गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
સનત્કુમાર વ્યાસને ગજાસુરવધની પૂર્વભૂમિકા કહે છે. દેવી મહિષાસુરનો વધ કરે તેથી દેવોને શાંતિ મળે છે; પરંતુ મહિષાસુરનો પરાક્રમી પુત્ર ગજાસુર પિતૃવધ સ્મરી પ્રતિશોધ માટે ઘોર તપ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે. તે હિમાલયની ખીણમાં વનમાં જઈ હાથ ઊંચા કરીને, નજર સ્થિર રાખીને, વિધાતા બ્રહ્માને લક્ષ્ય કરી અજયત્વનો વર માગવા તપ કરે છે. વરમાં તે શરત મૂકે છે—પુરુષ-સ્ત્રી દ્વારા, ખાસ કરીને કામવશ થયેલાઓ દ્વારા, પોતે અવધ્ય રહે; આ વર-છિદ્રનો સંકેત છે. તેના તપથી મસ્તકમાંથી અગ્નિતેજ પ્રગટે છે; નદીઓ-સમુદ્રો ઉથલપાથલ થાય, ગ્રહ-નક્ષત્રો ડગમગે, દિશાઓ દહકે અને પૃથ્વી કંપે. દેવો સ્વર્ગ છોડીને બ્રહ્મલોક જઈ સંકટ નિવેદે છે; આમ શિવની કૃપાથી અસુરભય શમાવનારી અથડામણ માટે પરિસ્થિતિ રચાય છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्रेम्णा चरितं शशिमौलिनः । यथाऽवधीत्त्रिशूलेन दानवेन्द्रं गजासुरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ! મહાપ્રેમથી શશિમૌલિ ભગવાન શિવનું પાવન ચરિત્ર સાંભળો; તેમણે ત્રિશૂલથી દાનવેન્દ્ર ગજાસુરનો કેવી રીતે વધ કર્યો તે।
Verse 2
दानवे निहते देव्या समरे महिषासुरे । देवानां च हितार्थाय पुरा देवाः सुखं ययुः
દેવોના હિતાર્થે દેવીયે સમરમાં દાનવ મહિષાસુરનો વધ કર્યો; ત્યારે પ્રાચીન દેવગણ શાંતિ અને સુખથી પ્રસન્નચિત્તે પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 3
तस्य पुत्रो महावीरो मुनीश्वर गजासुरः । पितुर्वधं हि संस्मृत्य कृतं देव्या सुरार्थनात्
હે મુનીશ્વર! તેનો પુત્ર મહાવીર ગજાસુર હતો. પિતૃવધનું સ્મરણ કરીને, દેવોની પ્રાર્થનાથી દેવીની પ્રેરણામાં, તેણે તે (વૈરભર્યું) કાર્ય આરંભ્યું।
Verse 4
स तद्वैरमनुस्मृत्य तपोर्थं गतवान्वने । समुद्दिश्य विधिं प्रीत्या तताप परमं तपः
તે વૈરનું સ્મરણ કરીને તે તપ માટે વનમાં ગયો; અને પ્રેમભક્તિથી વિધિનું આવાહન કરી, નિયમપૂર્વક પરમ તપ આચર્યું।
Verse 5
अवध्योहं भविष्यामि स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितः । संविचार्येति मनसाऽभूत्तपोरतमानसः
મનમાં એવો વિચાર કરીને—“હું અવધ્ય બનીશ, સ્ત્રી કે પુરુષજન્ય કામથી જીતાશે નહીં”—એમ વિચારી તે તપમાં રત, તપોનિષ્ઠ મનવાળો થયો।
Verse 6
स तेपे हिमवद्द्रोण्यां तपः परमदारु णम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादांगुष्ठाश्रितावनिः
તેણે હિમાલયની ખીણમાં અત્યંત દારુણ તપ કર્યું—બાહુઓ ઊંચા ઉઠાવી, દૃષ્ટિ આકાશમાં સ્થિર રાખી, અને માત્ર પગના અંગૂઠાના ટોચ પર ધરતીનો આધાર લઈને।
Verse 7
जटाभारैस्स वै रेजे प्रलयार्क इवांशुभिः । महिषासुरपुत्रोऽसौ गजासुर उदारधीः
જટાઓના ભારે ભારથી તે એવો તેજસ્વી દેખાતો હતો જાણે પ્રલયકાળનો સૂર્ય કિરણો સાથે જ્વલિત હોય. તે મહિષાસુરનો પુત્ર ગજાસુર—ઉદારબુદ્ધિ મહાબલી હતો।
Verse 8
तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतस्सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्ध्वमधोलोकास्तापयन्विष्वगीरितः
તેના મસ્તકમાંથી ધુમાડા સાથે તપોમય અગ્નિ પ્રગટ થયો; તે સર્વ દિશામાં ફેલાઈ તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધોલોક—બધા લોકોને દહન કરવા લાગ્યો।
Verse 9
चुक्षुभुर्नद्युदन्वंतश्चाग्नेर्मूर्द्धसमुद्भवात् । निपेतुस्सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश
મૂર્ધામાંથી ઉદ્ભવેલા તે જ્વલંત અગ્નિના કારણે નદીઓ અને સમુદ્રો ઉથલપાથલ થયા; ગ્રહો સહિત તારાઓ પોતાના સ્થાનેથી પડી ગયા અને દસેય દિશાઓ પ્રજ્વલિત થઈ ઉઠीं।
Verse 10
तेन तप्तास्तुरास्सर्वे दिवं त्यक्त्वा सवासवाः । ब्रह्मलोकं ययुर्विज्ञापयामासुश्चचाल भूः
તે પ્રચંડ તેજથી દગ્ધ થઈ, ઇન્દ્ર સહિત દેવગણ સાથે બધા દાનવો સ્વર્ગ ત્યજી બ્રહ્મલોક ગયા અને તે વાતની જાણ કરી; અને ધરતી પણ કંપી ઉઠી।
Verse 11
देवा ऊचुः । विधे गजासुरतपस्तप्ता वयमथाकुलाः । न शक्नुमो दिवि स्थातुमतस्ते शरणं गताः
દેવોએ કહ્યું—હે વિધાતા બ્રહ્મા! ગજાસુરના તપથી દગ્ધ થઈ અમે વ્યાકુળ અને મોહિત થઈ ગયા છીએ. સ્વર્ગમાં પણ રહી શકતા નથી; તેથી તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ।
Verse 12
विधेह्युपशमं तस्य चान्याञ्जीवयितुं कृपा । लोका नंक्ष्यत्यन्यथा हि सत्यंसत्यं ब्रुवामहे
કૃપા કરીને તેની ક્રોધાગ્નિને શાંત કરો અને અન્ય સૌને ફરી જીવિત કરો. નહિતર લોકોએ નિશ્ચયે નાશ પામશે; અમે સત્ય—માત્ર સત્ય—કહીએ છીએ।
Verse 13
इति विज्ञापितो देवैर्वासवाद्यैस्स आत्मभूः । भृगुदक्षादिभिर्ब्रह्मा ययौ दैत्यवराश्रमम्
આ રીતે વાસવ (ઇન્દ્ર) આદિ દેવોએ વિનંતી કરતાં, આત્મભૂ બ્રહ્મા ભૃગુ, દક્ષ વગેરે ઋષિઓ સાથે દૈત્યના શ્રેષ્ઠ આશ્રમ તરફ ગયા।
Verse 14
तपंतं तपसा लोका न्यथाऽभ्रापिहितं दिवि । विलक्ष्य विस्मितः प्राह विहसन्सृष्टिकारकः
તે તપસ્યાથી લોકો દગ્ધ થતા—જાણે આકાશ વાદળોથી ઢંકાઈ ગયું હોય—એવું જોઈ, સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્મા આશ્ચર્યચકિત થઈ મૃદુ હાસ્ય સાથે બોલ્યા।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ दैत्येन्द्र तपस्सिद्धोसि माहिषे । प्राप्तोऽहं वरदस्तात वरं वृणु यथेप्सितम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—ઉઠ, ઊઠ, હે દૈત્યેન્દ્ર મહિષા! તારો તપ સફળ થયો છે. પ્રિય, હું વરદાતા બની આવ્યો છું; તને જે ઇચ્છા હોય તેવો વર માગ।
Verse 17
गजासुर उवाच । नमस्ते देवदेवेश यदि दास्यसि मे वरम् । अवध्योऽहं भवेयं वै स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः
ગજાસુર બોલ્યો—હે દેવોના દેવેશ, તમને નમસ્કાર. જો તમે મને વર આપશો, તો સ્ત્રીઓ તથા કામથી જીતાયેલા પુરુષો દ્વારા હું અવધ્ય બની રહું।
Verse 18
महाबलो महावीर्योऽजेयो देवादिभिस्सदा । सर्वेषां लोकपालानां निखिलर्द्धिसुभुग्विभो
હે વિભો! તમે મહાબળવાન, મહાવીર્યવાન છો; દેવો આદિ દ્વારા પણ સદા અજેય છો. તમે સર્વ સિદ્ધિ-સમૃદ્ધિના તેજસ્વી સ્વામી, સર્વ લોકપાલોથી પણ શ્રેષ્ઠ છો.
