तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

વ્યાસે કહ્યું—ભગવાન નારાયણે તુલસીની યોનિમાં વીર્યાધાન કેવી રીતે અને કયા વિશેષ ઉપાયથી કર્યું? તે તમે મને કહો.

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

સનત્કુમારે કહ્યું—નારાયણ દેવતાઓના કાર્યસાધક અને સજ્જનોની પરમ ગતિ છે. તેમણે શંખચૂડનું રૂપ ધારણ કરીને તે રમા (લક્ષ્મી) સાથે ક્રીડા કરી.

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

અતએવ વિષ્ણુનું તે પરમાનંદદાયક ચરિત્ર સાંભળો—કેવી રીતે તેઓ શિવની આજ્ઞાના કાર્યકર્તા બન્યા અને જગતધારક હરિએ જગન્માતાની બાબતમાં શું કર્યું।

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

યુદ્ધમધ્યે આકાશવાણી સાંભળી દેવાધિદેવ શંભુએ શંખચૂડને પ્રેરિત કર્યો; અને પ્રેરિત થઈ તેણે પરમ કવચ ધારણ કર્યું।

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

હરિએ પોતાની માયાથી ત્વરિત વિપ્રરૂપ ધારણ કર્યું અને શંખચૂડનું જ રૂપ લઈને તુલસીના ગૃહે ગયા.

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

દ્વાર પાસે તુલસીએ દુન્દુભિ વગાડી અને ત્યાં જ ‘જય’ શબ્દ ઉચ્ચારી તે સુન્દરીને જાગૃત કરી.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

તે સાંભળીને તે સાધ્વી પરમાનંદથી યુક્ત થઈ અને પરમ આદરથી ગવાક્ષ દ્વારા રાજમાર્ગને નિહાળવા લાગી.

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

બ્રાહ્મણોને ધન દાન આપી તેણે મંગલવિધિઓ કરાવ્યાં. પછી પોતાનો પતિ આવ્યો છે એમ જાણી તે તરત શૃંગાર કરવા લાગી.

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

રથ પરથી ઉતરી વિષ્ણુ તે દેવીના ભવનમાં ગયા. શંખચૂડનું સ્વરૂપ ધારણ કરી, માયાધારી તે દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા આગળ વધ્યા.

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

પોતાના પ્રિયને સામે આવેલો જોઈ તે આનંદથી ભરાઈ ગઈ. તેણે તેમના ચરણ ધોયા, નમસ્કાર કર્યો અને સાથે જ રડી પડી.

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

તેણે તે મંગલમયને રમ્ય રત્નસિંહાસન પર બેસાડ્યો. પછી કપૂર વગેરે સુગંધોથી સુવાસિત તાંબૂલ તેમને અર્પણ કર્યું.

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

આજે મારું જન્મ સફળ થયું, જીવન પણ ધન્ય બન્યું; રણમાં ગયેલા મારા પ્રાણનાથને ફરી ઘેર પરત આવતાં મેં જોયા।

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

એવું કહી તેણે કટાક્ષથી કાંતને નિહાળ્યો; પછી આનંદથી સ્મિત કરીને મધુર વાણીમાં યુદ્ધનો વર્તાંત પૂછ્યો।

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

તુલસી બોલી—એ પ્રભુ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, અસંખ્ય વિશ્વોના સંહારક; જેના આદેશમાં વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો સદા વર્તે છે।

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

હે સ્તોત્ર! તે જ ત્રિદેવોના જનક છે; તે ત્રિગુણાત્મા હોવા છતાં નિર્ગુણ છે. ભક્તોની ઇચ્છાથી તે સગુણ બની હરિ અને બ્રહ્માને પ્રવૃત્ત તથા સમર્થ કરે છે.

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

કુબેરની પ્રાર્થનાથી હરએ સગુણરૂપ ધારણ કર્યું. કૈલાસવાસી, ગણોના અધિપતિ એવા તે પ્રભુ પરબ્રહ્મ છે અને સજ્જનોની પરમ ગતિ છે.

