बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
અધ્યાય 56માં નારદ સનત્કુમારને પૂછે છે કે કૃષ્ણ અનિરુદ્ધ અને તેની પત્ની સાથે દ્વારકાને ગયા પછી બાણે શું કર્યું. સનત્કુમાર બાણના ઘોર શોક અને પોતાના ખોટા નિર્ણયની આત્મસ્મૃતિથી થયેલા પસ્તાવાનું વર્ણન કરે છે. એ સમયે શિવગણોના અગ્રણી નંદીશ્વર શોકગ્રસ્ત અસુર-ભક્ત બાણને ઉપદેશ આપે છે—અતિગ્લાનિ છોડ, બનેલું શિવેચ્છા માની લે, શિવસ્મરણ વધાર અને નિયમિત મહોત્સવ/ઉત્સવ-પૂજા કર. આ ઉપદેશથી બાણ સ્થિર થાય છે, ઝડપથી શિવધામ જઈ પ્રણામ કરે છે, દૈન્યથી રડે છે અને સ્તોત્ર, સાષ્ટાંગ પ્રણામ તથા વિધિવત અંગચેષ્ટાઓથી ભક્તિ વ્યક્ત કરે છે. અંતે તે નિર્ધારિત મુદ્રાઓ સાથે પ્રખ્યાત તાંડવ નૃત્ય કરે છે. કથા શોકથી ભક્તિપ્રવૃત્તિ તરફ વળે છે અને શિવની કરુણા તથા સ્મરણ-પૂજા-શરણાગતિની પરિવર્તનકારી શક્તિ દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने
નારદ બોલ્યા—કૃષ્ણ દ્વારકામાં ગયા પછી, અનિરુદ્ધ અને તેની પત્ની વિષે બાણે ત્યારબાદ શું કર્યું? હે મહામુને, સાચી વાત કહો।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा
સનત્કુમાર બોલ્યા—કૃષ્ણ અનિરુદ્ધ અને તેની પત્ની સાથે દ્વારકામાં ગયા પછી, બાણ પોતાના હૃદયમાં પોતાની અજ્ઞાનજનિત મૂર્ખતા સ્મરીને દુઃખિત થયો।
Verse 3
ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्
ત્યારે શિવગણોમાં શ્રેષ્ઠ નંદીએ દુઃખિત બાણને કહ્યું—એ દૈત્યનું અંગ રક્તથી લિપ્ત હતું અને તે દહનકારી સંતાપથી પીડાતો હતો।
Verse 4
नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्
નંદીશ્વરે કહ્યું—હે બાણ, શંકરના સચ્ચા ભક્ત! માનવીની જેમ શોક ન કર. શંભુ ભક્તો પર દયાળુ છે; તેઓ ‘ભક્તવત્સલ’ નામ ધારણ કરે છે।
Verse 5
तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः
જે કંઈ બન્યું છે તે તેની ઇચ્છાથી જ બન્યું છે—આ નિશ્ચય મનમાં દૃઢ રાખો. હે ભક્તશાર્દૂલ, એમ જ માનો અને ભગવાન શિવનું વારંવાર સ્મરણ કરો.
Verse 6
मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः
પ્રથમ મનને સમાધિમાં સ્થિર કરો, પછી દરરોજ મહોત્સવનું અનુષ્ઠાન કરો. ભક્તાનુકંપી શંકર પુનઃપુનઃ કૃપા-પ્રસાદ આપે છે.
Verse 7
नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः
ત્યારે નંદીના વચનને હૃદયમાં ધારણ કરીને, શત્રુએ માત્ર શિરમાત્ર રાખેલો બાણ પણ ધૈર્ય ધરી, મહામન બની, ત્વરિત શિવધામે ગયો.
Verse 8
गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः
ત્યાં જઈ પ્રભુ શિવને નમીને તે અત્યંત વ્યાકુળ થઈ રડી પડ્યો; બાણનો ગર્વ સંપૂર્ણ ઓસર્યો અને મન પ્રેમ-ભક્તિથી વ્યાકુલ બન્યું.
Verse 9
संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्
તે અનેક પ્રકારના સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરતો અને વારંવાર નમીને પ્રણામ કરતો; યથોચિત રીતે પગથી તાલબદ્ધ ઘાત કરતો અને હાથોને લયમાં હલાવતો રહ્યો.