Verse 19
सनत्कुमार उवाच । एवं वृतश्शतधृतिर्दानवेन स तेन वै । प्रादात्तत्तपसा प्रीतो वरं तस्य सुदुर्लभम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—એ રીતે તે દાનવ દ્વારા વિનંતી થતાં, શતધૃતિ તેના તપથી પ્રસન્ન થઈ તેને અતિ દુર્લભ એવો વરદાન આપ્યો.
Verse 20
एवं लब्धवरो दैत्यो माहिषिश्च गजासुरः । सुप्रसन्नमनास्सोऽथ स्वधाम प्रत्यपद्यत
આ રીતે વર પ્રાપ્ત કરીને, મહિષી-સમ્ભવ દૈત્ય ગજાસુર હૃદયથી અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને પછી પોતાના સ્વધામે પરત ગયો.
Verse 21
स विजित्य दिशस्सर्वा लोकांश्च त्रीन्महासुरः । देवासुरमनुष्येन्द्रान्गंधर्वगरुडोरगान्
તે મહાસુરે સર્વ દિશાઓ અને ત્રિલોક જીત્યા પછી, દેવ-અસુરોના મુખ્ય, મનુષ્યોના રાજાઓ તથા ગંધર્વો, ગરુડ અને નાગોને પણ વશમાં કર્યા.
Verse 22
इत्यादीन्निखिलाञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा
આ રીતે સર્વને જીતીને વશમાં કરીને, વિશ્વજિતે પોતાના તેજના બળથી લોકપાલોના આસન અને સ્થાન પણ હરી લીધાં।
Verse 23
देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिविष्टपम् । महेन्द्रभवनं साक्षान्निर्मितं विश्वकर्मणा
દેવોના ઉદ્યાનોની શોભાથી શોભિત ત્રિવિષ્ટપ લોક ઝળહળતો હતો; ત્યાં વિશ્વકર્માએ રચેલું મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)નું સాక్షાત્ ભવન હતું.
Verse 24
तस्मिन्महेन्द्रस्य गृहे महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवंद्यांघ्रियुगः सुरादिभिः प्रतापितैरूर्जितचंडशासनः
ત્યાં મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ના ગૃહમાં તે મહાબળવાન, મહામન, લોકોને જીતી એકરાટ બનેલો, સુખથી વિહાર કરતો હતો; દેવો વગેરે તેના પ્રતાપથી દબાઈ તેના ચરણયુગળને વંદન કરતા, કારણ કે તેનું શાસન પ્રબળ અને કઠોર હતું.