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

જેનાં માત્ર એક પલ જેટલા સમયમાં કરોડો બ્રહ્માંડનો સંહાર થાય છે. તેમના અપરિમિત કાળપ્રવાહમાં ક્ષણમાત્રમાં અનેક વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે પણ અતીત થઈ ગયા છે.

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

હે પ્રભુ! તું તો તેની સાથે મળીને યુદ્ધ કરવા ગયો હતો. તો દેવતાઓને સહાયક રાખનાર તે યોદ્ધા સાથે એ સંગ્રામ કેવી રીતે થયો?

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

શું તું કુશળતાથી અહીં આવ્યો છે, તે પરમેશ્વરને જીતીને? તારો વિજય કેવી રીતે થયો—એ જ મને કહો।

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

તુલસીના આવા વચન સાંભળી રમાપતિ (વિષ્ણુ) હસ્યા. શંખચૂડનું રૂપ ધારણ કરીને તેમણે તેને અમૃતસમાન વાણીથી સંબોધી।

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

ભગવાન બોલ્યા—“હું યુદ્ધપ્રિય બની જ્યારે રણભૂમિમાં ગયો, ત્યારે મહાન કોલાહલ થયો અને મહાયુદ્ધ પૂર્ણ વેગે શરૂ થયું।”

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

ત્યારે દેવો અને દાનવો—બંને જય ઇચ્છતા—યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા. ત્યાં બળના ગર્વથી ભરેલા અમર દેવોએ દૈત્યોને પરાજિત કર્યા।

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

ત્યારે મેં ત્યાં બળમાં પ્રચંડ દેવો સાથે યુદ્ધ કર્યું. પરંતુ તે દેવો પરાજિત થયા અને શંકરનું શરણ લીધું।

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

તેને સહાય કરવા સ્વયં રુદ્ર પણ રણભૂમિ તરફ આવ્યા. તેથી હું બળના ગર્વથી ફૂલેલો, લાંબા સમય સુધી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો નહીં.

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

હે કાંતે, આપણો બંનેનો સમર પૂરું એક વર્ષ ચાલ્યો; હે કામિની, તેથી સર્વ અસુરોનો નાશ થયો।

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

બ્રહ્માએ સ્વયં આપણાં બંનેમાં સમાધાન કરાવ્યું; અને બ્રહ્માના શાસનથી દેવતાઓના અધિકારો તથા પદો યોગ્ય રીતે ફરીથી અપાયા।

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

હું મારા સ્વધામ—શિવલોક—માં પરત આવ્યો; શિવ પણ પોતાની દિવ્ય અવસ્થામાં ગમન થયા. ત્યારે સર્વત્ર પરમ આરોગ્ય થયું અને સર્વ ઉપદ્રવ દૂર થયા.

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી જગતના નાથે શયન કર્યું. ત્યાં શ્રીપતિ (વિષ્ણુ) રમા (લક્ષ્મી) સાથે પરસ્પર આનંદમાં રમ્યા.

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

એ સાધ્વી, અપેક્ષિત સુખ-શાંતિમાં ભંગ થયો એમ જાણીને, સર્વ વિચાર કરી બોલી—“તમે ખરેખર કોણ છો?”

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

તુલસી બોલી—“તું કોણ છે? તુરંત મને કહો. તારી માયાથી હું છેતરાઈ અને અપમાનિત થઈ છું. મારું સતીત્વ દૂર થયું છે, તેથી હું નિશ્ચયે તને શાપ આપું છું.”

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! તુલસીના વચન સાંભળી અને હરિના શાપના ભયથી પણ, તેણે લીલાથી પોતાની અતિ મનોહર મૂર્તિ ધારણ કરી।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

તે માયામય તુલસીરૂપ જોઈ અને ચિહ્નોથી વિષ્ણુને ઓળખી, પાતિવ્રત્યના ભંગથી ક્રોધિત થઈ તેણે તેને કહ્યું.

