देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । पुनर्दैत्यं समायांतं दृष्ट्वा देवास्सवासवाः । भयात्प्रकंपितास्सर्वे सहैवादुद्रुवुर्द्रुतम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—દૈત્ય ફરી આગળ આવતો જોઈ, ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવો ભયથી કંપી ઉઠ્યા અને એકસાથે તરત જ દોડી ગયા.

Verse 2

वैकुंठं प्रययुस्सर्वे पुरस्कृत्य प्रजापतिम् । तुष्टुवुस्ते सुरा नत्वा सप्रजापतयोऽखिलाः

ત્યારે સૌએ પ્રજાપતિને અગ્રેસર રાખીને વૈકુંઠ તરફ પ્રયાણ કર્યું. પ્રજાપતિઓ સહિત સર્વ દેવોએ નમસ્કાર કરીને ત્યાં ભગવંતની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી.

Verse 3

देवा ऊचुः । हृषीकेश महाबाहो भगवन् मधुसूदन । नमस्ते देवदेवेश सर्वदैत्यविनाशक

દેવોએ કહ્યું— હે હૃષીકેશ, મહાબાહો, હે ભગવન મધુસૂદન! હે દેવદેવેશ, સર્વ દૈત્યવિનાશક, તમને નમસ્કાર.

Verse 4

मत्स्यरूपाय ते विष्णो वेदान्नीतवते नमः । सत्यव्रतेन सद्राज्ञा प्रलयाब्धिविहारिणे

હે વિષ્ણુ! મત્સ્યરૂપ ધારણ કરીને વેદોનું ઉદ્ધાર કરનાર તમને નમઃ. સદ્રાજા સત્યવ્રત સાથે પ્રલયસમુદ્રમાં વિહાર કરનારને પ્રણામ.

Verse 5

कुर्वाणानां सुराणां च मथनायोद्यमं भृशम् । बिभ्रते मंदरगिरिं कूर्मरूपाय ते नमः

દેવતાઓ સમુદ્રમંથન માટે અત્યંત પ્રયત્ન કરતા હતા ત્યારે મન્દરગિરિને ધારણ કરનાર કૂર્મરૂપધારીને નમઃ.

Verse 6

नमस्ते भगवन्नाथ क्रतवे सूकरात्मने । वसुंधरां जनाधारां मूद्धतो बिभ्रते नमः

હે ભગવન નાથ! ક્રતુના હિતાર્થે સૂકરરૂપ ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. સર્વ જીવોના આધાર એવી વસુંધરાને મસ્તક પર ધારણ કરનારને નમઃ।

Verse 7

वामनाय नमस्तुभ्यमुपेन्द्राख्याय विष्णवे । विप्ररूपेण दैत्येन्द्रं बलिं छलयते विभो

હે વામન, ઉપેન્દ્ર નામે પ્રસિદ્ધ વિષ્ણુ! તમને નમસ્કાર. હે વિભો! બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને દાનવાધિપતિ બલિને છલનાર તમને નમઃ।

Verse 8

नमः परशुरामाय क्षत्रनिःक्षत्रकारिणे । मातुर्हितकृते तुभ्यं कुपितायासतां द्रुहे

ક્ષત્રિયોને નિઃક્ષત્ર કરનાર પરશુરામને નમસ્કાર. માતાના હિત માટે ક્રોધિત થયેલા, દુષ્ટોના શત્રુ તમને નમઃ।

Verse 9

रामाय लोकरामाय मर्यादापुरुषाय ते । रावणांतकरायाशु सीतायाः पतये नमः

લોકોને આનંદ આપનાર રામ, મર્યાદાપુરુષ તમને નમસ્કાર. શીઘ્ર રાવણનો અંત કરનાર, સીતાના પતિ તમને નમઃ।

Verse 10

नमस्ते ज्ञानगूढाय कृष्णाय परमात्मन । राधाविहारशीलाय नानालीलाकराय च

નમસ્કાર—જ્ઞાનગૂઢ પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણને; રાધા-વિહારમાં રમનારને અને અનેક દિવ્ય લીલાઓ કરનારને નમઃ.

Verse 11

नमस्ते गूढदेहाय वेदनिंदाकराय च । योगाचार्याय जैनाय वौद्धरूपाय मापते

ગૂઢ દેહ ધરાવનાર આપને નમસ્કાર; (આવરણરૂપે) વેદની નિંદા કરાવનાર આપને પણ નમસ્કાર. યોગાચાર્ય, જૈનરૂપ અને બૌદ્ધરૂપ ધારણ કરનાર હે પ્રભુ, આપને નમસ્કાર.