Verse 25
स इत्थं निर्जितककुबेकराड् विषयान्प्रियान् । यथोपजोषं भुंजानो नातृप्यदजितेन्द्रियः
આ રીતે તેણે દિશાઓના અધિપતિઓને જીતીને પ્રિય ભોગવિષયો મેળવ્યા છતાં, મનગમતું ભોગવ્યો; પરંતુ ઇન્દ્રિયો અજિત હોવાથી તેને કદી તૃપ્તિ મળી નહીં।
Verse 26
एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिनः । काले व्यतीते महति पापबुद्धिरभूत्ततः
આ રીતે ઐશ્વર્યથી મત્ત, દર્પથી ઉદ્ધત અને અધર્મમાર્ગે ચાલનાર તેનામાં, ઘણો સમય વીતી ગયા પછી પાપબુદ્ધિ ઉદભવી।
Verse 27
महिषासुरपुत्रोऽसौ संचिक्लेश द्विजान्वरान् । तापसान्नितरां पृथ्व्यां दानवस्सुखमर्दनः
તે મહિષાસુરનો પુત્ર દાનવ, બીજાના સુખનો નાશ કરનાર, પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) બહુ સતાવતો અને તપસ્વીઓને પણ અત્યંત પીડિત કરતો હતો।
Verse 28
सुरान्नरांश्च प्रमथान्सर्वाञ्चिक्लेश दुर्मतिः । धर्मान्वितान्विशेषेण पूर्ववैरमनुस्मरन्
એ દુર્મતિએ દેવો, મનુષ્યો અને સર્વ પ્રમથોને અત્યંત ક્લેશ આપ્યો; વિશેષ કરીને ધર્મનિષ્ઠોને, પૂર્વ વૈરનું સ્મરણ કરતાં.
Verse 29
एकस्मिन्समये तात दानवोऽसौ महाबलः । अगच्छद्राजधानीं व शंकरस्य गजासुरः
એક સમયે, તાત, તે મહાબળી દાનવ ગજાસુર શંકરના રાજધાની તરફ નીકળ્યો અને ત્યાં પહોંચી ગયો।
Verse 30
समागतेऽसुरेन्द्रे हि महान्कलकलो मुने । त्रातत्रातेति तत्रासीदानंदनवासिनाम्
હે મુને, અસુરેન્દ્ર આવ્યા સાથે ત્યાં ભારે કકળાટ થયો; અને આનંદનિવાસીઓમાં “ત્રાતા! ત્રાતા! બચાવો!” નો નાદ ગુંજ્યો।
Verse 31
महिषाऽसुरपुत्रोऽसौ यदा पुर्यां समागतः । प्रमथन्प्रमथान्सर्वान्निजवीर्यमदोद्धतः
મહિષાસુરનો તે પુત્ર જ્યારે નગરમાં આવ્યો, ત્યારે પોતાના પરાક્રમના મદમાં ઉન્મત્ત થઈ તેણે શિવના પ્રમથગણોને સર્વત્ર દબાવી પીડાવા માંડ્યા।
Verse 32
तस्मिन्नवसरे देवाश्शक्राद्यास्तत्पराजिताः । शिवस्य शरणं जग्मुर्नत्वा तुष्टुवुरादरात्
એ જ સમયે, શક્ર વગેરે દેવતાઓ તેની પાસે પરાજિત થઈ ભગવાન શિવની શરણમાં ગયા; નમસ્કાર કરીને તેમણે આદરપૂર્વક સ્તુતિ કરી।
Verse 33
न्यवेदयन्दानवस्य तस्य काश्यां समागमम् । क्लेशाधिक्यं तत्रत्यानां तन्नाथानां विशेषतः
તેમણે તે દાનવના કાશીમાં આગમનની વાત રજૂ કરી અને જણાવ્યું કે ત્યાંના લોકોનું કષ્ટ ઘણું વધ્યું છે—ખાસ કરીને નગરના નાથો અને રક્ષકોનું।
Verse 34
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव तव पुर्यां गतोसुरः । कष्टं दत्ते त्वज्जनानां तं जहि त्वं कृपानिधे
દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવ મહાદેવ! તારી પુરીમાં એક અસુર પ્રવેશ્યો છે. તે તારા જનને ભારે કષ્ટ આપે છે; હે કૃપાનિધિ, તું તેને સંહાર કર.
Verse 35
यत्रयत्र धरायां च चरणं प्रमिणोति हि । अचलां सचलां तत्र करोति निज भारतः
પૃથ્વી પર જ્યાં જ્યાં તે પગ મૂકી પગલાં માપે છે, ત્યાં તેની પોતાની શક્તિ અચળ ધરતીને પણ ચલાયમાન કરી દે છે.