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

તુલસી બોલી— હે વિષ્ણુ! તારી દયા નથી; તારો મન પાષાણ સમાન છે. પતિધર્મના ભંગથી મારો સ્વામી ખરેખર હણાયો છે.

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

તું પાષાણ સમાન છે, કારણ કે તું દયાહીન દુષ્ટ છે. તેથી મારા શાપથી અત્યારે જ પાષાણરૂપ થા.

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

જે લોકો તમને—કૃપાસાગરને—ભ્રાંત કહે છે, તેઓ જ નિઃસંદેહ ભ્રાંત છે. નિરપરાધ ભક્ત પરહિત માટે પ્રવૃત્ત હોય ત્યારે તે કેવી રીતે હણાઈ શકે?

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહીને શંખચૂડની પ્રિયા, સતી તુલસી શોકથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ. તે ખૂબ રડી અને વારંવાર કરુણ વિલાપ કરવા લાગી.

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

પછી તેને રડતી જોઈ પરમેશ્વર વિષ્ણુએ દેવ શંકરનું સ્મરણ કર્યું; જેમની શક્તિથી સમગ્ર જગત મોહથી આવૃત થાય છે.

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

ત્યારે ભક્તવત્સલ શંકર પ્રગટ થયા. હરિ (વિષ્ણુ)એ તેમને પ્રણામ કરીને વિનયપૂર્વક સ્તુતિ અર્પી.

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

શોકથી વ્યાકુળ હરિને અને તેની પ્રિયાને વિલાપ કરતી જોઈ, દીનવત્સલ કરુણામય પ્રભુએ નીતિયુક્ત વચનોથી બંનેને સમજાવ્યા.

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

શંકરે કહ્યું—“હે તુલસી, રડશો નહીં. મનુષ્ય પોતાના કર્મફળને જ ભોગવે છે. કર્મસાગર સમા આ સંસારમાં સુખ-દુઃખ આપનાર બીજો કોઈ સ્વતંત્ર નથી.”

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં શંખચૂડવધોપાખ્યાન અંતર્ગત “તુલસીશાપવર્ણન” નામનો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

હે ભદ્રે! તું કરેલું તપ જ તેનું યોગ્ય ફળ આપ્યું છે. તે અન્યથા કેમ થાય? એ જ ફળ તારા અંદર યથાવત્ પ્રગટ થયું છે.

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

આ શરીર ત્યજીને દિવ્ય દેહ ધારણ કર. હરિ સાથે નિત્ય આનંદથી રમ અને રમા (લક્ષ્મી) સમાન તેજ તથા સૌભાગ્યવાળી બન.

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

હે દેવી, તારો આ દેહ ઉત્સર્જિત થતાં અહીં નદીરૂપ બનશે. ભારતમાં તે પુણ્યસ્વરૂપા બની ‘ગંડકી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

હે મહાદેવી, દેવપૂજનના સાધનમાં મારા વરથી તુલસી કેટલા સમય સુધી મુખ્ય રૂપે રહેશે?

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

સ્વર્ગ, મર્ત્ય અને પાતાળ—ત્રણે લોકમાં તું હરિના સાન્નિધ્યમાં નિવાસ કર. હે સુન્દરી, પુષ્પોમાં શ્રેષ્ઠ બની પવિત્ર તુલસીવૃક્ષ થા।

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

તું વૃક્ષોની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છે. વૈકુંઠમાં દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને તું હરિ સાથે ગુપ્ત રીતે સદા ક્રીડા કરશી.

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

હે દેવી, તું ભારતમાં નદીઓની અધિષ્ઠાત્રી અને બહુ પુણ્ય આપનારી છે. તું લવણોદની પત્ની બનશી અને હર્યંશના (કન્યા/વંશમાં) જન્મ લેશી.

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

નિશ્ચયે હરિ (વિષ્ણુ) ગંડકી તટની નજીક શૈલરૂપ ધારણ કરશે. તારા શાપબળથી ભારતમાં ત્યાં પોતાનું પવિત્ર અધિષ્ઠાન સ્થાપિત કરશે.