Verse 12

नमस्ते कल्किरूपाय म्लेच्छानामंतकारिणे । अनन्तशक्तिरूपाय सद्धर्मस्थापनाय च

કલ્કિરૂપે પ્રગટ થઈ મ્લેચ્છોનો અંત કરનાર આપને નમસ્કાર. અનંત શક્તિરૂપ, સદ્ધર્મ સ્થાપનાર આપને નમસ્કાર.

Verse 13

नमस्ते कपिलरूपाय देवहूत्यै महात्मने । वदते सांख्ययोगं च सांख्याचार्याय वै प्रभो

હે પ્રભુ! દેવહૂતિના મહાત્મા પુત્ર કપિલરૂપે આપને નમસ્કાર. જેણે સાંખ્ય અને યોગનું ઉપદેશ આપ્યું, અને જે નિશ્ચયે સાંખ્યાચાર્ય છે—આપને નમસ્કાર.

Verse 14

नमः परमहंसाय ज्ञानं संवदते परम् । विधात्रे ज्ञानरूपाय येनात्मा संप्रसीदति

પરમ પરમહંસને નમસ્કાર, જે પરમ જ્ઞાનનું પ્રચાર કરે છે. જ્ઞાનરૂપ વિધાતાને નમસ્કાર, જેમના દ્વારા આત્મા પૂર્ણ શાંત અને પ્રકાશિત થાય છે.

Verse 15

वेदव्यासाय वेदानां विभागं कुर्वते नमः । हिताय सर्वलोकानां पुराणरचनाय च

વેદોનું વિભાગીકરણ કરનાર વેદવ્યાસને નમસ્કાર; અને સર્વ લોકના હિત માટે પુરાણોની રચના કરનારને નમસ્કાર.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवयुद्धवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘દેવયુદ્ધવર્ણન’ નામનો સોળમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 17

आर्तिहंत्रे स्वदासानां सुखदाय शुभाय च । पीताम्बराय हरये तार्क्ष्ययानाय ते नमः । सर्वक्रियायैककर्त्रे शरण्याय नमोनमः

હે પોતાના દાસોની આર્તિ હરણ કરનાર, સુખ અને શુભ આપનાર! પીતાંબરધારી હરિ, તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) વાહન—તમને નમસ્કાર. સર્વ ક્રિયાના એકમાત્ર કર્તા, શરણદાતા—વારંવાર નમો નમઃ.

Verse 18

दैत्यसंतापितामर्त्य दुःखादिध्वंसवज्रक । शेषतल्पशयायार्कचन्द्रनेत्राय ते नमः

દૈત્યો દ્વારા પીડિત મર્ત્યોના દુઃખાદિનો નાશ કરનાર વજ્રસ્વરૂપ! શેષતલ્પ પર શયન કરનાર, સૂર્ય-ચંદ્ર નેત્રધારી—તમને નમસ્કાર.

Verse 19

कृपासिन्धो रमानाथ पाहि नश्शरणागतान् । जलंधरेण देवाश्च स्वर्गात्सर्वे निराकृताः

હે કૃપાસિંધુ, હે રમાનાથ! અમે શરણાગત—અમારી રક્ષા કરો. જલંધરે સર્વ દેવોને સ્વર્ગમાંથી હાંકી કાઢ્યા છે.

Verse 20

सूर्यो निस्सारितः स्थानाच्चन्द्रो वह्निस्तथैव च । पातालान्नागराजश्च धर्मराजो निराकृतः

સૂર્યને તેના સ્થાનથી હાંકી કાઢ્યો; ચંદ્ર અને અગ્નિ પણ તેમ જ. પાતાળમાંથી નાગરાજને પણ બહાર કાઢ્યો અને ધર્મરાજ યમને પણ પરાવૃત્ત કર્યો.

Verse 21

विचरंति यथा मर्त्याश्शोभंते नैव ते सुराः । शरणं ते वयं प्राप्ता वधस्तस्य विचिंत्यताम्

મર્ત્યોની જેમ દેવો પણ હવે ભટકે છે; તેમની શોભા રહી નથી. અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ—કૃપા કરીને તેનું વધ નિશ્ચિત કરો।

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इति दीनवचश्श्रुत्वा देवानां मधुसूदनः । जगाद करुणासिन्धुर्मे घनिर्ह्रादया गिरा

સનત્કુમાર બોલ્યા—દેવોના આ દીન વચનો સાંભળી કરુણાસાગર મધુસૂદન (વિષ્ણુ) મેઘગર્જના જેવી ગંભીર વાણીથી મને બોલ્યા।

Verse 23

विष्णुरुवाच । भयं त्यजत हे देवा गमिष्याम्यहमाहवम् । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम्

વિષ્ણુ બોલ્યા—હે દેવો, ભય ત્યજો। હું રણભૂમિએ જઈશ; દૈત્ય જલંધર સાથે યુદ્ધમાં મારું પરાક્રમ દર્શાવીશ।