Verse 36
ऊरुवेगेन तरवः पतंति शिखरैस्सह । यस्य दोर्दंडघातेन चूर्णा स्युश्च शिलोच्चयाः
જેના ઉરુના પ્રચંડ વેગથી વૃક્ષો શિખરો સહિત પડી જાય છે, અને જેના ભુજદંડના પ્રહારે ઊંચા શિલાકૂટ પણ ચૂર્ણ થઈ જાય છે.
Verse 37
यस्य मौलिजसंघर्षाद्घना व्योम त्यजंत्यपि । नीलिमानं न चाद्यापि जह्युस्तत्केशसंगजम्
જેના મૌલી અને કેશના ઘર્ષણથી વાદળો પણ આકાશ છોડે છે; છતાં તેના કેશ-સંસ્પર્શથી જન્મેલી તે નિલિમા તેઓ આજેય છોડતા નથી.
Verse 38
यस्य विश्वाससंभारैरुत्तरंगा महाब्धयः । नद्योप्यमन्दकल्लोला भवंति तिमिभिस्सह
જેનાં શ્વાસોચ્છ્વાસના પ્રચંડ બળથી મહાસાગરો મહાતરંગોથી ઉછળે છે; નદીઓ પણ મહામાછલીઓ સાથે ઉગ્ર લહેરોથી ઉફનાય છે।
Verse 39
योजनानां सहस्राणि नव यस्य समुच्छ्रयः । तावानेव हि विस्तारस्तनोर्मायाविनोऽस्य हि
આ માયાવીની ઊંચાઈ નવ હજાર યોજન હતી; અને એટલો જ તેના દેહનો વિસ્તાર પણ હતો—માયાથી ધારણ કરેલું તેનું વિશાળ રૂપ એવું હતું।
Verse 40
यन्नेत्रयोः पिंगलिमा तथा तरलिमा पुनः । विद्युताः नोह्यतेऽद्यापि सोऽयं स्माऽऽयाति सत्वरम्
તેના નેત્રોમાં તે પિંગલ (તામ્ર) તેજ અને ફરી તે ચંચળ, કંપતી ઝલક—આજે પણ વીજળી જેવી અસહ્ય છે. જુઓ, એ જ તો ઝડપથી આવી પહોંચ્યો છે।
Verse 41
यां यां दिशं समभ्येति सोयं दुस्सह दानवः । अवध्योऽहं भवामीति स्त्रीपुंसैः कामनिर्जितैः
જે જે દિશામાં તે દુષ્સહ દાનવ આગળ વધે છે, ત્યાં તે ઘોષણા કરે છે—“હું અવધ્ય છું, મને કોઈ મારી શકતું નથી”; અને કામથી જીતાયેલા સ્ત્રી-પુરુષો તેના વશમાં થઈ જાય છે.
Verse 42
इत्येवं चेष्टितं तस्य दानवस्य निवेदितम् । रक्षस्व भक्तान्देवेश काशीरक्षणतत्पर
આ રીતે તે દાનવનું વર્તન સંપૂર્ણ રીતે નિવેદિત થયું છે. હે દેવેશ, તમારા ભક્તોની રક્ષા કરો—તમે જે કાશીની રક્ષા માટે સદા તત્પર છો.
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इति संप्रार्थितो देवैर्भक्तरक्षणतत्परः । तत्राऽऽजगाम सोरं तद्वधकामनया हरः
સનત્કુમાર બોલ્યા—દેવોએ આ રીતે પ્રાર્થના કરતાં, ભક્તરક્ષામાં સદા તત્પર હર, તેને વધ કરવાની ઇચ્છાથી ત્યાં સોર પાસે આવ્યા.
Verse 44
आगतं तं समालोक्य शंकरं भक्तवत्सलम् । त्रिशूलहस्तं गर्जंतं जगर्ज स गजासुरः
ભક્તવત્સલ, ત્રિશૂલધારી, ગર્જતા શંકરને આવતાં જોઈ ગજાસુર પણ ગર્જ્યો.
Verse 45
ततस्तयोर्महानासीत्समरो दारुणोऽद्भुतः । नानास्त्रशस्त्रसंपातैर्वीरारावं प्रकुर्वतोः
પછી તે બંને વચ્ચે ભયંકર અને અદ્ભુત એવો મહાસમર ઊભો થયો. નાનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્રોના વરસાદમાં બંનેએ વીરગર્જના કરી.
