૈભવ છે—તે બધું આજે તારા આ ગૃહમાં જ ઝળહળી રહ્યું છે.

Verse 35

गजरत्नं त्वयानीतं शक्रस्यैरावतस्तथा । अश्वरत्नं महावीर सूर्यस्योच्चैःश्रवा हयः

તમે ગજરત્ન—ઇન્દ્રનો ઐરાવત—લાવી આપ્યો. અને હે મહાવીર, અશ્વરત્ન—સૂર્યસમાન તેજસ્વી ઉચ્ચૈઃશ્રવા ઘોડો—પણ તમે લાવ્યા.

Verse 36

कल्पवृक्षस्त्वयानीतो निधयो धनदस्य च । हंसयुक्तविमानं च त्वयानीतं हि वेधसः

તમે કલ્પવૃક્ષ લાવી આપ્યો, અને ધનદ (કુબેર)ના નિધિ-ભંડાર પણ લાવ્યા. હંસયુક્ત વેધસ (બ્રહ્મા)નું વિમાન સુધી તમે લઈ આવ્યા.

Verse 37

इत्येवं वररत्नानि दिवि पृथ्व्यां रसातले । यानि दैत्येन्द्र ते भांति गृहे तानि समस्ततः

આ રીતે, હે દૈત્યેન્દ્ર, સ્વર્ગમાં, પૃથ્વી પર અને રસાતલમાં જે ઉત્તમ રત્નો ઝળહળે છે, તે સર્વે સંપૂર્ણરૂપે તારા ગૃહમાં જ તેજસ્વી છે।

Verse 38

त्वत्समृद्धिमिमां पश्यन्सम्पूर्णां विविधामहम् । प्रसन्नोऽस्मि महावीर गजाश्वादिसुशोभिताम्

હાથી, ઘોડા વગેરે વડે સુશોભિત એવી તારી આ વિવિધ, સંપૂર્ણ સમૃદ્ધિ જોઈને, હે મહાવીર, હું પ્રસન્ન છું।

Verse 39

जायारत्नं महाश्रेष्ठं जलंधर न ते गृहे । तदानेतुं विशेषेण स्त्रीरत्नं वै त्वमर्हसि

હે જલંધર, તારા ગૃહમાં પત્ની-રૂપ મહાશ્રેષ્ઠ રત્ન નથી; તેથી વિશેષરૂપે એવું સ્ત્રી-રત્ન લાવવાને તું જ અર્હ છે।

Verse 40

यस्य गेहे सुरत्नानि सर्वाणि हि जलंधर । जायारत्नं न चेत्तानि न शोभंते वृथा ध्रुवम्

હે જલંધર, જેના ઘરમાં સર્વ ઉત્તમ રત્નો હોય તોય જો પત્ની-રત્ન ન હોય, તો તે ધન-વૈભવ નિશ્ચયે વ્યર્થ છે; તે સાચી શોભા આપતું નથી।

Verse 41

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा नारदस्य महात्मनः । उवाच दैत्यराजो हि मदनाकुलमानसः

સનત્કુમાર બોલ્યા—મહાત્મા નારદના આવા વચનો સાંભળી, કામમોહથી વ્યાકુળ મનવાળો દૈત્યરાજ બોલ્યો।

Verse 42

जलंधर उवाच । भो भो नारद देवर्षे नमस्तेस्तु महाप्रभो । जायारत्नवरं कुत्र वर्तते तद्वदाधुना

જલંધરે કહ્યું— હે દેવર્ષિ નારદ, મહાપ્રભો, તમને નમસ્કાર. પત્નીઓમાં શ્રેષ્ઠ રત્ન હવે ક્યાં છે? તત્કાળ કહો.

Verse 43

ब्रह्मांडे यत्र कुत्रापि तद्रत्नं यदि वर्त्तते । तदानेष्ये ततो ब्रह्मन्सत्यं सत्यं न संशयः

હે બ્રાહ્મણ! જો તે રત્ન આ બ્રહ્માંડમાં ક્યાંય પણ હોય, તો હું નિશ્ચયે તેને લઈ આવીશ. આ સત્ય છે—સત્ય જ—કોઈ સંશય નથી.