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

ત્યાં કરોડો ભયંકર કીટકો, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળા, તેને કાપી નાખશે; અને કાપીને તે ગુહામાં ચક્રરૂપ ઘડી તેને પોતાનું બનાવી લેશે.

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

એ શાલગ્રામશિલા તેના સ્વાભાવિક ભેદોથી અતિ પুণ્યદાયિની છે. તેમાં ચક્રચિહ્નોના ભેદથી ‘લક્ષ્મી–નારાયણ’ વગેરે નામોથી ઓળખાય છે.

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

હે વિષ્ણુ, શાલગ્રામશિલા અને તારી તુલસીનો પવિત્ર સંગમ સદા શુભ-સાદૃશ્યરૂપ છે; તે બહુ પুণ્યને વધારનાર છે.

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

હે ભદ્રે, જે શાલગ્રામપૂજામાં તુલસીપત્ર તોડે કે વિચ્છેદ કરે, તેને આગલા જન્મમાં પત્નીવિયોગ થશે.

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

જે તુલસીપત્રનું છેદન કરે છે અને શંખની (વિધિપ્રસિદ્ધ) પવિત્રતા ત્યજી દે છે, તે પત્નીહીન બને છે; અને સાત જન્મ સુધી રોગી રહે છે।

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

જે મહાજ્ઞાની શાલગ્રામશિલા, તુલસી અને શંખને એકત્ર રાખીને શ્રદ્ધાપૂર્વક રક્ષે છે, તે શ્રીહરિનો પ્રિય બને છે।

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

તું શંખચૂડનો પ્રિય છે—એક મન્વંતર સુધી; પરંતુ શંખ સાથે તારો વિયોગ તને માત્ર દુઃખ જ આપશે।

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—આમ કહીને શંકરે ત્યાં જ શાલગ્રામશિલા અને તુલસીનું બહુ પુણ્યદાયક માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું।

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

પછી અંતર્ધાન થઈ, હરિ અને તેણીને પણ આનંદિત કરીને, સદા સજ્જનોને મંગલ-શાંતિ આપનાર શંભુ પોતાના ધામે ગયા।

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

શંભુના વચનો સાંભળી તે અત્યંત પ્રસન્ન થઈ અને તુલસી-સ્વરૂપ બની. તે પૂર્વ દેહનો ત્યાગ કરીને ખરેખર દિવ્ય, તેજોમય રૂપ ધારણ કર્યું.

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

પછી કમલાપતિ (ભગવાન વિષ્ણુ) તેણી સાથે વૈકુંઠ ગયા; અને એ જ દેહમાંથી તત્ક્ષણે ગંડકી નદી પ્રગટ થઈ.

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

હે મુને, અચ્યુત સાથે સંબંધિત એ શિલા પણ ત્યાં શૈલરૂપ બની; અને એ નદીનો કિનારો મનુષ્યોને પુણ્ય આપનાર બન્યો. ત્યાં કીટકો અનેક પ્રકારના છિદ્ર કરે છે.

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

ત્યાં જે શિલાઓ જળમાં પડે છે તે અત્યંત પુણ્યદાયી છે. પરંતુ જે શિલાઓ સ્થલ પર જ રહે છે, તે ‘પિંગલા’ તરીકે જાણીતી છે અને ખરેખર ઉપદ્રવનું કારણ બને છે.

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

આ રીતે તારા પ્રશ્નાનુસાર સર્વ વાત કહી—શંભુ (ભગવાન શિવ)નું આ પુણ્યપ્રદ ચરિત્ર, જે મનુષ્યોને સર્વ શુભ કામનાઓ આપે છે.

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

વિષ્ણુ-માહાત્મ્યથી મિશ્રિત આ આખ્યાન કહેવામાં આવ્યું. આ પુણ્યકથા ભોગ અને મોક્ષ બન્ને આપે છે. હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?