Verse 46
गजासुरोतितेजस्वी महाबलपराक्रमः । विव्याध गिरिशं बाणैस्तीक्ष्णैर्दानवघातिनम्
ગજાસુર સમ તેજથી પ્રજ્વલિત, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત તે દાનવઘાતક ગિરીશ (ભગવાન શિવ)ને તીક્ષ્ણ બાણોથી વિંધ્યો.
Verse 47
अथ रुद्रो रौद्रतनुः स्वशरैरतिदारुणैः । तच्छरांश्चिच्छिदे तूर्णमप्राप्तांस्तिलशो मुने
પછી રુદ્રે રૌદ્ર તનુ ધારણ કરી, હે મુને, પોતાના અતિ ભયંકર બાણોથી તે બાણોને પણ પહોંચતાં પહેલાં જ ત્વરિત તિલતિલા કરી કાપી નાંખ્યા.
Verse 48
ततो गजासुरः कुद्धोऽभ्यधावत्तं महेश्वरम् । खड्गहस्तः प्रगर्ज्योच्चैर्हतोसीत्यद्य वै मया
પછી ક્રોધિત ગજાસુર મહેશ્વર પર ધસી આવ્યો. હાથમાં ખડ્ગ લઈને તે ઊંચે સ્વરે ગર્જ્યો—“આજે નિશ્ચયે તું મારા હાથે મારાશે!”
Verse 49
ततस्त्रिशूलहेतिस्तमायांतं दैत्यपुंगवम् । विज्ञायावध्यमन्येन शूलेनाभिजघान तम्
ત્યારે ત્રિશૂલધારીએ આગળ આવતાં તે દૈત્યશ્રેષ્ઠને જોઈ જાણ્યું કે તે અન્ય ઉપાયથી અવધ્ય છે; તેથી તેણે બીજા ત્રિશૂલ-શસ્ત્રથી તેને પ્રહાર કર્યો।
Verse 50
प्रोतस्तेन त्रिशूलेन स च दैत्यो गजासुरः । छत्रीकृतमिवात्मानं मन्यमाना जगौ हरम्
તે ત્રિશૂલથી ભેદાયેલો દૈત્ય ગજાસુર, પોતાને જાણે રાજછત્ર બનાવાયો હોય એમ માનીને, હર (શિવ)ને સંબોધીને બોલ્યો।
Verse 51
गजासुर उवाच । देवदेव महादेव तव भक्तोऽस्मि सर्वथा । जाने त्वां त्रिदिवेशानं त्रिशूलिन्स्मरहारिणम्
ગજાસુર બોલ્યો—હે દેવદેવ મહાદેવ! હું સર્વથા તમારો ભક્ત છું. હું તમને ત્રિદિવેશ, ત્રિશૂલધારી અને સ્મરહારિ (કામદેવના સંહારક) તરીકે જાણું છું।
Verse 52
तव हस्ते मम वधो महाश्रेयस्करो मतः । अंधकारे महेशान त्रिपुरांतक सर्वग
તમારા હાથે મારું વધ થવું મારા મત પ્રમાણે પરમ શ્રેયસ્કર છે. હે મહેશાન, હે ત્રિપુરાંતક, હે સર્વવ્યાપી પ્રભુ—આ અંધકાર (અજ્ઞાન)માં પણ હું તમારું જ શરણ લઉં છું।
Verse 53
किंचिद्विज्ञप्तुमिच्छामि तच्छृणुष्व कृपाकर । सत्यं ब्रवीमि नासत्यं मृत्युंजय विचारय
હું કંઈક વિનંતી કરવી ઇચ્છું છું—હે કૃપાકર, તે સાંભળો. હું સત્ય બોલું છું, અસત્ય નહીં; હે મૃત્યુઞ્જય, વિચાર કરો।
Verse 54
त्वमेको जगतां वंद्यो विश्वस्योपरि संस्थितः । कालेन सर्वैर्मर्तव्यं श्रेयसे मृत्युरीदृशः
તમે એકલા જ સર્વ લોકોના વંદનીય છો અને સમગ્ર વિશ્વના ઉપર પ્રતિષ્ઠિત છો। કાળે સર્વેને મરવું જ પડે; યોગ્ય સમયે આવતું એવું મૃત્યુ પરમ શ્રેયનું સાધન બને છે।
Verse 55
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शंकरः करुणानिधिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेशो माहिषेयं गजासुरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી કરુણાનિધિ શંકર હસ્યા, અને ઈશ્વરે માહિષેય ગજાસુરને પ્રત્યુત્તર આપ્યો।