Verse 10
ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि
તે મુખ્ય તાંડવ નૃત્ય નાચ્યો, જે પ્રત્યાલીઢ વગેરે વીરસ્થિતિઓથી શોભિત હતું; તેમજ આલીઢ વગેરે વિવિધ સ્થાનકોના અનેક આકારોથી પણ ઉજ્જ્વળ હતું.
Verse 11
सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः
સહસ્રશઃ આવેલા દળો સાથે, સુખદ જયઘોષોના હજારો સ્વર ઊઠ્યા; ભ્રૂક્ષેપના સંકેતો સહિત, શિરઃકંપનના પણ હજારો પ્રવાહો બહુ સંખ્યામાં આવ્યા।
Verse 12
वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्
ધીમે ધીમે તેણે અનેક આકારનાં જળ દર્શાવ્યાં; પછી રક્તધારાઓથી ધરાતળને ભીંજવી દીધું।
Verse 13
रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः
મહાભક્ત બાણાસુરે પોતાની ગતિની ચિંતા ભૂલી નમન કરીને, શૂલધારી ચંદ્રશેખર રુદ્રને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 14
ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः
પછી ભક્તવત્સલ ભગવાને મહાન નૃત્ય કર્યું; નૃત્ય-ગીતપ્રિય હર પ્રસન્ન થઈ બાણને બોલ્યા।
Verse 15
रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते
રુદ્ર બોલ્યા— હે બાણ, બલિના પુત્ર! તારા નૃત્યથી હું સંતોષ પામ્યો છું. હે દૈત્યેન્દ્ર, તારા મનમાં જે હોય તે વર ગ્રહણ કર।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे
સનત્કુમાર બોલ્યા— હે મુને, શંભુના વચન સાંભળી તે સમયે દૈત્યેન્દ્ર બાણ જાણે મોહીત થયો; છતાં તે વર તેના ઘા ભરવામાં અસરકારક રહ્યો।
Verse 17
बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये
તે બાહુયુદ્ધમાંથી ગણપતિનું અક્ષય સર્વભૌમત્વ પ્રગટ થયું; અને ઉષાપુત્રનું રાજ્ય ત્યાં શોણિતક નામે પ્રસિદ્ધ નગરીમાં સ્થાપિત થયું।
Verse 18
निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता
દેવો—વિશેષ કરીને વિષ્ણુ—નિર્વૈર ભાવમાં રહે છે; પરંતુ દુષ્ટ દૈત્ય-પ્રકૃતિ એવી નથી, કારણ કે તે રજસ અને તમસથી બંધાયેલી છે।
Verse 19
शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु
હે મુને, શંભુભક્તિ વિશેષરૂપે સદા નિર્વિકાર રહે છે; તે શિવભક્તો પ્રત્યે સ્નેહ અને સર્વ જીવો પ્રત્યે દયા રૂપે પ્રગટે છે।
Verse 20
कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः
શંભુ પાસેથી વર પ્રાપ્ત કરીને બલિપુત્ર તે મહાસુર પ્રેમાશ્રુથી ભરેલા નેત્રો સાથે, સુકૃત અંજલિ જોડીને રુદ્રની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 21
बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे
બાણ બોલ્યો—હે દેવદેવ મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ! હે મહેશાન, હું તમને નમસ્કાર કરું છું; તમે દીનોના બંધુ, દયાના સાગર છો।
Verse 22
कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो
હે કૃપાસાગર શંકર! તમે મારા પર અતિશય કૃપા કરી છે. હે પ્રભુ, તમારી પ્રસન્ન કૃપાથી મારો સર્વ ગર્વ દૂર થઈ ગયો છે।
Verse 23
त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः
તમે જ બ્રહ્મ, પરમાત્મા, સર્વવ્યાપી અને અખિલેશ્વર છો. હે ઉગ્રેશ! જેમનું શરીર જ બ્રહ્માંડ છે, તમે વિરાટ્ સ્વરૂપ, સર્વસમાવેશક અને સર્વથી પર પરમ છો।
Verse 24
नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो
હે પ્રભુ! તમારી નાભિ આકાશ છે, તમારું મુખ અગ્નિ છે, અને જળ તમારું બીજ છે. દિશાઓ તમારા કાન છે; દ્યૌ (સ્વર્ગ) તમારું શિર છે; પૃથ્વી તમારા ચરણ છે; અને ચંદ્ર તમારું મન છે।
Verse 25
दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव
તમારી દૃષ્ટિ સૂર્ય છે, તમારું જઠર સમુદ્ર છે, અને તમારી ભુજા નાગેન્દ્ર છે. તમારી ધિષણા (બુદ્ધિ) વિધિ-નિયમ છે. તમે જ બ્રહ્મા, પ્રજાપતિ અને સૃષ્ટિનો વિસર્ગ; અને ખરેખર ધર્મ તમારું હૃદય છે।
Verse 26
रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्
હે નાથ! તમારા દેહના રોમ ઔષધિઓ છે, તમારી જટાઓ વરસાદ લાવનારા મેઘો છે. ત્રિગુણો જ તમારા ત્રિનેત્ર છે. તમે સર્વના અંતર્યામી આત્મા, પરમ પુરુષ છો.