Verse 24

इत्युक्त्वा सहसोत्थाय दैत्यारिः खिन्नमानसः । आरोहद्गरुडं वेगात्कृपया भक्तवत्सलः

આમ કહી દૈત્યોનો શત્રુ તરત ઊભો થયો. ચિંતા વડે મન ખિન્ન હોવા છતાં, ભક્તવત્સલ પ્રભુ કરુણાથી પ્રેરાઈ વેગે ગરુડ પર આરુઢ થયો।

Verse 25

गच्छन्तं वल्लभं दृष्ट्वा देवैस्सार्द्धं समुद्रजा । सांजलिर्बाष्पनयना लक्ष्मीर्वचनमब्रवीत्

દેવો સાથે પોતાના વલ્લભને જતા જોઈ સમુદ્રજા લક્ષ્મી અશ્રુભરી આંખે અંજલિ બાંધી ઊભી રહી અને આ વચન બોલી।

Verse 26

लक्ष्म्युवाच । अहं ते वल्लभा नाथ भक्ता यदि च सर्वदा । तत्कथं ते मम भ्राता युद्धे वध्यः कृपानिधे

લક્ષ્મીએ કહ્યું—હે નાથ! જો હું સદા તમારી વલ્લભા અને ભક્તા હોઉં, તો હે કૃપાનિધિ, યુદ્ધમાં મારા ભાઈનો વધ કેવી રીતે થશે?

Verse 27

विष्णुरुवाच । जलंधरेण दैत्येन करिष्यामि पराक्रमम् । तैस्संस्तुतो गमिष्यामि युद्धाय त्वरितान्वितः

વિષ્ણુએ કહ્યું— “દૈત્ય જલંધર સામે હું મારું પરાક્રમ પ્રગટ કરીશ. તેઓ દ્વારા સ્તુતિ પામી પ્રોત્સાહિત થઈ, હું ત્વરિત યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કરીશ.”

Verse 28

रुद्रांशसंभवत्वाच्च ब्रह्मणो वचनादपि । प्रीत्या च तव नैवायं मम वध्यो जलंधरः

જલંધર રુદ્રના અંશથી ઉત્પન્ન છે અને બ્રહ્માના વચનથી પણ; તેમજ તારા પ્રત્યેના પ્રેમથી—આ જલંધરને હું વધ કરી શકતો નથી.

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा गरुडारूढश्शंखचक्रगदासिभृत् । विष्णुर्वेगाद्ययौ योद्धुं देवैश्शक्रादिभिस्सह

સનત્કુમારે કહ્યું— આમ કહીને, ગરુડ પર આરુઢ, શંખ-ચક્ર-ગદા અને ખડ્ગ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર આદિ દેવો સાથે વેગથી યુદ્ધ કરવા નીકળી ગયા.

Verse 30

द्रुतं स प्राप तत्रैव यत्र दैत्यो जलंधरः । कुर्वन् सिंहरवं देवैर्ज्वलद्भिर्विष्णुतेजसा

તે ઝડપથી ત્યાં જ પહોંચ્યો જ્યાં દૈત્ય જલંધર હતો. ત્યાં તેણે સિંહનાદ કર્યો, અને દેવગણો વિષ્ણુ-તેજથી જ્વલંત થઈ દિવ્ય શક્તિથી પ્રજ્વલિત રહ્યા.

Verse 31

अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याविवर्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः

ત્યારે અરુણના અનુજના ઝડપી પાંખોના પવનથી પીડિત દૈત્યોએ, વાવાઝોડામાં ચક્રવત્ ફરતા, આકાશમાં વાદળોની જેમ ભટક્યા।

Verse 32

ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान् वात्याप्रपीडितान् । उद्धृत्य वचनं क्रोधाद्द्रुतं विष्णुं समभ्यगात्

પછી જલંધરે વાવાઝોડાથી પીડિત દૈત્યોને જોઈ ક્રોધે ઉછળી પડ્યો; રોષભર્યા વચન સાથે તે ઝડપથી વિષ્ણુને સામનો કરવા આગળ વધ્યો।

Verse 33

एतस्मिन्नंतरे देवाश्चक्रुर्युद्धं प्रहर्षिताः । तेजसा च हरेः पुष्टा महाबलसमन्विताः

આ વચ્ચે દેવતાઓ હર્ષથી ભરાઈ યુદ્ધમાં પ્રવેશ્યા. હરિના તેજથી પુષ્ટ અને મહાબળથી યુક્ત થઈ તેમણે નવ પરાક્રમથી સંઘર્ષ કર્યો।

Verse 34

युद्धोद्यतं समालोक्य देवसैन्यमुपस्थितम् । दैत्यानाज्ञापयामास समरे चातिदुर्मदान्

યુદ્ધ માટે તૈયાર દેવસેનાને હાજર જોઈ તેણે સમરમાં અતિદુર્મદ દૈત્યોને યુદ્ધમાં ઝંપલાવવાની આજ્ઞા આપી।

Verse 35

जलंधर उवाच । भोभो दैत्यवरा यूयं युद्धं कुरुत दुस्तरम् । शक्राद्यैरमरैरद्य प्रबलैः कातरैस्सदा

જલંધરે કહ્યું—હો હો! હે દૈત્યશ્રેષ્ઠો, આજે શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે અમરો સાથે દુસ્તર યુદ્ધ કરો; તેઓ બળવાન હોવા છતાં સદા અંતરમાં કातर રહે છે.