Verse 56
ईश्वर उवाच । महापराक्रमनिधे दानवोत्तम सन्मते । गजासुर प्रसन्नोस्मि स्वानकूलं वरं वृणु
ઈશ્વરે કહ્યું—હે મહાપરાક્રમના નિધિ, હે દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ, હે સન્મતિ ગજાસુર! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તને અનુકૂળ એવો વર માગ।
Verse 57
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गजासुरवधो नाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘ગજાસુરવધ’ નામનો સત્તાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 58
गजासुर उवाच । यदि प्रसन्नो दिग्वासस्तदा दित्यं वसान मे । इमां कृत्तिं महेशान त्वत्त्रिशूलाग्निपाविताम्
ગજાસુર બોલ્યો—હે દિગ્વાસસ્! જો તમે પ્રસન્ન હો તો, હે આદિત્યસમાન પ્રભુ, મારી આ ખાલ ધારણ કરો—હે મહેશાન, જે તમારી ત્રિશૂલાગ્નિથી પવિત્ર થઈ છે.
Verse 59
स्वप्रमाणां सुखस्पर्शां रणांगणपणीकृताम् । दर्शनीयां महादिव्यां सर्वदैव सुखावहाम्
તે યોગ્ય પ્રમાણવાળી અને સ્પર્શે સુખદ હતી—જાણે રણભૂમિમાં પણ તરીકે મૂકાયેલી હોય. દર્શનીય, મહાદિવ્ય અને સદૈવ સુખ આપનારી હતી.
Verse 60
इष्टगंधिस्सदैवास्तु सदैवास्त्वतिकोमला । सदैव निर्मला चास्तु सदैवास्त्वतिमंडनाम्
તે સદા મનોહર સુગંધથી યુક્ત રહે; સદા અતિ કોમળ રહે. તે સદા નિર્મળ રહે અને સદા પરમ અલંકારોથી વિભૂષિત રહે.
Verse 61
महातपोनलज्वालां प्राप्यापि सुचिरं विभो । न दग्धा कृत्तिरेषा मे पुण्यगंधनिधेस्ततः
હે વિભો! મહાતપના અગ્નિજ્વાળામાં લાંબા સમય સુધી પડ્યા છતાં મારી આ કૃત્તિ દગ્ધ થઈ નથી; કારણ કે તે પુણ્ય અને પવિત્ર સુગંધના નિધિમાંથી ઉત્પન્ન છે.
Verse 62
यदि पुण्यवती नैषा मम कृत्ति दिगंबर । तदा त्वदंगसंगोस्याः कथं जातो रणांगणे
“જો આ ખરેખર પુણ્યવતી હોય, હે દિગંબર, અને આ મારી કૃત્તિ (ચર્મવસ્ત્ર) હોય, તો રણાંગણે તેના સાથે તારા અંગોનો સ્પર્શ કેવી રીતે થયો?”
Verse 63
अन्यं च मे वरं देहि यदि तुष्टोऽसि शंकर । नामास्तु कृत्तिवासास्ते प्रारभ्याद्यतनं दिनम्
હે શંકર, જો તમે પ્રસન્ન હો તો મને એક વધુ વર આપો—આજના દિવસથી તમારું નામ ‘કૃત્તિવાસ’ રહે.
Verse 64
सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वेति स वचस्तस्य शंकरो भक्तवत्सलः । तथेत्युवाच सुप्रीतो महिषासुरजं च तम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી ભક્તવત્સલ શંકર અતિ પ્રસન્ન થયા અને કહ્યું, “તથાસ્તુ”; અને મહિષાસુર-વંશજ તે ભક્તને પણ સ્વીકાર્યો.
Verse 65
पुनः प्रोवाच प्रीतात्मा दानवं तं गजासुरम् । भक्तप्रियो महेशानो भक्तिनिर्मलमानसम्
પછી પ્રીતાત્મા મહેશ્વર—ભક્તોને પ્રિય અને ભક્તિથી નિર્મળ મનવાળા—તે દાનવ ગજાસુરને ફરી બોલ્યા.