Verse 44

नारद उवाच । कैलासे ह्यतिरम्ये च सर्वद्धिसुसमाकुले । योगिरूपधरश्शंभुरस्ति तत्र दिगम्बरः

નારદે કહ્યું— અતિ રમ્ય કૈલાસ પર, જ્યાં સર્વ સિદ્ધિઓથી પરિપૂર્ણતા છે, ત્યાં યોગીરૂપ ધારણ કરેલા દિગંબર ભગવાન શંભુ નિવાસ કરે છે.

Verse 45

तस्य भार्या सुरम्या हि सर्वलक्षणलक्षिता । सर्वांगसुन्दरी नाम्ना पार्वतीति मनोहरा

તેમની પત્ની અતિ સુંદર હતી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત. તે ‘સર્વાંગસુંદરી’ નામે તથા ‘પાર્વતી’ તરીકે મનોહર હતી.

Verse 46

तदीदृशं रूपमनन्यसंगतं दृष्टं न कुत्रापि कुतूहलाढ्यम् । अत्यद्भुतं मोहनकृत्सुयोगिनां सुदर्शनीयं परमर्द्धिकारि

એવું રૂપ—અનન્ય અને અદ્વિતીય—ક્યાંય પહેલાં જોવાયું નહોતું. તે કૌતુકથી ભરપૂર, અતિ અદ્ભુત, સિદ્ધ યોગીઓને પણ મોહીત કરનાર; દર્શનમંગલકારી અને પરમ સમૃદ્ધિ તથા સિદ્ધિ આપનાર હતું.

Verse 47

स्वचित्ते कल्पयाम्यद्य शिवादन्यस्समृद्धिवान् । जायारत्नान्विताद्वीर त्रिलोक्या न जलंधर

આજે હું મારા ચિત્તમાં એવો નિશ્ચય કરું છું કે શિવ સિવાય ત્રિલોકમાં સાચો સમૃદ્ધ કોઈ નથી—હે વીર જલંધર—ભક્તિભરી પત્ની હોય કે અમૂલ્ય રત્નસંપત્તિ હોય।

Verse 48

यस्या लावण्यजलधौ निमग्नश्चतुराननः । स्वधैर्य्यं मुमुचे पूर्वं तया कान्योपमीयते

તેને તે કન્યાની ઉપમા આપવામાં આવે છે, જેના લાવણ્ય-સમુદ્રમાં નિમગ્ન થઈ ચતુર્મુખ બ્રહ્માએ પણ એકવાર પોતાનું ધૈર્ય છોડી દીધું હતું।

Verse 49

गतरागोऽपि हि यया मदनारिस्स्वलीलया । निजतंत्रोऽपि यतस्स स्वात्म वशगः कृतः

તેના દ્વારા—મદનારિ શિવની સહજ લીલાથી—રાગરહિત થયેલો પણ ફરી પોતાના અંતઃકરણના વશમાં આવી જાય છે; અને સ્વતંત્ર રહેલો પણ તે શક્તિથી આંતરિક બાધ્યતાનો અધિન બની જાય છે।

Verse 50

यथा स्त्रीरत्नसंभोक्तुस्समृद्धिस्तस्य साभवत् । तथा न तव दैत्येन्द्र सर्वरत्नाधिपस्य च

જેમ ‘સ્ત્રી-રત્ન’નો ઉપભોગ કરનાર પુરુષને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ, તેમ જ, હે દૈત્યેન્દ્ર! સર્વ રત્નોના અધિપતિ કહેવાતા હોવા છતાં, તને તે સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત નહીં થાય।

Verse 51

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा स तु देवर्षिर्नारदो लोकविश्रुतः । ययौ विहायसा देवोपकारकरणोद्यतः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહીને, લોકવિખ્યાત દેવર્ષિ નારદ દેવતાઓના ઉપકાર માટે ઉદ્યત થઈ, આકાશમાર્ગે પ્રસ્થાન કરી ગયા।