Verse 27
ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च
તેઓ કહે છે—તમારું મુખ બ્રાહ્મણ છે, તમારી ભુજાઓ ક્ષત્રિય છે; તમારી ઊરુ વૈશ્ય કહેવાય છે અને તમારા પાદ શૂદ્ર કહેવાય છે।
Verse 28
त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्
હે મહેશ્વર! તમે જ સદા સર્વ જીવો દ્વારા ઉપાસ્ય છો. જે પુરુષ તમારું ભજન કરે છે તે નિશ્ચયે પરમ મુક્તિ પામે છે.
Verse 29
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्
જે મર્ત્ય તમને—પોતાના પ્રિય ઈશ્વર અને અંતરાત્માને—ત્યજી દે છે, તે વિપરીત બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયવિષયોની પાછળ દોડી અમૃતરૂપ મુક્તિ છોડીને બંધનરૂપ કડવું વિષ પસંદ કરે છે.
Verse 30
विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्
વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, દેવતાઓ અને નિર્મળ આશયવાળા મુનિઓ—સર્વે સંપૂર્ણ ભાવથી તમને, શંકર, પ્રિય ઈશ્વર, શરણ ગયા છે.
Verse 31
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી બલિપુત્ર શરાસુર વિરામ પામ્યો; અને પ્રેમથી પુલકિત દેહે મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યો.
Verse 32
इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत
પોતાના ભક્ત બાણના આવા વચન સાંભળી ભગવાન ભવ (શિવ) બોલ્યા— “તું સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત કરીશ,” એમ કહી તે જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા।
Verse 33
ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्
ત્યારબાદ શંભુની કૃપાથી બાણને મહાકાલત્વ પ્રાપ્ત થયું. રુદ્રનો તે અનુચર બાણ અત્યંત આનંદિત થયો।
Verse 34
इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्
આ રીતે ‘શર’ નામે પ્રસિદ્ધ શંકર—સમસ્ત ગુરુઓના પણ સદ્ગુરુ, શૂલપાણિ મહાદેવ—તેમનો પાવન વર્તાંત અહીં શ્રવણસુખદ ઉત્તમ વચનોમાં કહ્યો છે; જે સર્વ ભુવનોના મધ્યે નિત્ય લીલા કરે છે।
Verse 56
इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના યુદ્ધખંડમાં ‘બાણાસુરને શિવગણપદ પ્રાપ્ત થવાનું વર્ણન’ નામનો છપ્પનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
After Kṛṣṇa returns to Dvārakā with Aniruddha and his wife, Bāṇa becomes distressed; Nandīśvara counsels him to accept Śiva’s will and renew worship, after which Bāṇa approaches Śiva and performs praise and tāṇḍava.
The chapter models a Shaiva psychology of crisis: sorrow is redirected into smaraṇa and ritual discipline, presenting devotion as the method by which inner disorder is stabilized and grace is accessed.
Śiva is highlighted as Śambhu/Śaṅkara the bhaktavatsala (compassionate to devotees), while devotion manifests through stotra, prostration, and tāṇḍava—ritualized speech and body as vehicles of bhakti.