Verse 66
ईश्वर उवाच । इदं पुण्यं शरीरं ते क्षेत्रेऽस्मिन्मुक्तिसाधने । मम लिंगं भवत्वत्र सर्वेषां मुक्तिदायकम्
ઈશ્વરે કહ્યું—મુક્તિ સાધન એવા આ પવિત્ર ક્ષેત્રમાં તારો આ પુણ્ય દેહ અહીં મારું લિંગ બને, જે સર્વને મુક્તિ આપનાર હોય.
Verse 67
कृत्तिवासेश्वरं नाम महापातकनाशनम् । सर्वेषामेव लिंगानां शिरोभूतं विमुक्तिदम्
આ ‘કૃત્તિવાસેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, મહાપાતકોનો નાશક; સર્વ શિવલિંગોમાં આ શિરોરત્ન સમાન છે અને મુક્તિ આપે છે।
Verse 68
कथयित्वेति देवेशस्तत्कृतिं परिगृह्य च । गजासुरस्य महतीं प्रावृणोद्धि दिगंबरः
આ રીતે કહી દેવેશએ તે ચામડું ગ્રહણ કર્યું; અને દિગંબર ભગવાન શિવે ગજાસુરના વિશાળ ચર્મથી પોતાના દેહને આવરી લીધો।
Verse 69
महामहोत्सवो जातस्तस्मिन्नह्नि मुनीश्वर । हर्षमापुर्जनास्सर्वे काशीस्थाः प्रमथास्तथा
હે મુનીશ્વર, એ જ દિવસે મહામહોત્સવ થયો. કાશીમાં વસતા સર્વ લોકો હર્ષિત થયા અને પ્રમથગણ પણ આનંદિત થયા।
Verse 70
हरि ब्रह्मादयो देवा हर्षनिर्भरमानसाः । तुष्टुवुस्तं महेशानं नत्वा सांजलयस्ततः
પછી હરિ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો હર્ષથી ભરેલા મન સાથે તે મહેશાનને નમસ્કાર કરીને, અંજલિ બાંધી સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।
Verse 71
हते तस्मिन्दानवेशे माहिषे हि गजासुरे । स्वस्थानं भेजिरे देवा जगत्स्वास्थ्यमवाप च
દાનવોના અધિપતિ, મહિષદેહી ગજાસુર હણાયો ત્યારે દેવો પોતાના ધામે પરત ગયા અને જગતે ફરી કલ્યાણ તથા વ્યવસ્થા પ્રાપ્ત કરી।
Verse 72
इत्युक्तं चरितं शंभोर्भक्तवात्सल्यसूचकम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धनधान्यप्रवर्द्धनम्
આ રીતે શંભુનું પાવન ચરિત્ર કહાયું, જે ભક્તો પ્રત્યેનું તેમનું ભક્તવાત્સલ્ય દર્શાવે છે. તે સ્વર્ગ્ય પુણ્ય, યશ, આયુષ્ય અને ધન-ધાન્યની વૃદ્ધિ આપે છે.
Verse 73
य इदं शृणुयात्प्रीत्या श्रावयेद्वा शुचिव्रतः । स भुक्त्वा च महासौख्यं लभेतांते परं सुखम्
જે શુચિવ્રત ધારણ કરીને આને પ્રેમપૂર્વક સાંભળે અથવા પાઠ કરાવે, તે અહીં મહાસુખ ભોગવી અંતે પરમ સુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
The narrative prelude to Śiva’s slaying of Gajāsura: Mahīṣāsura’s son undertakes extreme tapas to obtain a boon after recalling his father’s death at Devī’s hands.
Tapas is portrayed as morally ambivalent: when fueled by resentment it becomes a cosmic hazard, forcing the gods to seek higher divine regulation—implying that power without right orientation must be contained by Śiva’s sovereignty.
A fiery, smoky energy arises from Gajāsura’s head; waters churn, celestial bodies fall, the ten directions blaze, the earth trembles, and the devas abandon Svarga for Brahmaloka to report the disturbance.