Verse 36

मौर्यास्तु लक्षसंख्याता धौम्रा हि शतसंख्यकाः । असुराः कोटिसंख्याताः कालकेयास्तथैव च

મૌર્યાઓ લાખોની સંખ્યામાં હતા, ધૌમ્રો સૈકડાઓમાં; અસુરો કરોડોની સંખ્યામાં ગણાતા, અને તેમ જ કાલકેયાઓ પણ.

Verse 37

कालकानां दौर्हृदानां कंकानां लक्षसंख्यया । अन्येऽपि स्वबलैर्युक्ता विनिर्यांतु ममाज्ञया

મારી આજ્ઞાથી કાલક, દૌર્હૃદ અને કંક—લાખોની સંખ્યામાં—કૂચ કરો. અન્ય પણ પોતાના બળ સાથે બહાર નીકળો.

Verse 38

सर्वे सज्जा विनिर्यात बहुसेनाभिसंयुताः । नानाशस्त्रास्त्रसंयुक्ता निर्भयाः गतसंशयाः

તેઓ બધા સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ અનેક સેનાદળો સાથે નીકળી પડ્યા. વિવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી સજ્જ, નિર્ભય બની, તેમના બધા સંશયો દૂર થયા.

Verse 39

भोभो शुंभनिशुंभौ च देवान्समरकातरान् । क्षणेन सुमहावीर्यौ तुच्छान्नाशयतं युवाम्

હો હો! હે શુંભ-નિશુંભ! દેવો યુદ્ધમાં ભયભીત છે. તમે બંને મહાબળવાન—ક્ષણમાં આ તુચ્છોનો નાશ કરો.

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । दैत्या जलंधराज्ञप्ता इत्थं युद्धविशारदाः । युयुधुस्ते सुरास्सर्वे चतुरंगबलान्विताः

સનત્કુમારે કહ્યું—જલંધર રાજાની આજ્ઞાથી યુદ્ધમાં નિપુણ દૈત્યો આ રીતે લડ્યા; અને સર્વ દેવતાઓ પણ ચતુરંગિણી સેનાથી યુક્ત થઈ યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા.

Verse 41

गदाभिस्तीक्ष्णबाणैश्च शूलपट्टिशतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

કેટલાએ ગદા અને તીક્ષ્ણ બાણોથી, શૂલ-પટ્ટિશ-તોમરોથી પરસ્પર પ્રહાર કર્યો; અને કેટલાએ પરશુ તથા ત્રિશૂલથી એકબીજાનો સંહાર કર્યો.

Verse 42

नानायुधैश्च परैस्तत्र निजघ्नुस्ते बलान्विता । देवास्तथा महावीरा हृषीकेशबलान्विताः । युयुधुस्तीक्ष्णबाणाश्च क्षिपंतस्सिंहवद्रवाः

ત્યાં બળવાન દેવતાઓએ અનેક પ્રકારના ઉત્તમ શસ્ત્રોથી શત્રુબળનો સંહાર કર્યો. હૃષીકેશ (વિષ્ણુ)ના બળથી યુક્ત તે મહાવીર દેવો તીક્ષ્ણ બાણો ફેંકતા સિંહ સમ ગર્જના કરીને યુદ્ધમાં ધસી ગયા.

Verse 43

केचिद्बाणैस्तु तीक्ष्णैश्च केचिन्मुसलतोमरैः । केचित्परशुशूलैश्च निजघ्नुस्ते परस्परम्

કેટલાએ તીક્ષ્ણ બાણોથી, કેટલાએ મુસલ અને તોમરોથી, અને કેટલાએ પરશુ તથા ત્રિશૂલથી પરસ્પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 44

इत्थं सुराणां दैत्यानां संग्रामस्समभून्महान् । अत्युल्बणो मुनीनां हि सिद्धानां भय कारकः

આ રીતે દેવો અને દૈત્યો વચ્ચે મહાન યુદ્ધ થયું. તે અતિ ઉગ્ર હતું અને મુનિઓ તથા સિદ્ધો માટે પણ ભયનું કારણ બન્યું.