शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह गिरिशो वीरभद्रादिकान्गणान्

સનત્કુમાર બોલ્યા—તે વચન સાંભળીને દેવોના અધિપતિ ગિરીશ (શિવ) ક્રોધથી ઉદ્ભવ્યા અને વીરભદ્ર આદિ ગણોને સંબોધી બોલ્યા.

Verse 2

रुद्र उवाच । हे वीरभद्र हे नंदिन्क्षेत्रपालष्टभैरवाः । सर्वे गणाश्च सन्नद्धास्सायुधा बलशालिनः

રુદ્ર બોલ્યા—હે વીરભદ્ર! હે નંદી! હે ક્ષેત્રપાલ અને અષ્ટભૈરવો! સર્વે ગણો શસ્ત્રસજ્જ, સન્નદ્ધ અને બલશાળી બની તૈયાર રહો.

Verse 3

कुमाराभ्यां सहैवाद्य निर्गच्छंतु ममाज्ञया । स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च । शंखचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम्

મારી આજ્ઞાથી તેઓ આજે જ બે કુમારો સાથે નીકળી જાય. ભદ્રકાળી પણ પોતાની સેના સાથે યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કરે. શંખચૂડના વધ માટે હું પણ આજે જ ત્વરિત નીકળું છું.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्य महेशानो निर्ययौ सैन्यसंयुतः । सर्वे वीरगणास्तस्यानु ययुस्संप्रहर्षिताः

સનત્કુમારે કહ્યું—આ રીતે આજ્ઞા આપી મહેશ્વર સૈન્યসহિત પ્રસ્થાન કર્યા. તેમના અનુસરી સર્વ વીરગણો પરમ હર્ષથી ચાલ્યા.

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे स्कंदगणेशौ सर्वसैन्यपौ । यततुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ च शिवांतिके

એ સમયે, સમગ્ર સેનાના સેનાપતિ સ્કંદ અને ગણેશ આનંદિત થઈ કવચ ધારણ કરીને, શસ્ત્રો લઈને, ભગવાન શિવની નજીક ઊભા રહ્યા.

Verse 6

वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालस्सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिंगलाक्षो विकंपनः

વીરભદ્ર અને નંદી, મહાકાલ અને શુભદ્રક; વિશાલાક્ષ અને બાણ; પિંગલાક્ષ અને વિકંપન—આ શિવગણોના પરાક્રમી સેવકો હતા.

Verse 7

विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो विकरस्ताम्रलोचनः

વિરૂપ, વિકૃતિ, મણિભદ્ર અને બાષ્કલ; તેમજ કપિલ, દીર્ઘદંષ્ટ્ર, વિકર અને તામ્રલોચન—આ શિવગણોના નામો હતા.

Verse 8

कालंकरो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो दुर्जयो दुर्गमस्तथा

કાલંકર, બલીભદ્ર, કાલજિહ્વ અને કુટીચર; બલોન્મત્ત, રણશ્લાઘ્ય; દુર્જય અને દુર્ગમ—આ પણ શિવગણોમાં ગણાતા હતા.

Verse 9

इत्यादयो गणेशानास्सैन्यानां पतयो वराः । तेषां च गणनां वच्मि सावधानतया शृणु

આ રીતે તથા અન્ય રીતે આ ઉત્તમ ગણેશો—સેનાઓના સ્વામી અને નાયક છે. હવે હું તેમની ગણના કહું છું; સાવધાન થઈને સાંભળો.

Verse 10

शंखकर्णः कोटिगणैर्युतः परविमर्दकः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च

શંખકર્ણ કરોડો ગણો સાથે, શત્રુસેનાનો મર્દન કરનાર; અને કેકરાક્ષ દસ દળો સાથે, તેમજ વિકૃત આઠ દળો સાથે—આ રીતે તે સેનાપતિઓ યુદ્ધમાં આગળ વધ્યા।

Verse 11

चतुष्षष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वान्तकः श्रीमांस्त थैव विकृताननः

વિશાખ ચોસઠ સાથીઓ સાથે ઊભો રહ્યો; પારિયાત્રિક નવ સાથે. શ્રીમાન સર્વાંતક છ સાથે અને તેમ જ વિકૃતાનન—આ રીતે શિવના ગણો યુદ્ધ માટે ગોઠવાયા.

Verse 12

जालको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च

ગણોમાં અગ્રણી જાલક દ્વાદશ કરોડ સાથે હતો. શ્રીમાન સમદ સાત કરોડ સાથે, અને દુન્દુભ આઠ કરોડ સાથે હાજર હતો.

Verse 13

पंचभिश्च करालाक्षः षड्भिस्संदारको वरः । कोटिकोटिभिरेवेह कंदुकः कुंडकस्तथा

કરાલાક્ષ અહીં પાંચ દળો સાથે આગળ વધ્યો. શ્રેષ્ઠ સંદારક છ દળો સાથે આવ્યો. અને કંદુક તથા કુંડક પણ અહીં કરોડો પર કરોડો ગણો સાથે પહોંચ્યા.

Verse 14

विष्टंभोऽष्टाभिरेवेह गणपस्सर्वस त्तमः । पिप्पलश्च सहस्रेण संनादश्च तथाविधः

અહીં સર્વોત્તમ ગણપ વિષ્ટંભ આઠ સાથીઓ સાથે સ્થિત હતો. પિપ્પલ હજાર સાથે, અને સંનાદ પણ એ જ રીતે—પોતપોતાના મહાગણો સાથે હાજર હતા.

Verse 15

आवेशनस्तथाष्टाभिस्त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः । महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः

તેમજ આવેશન પોતાના આઠ (ગણો) સાથે અને ચન્દ્રતાપન પણ બીજા આઠ (ગણો) સાથે આવ્યો; અને શિવગણોના અધિપતિ મહાકેશ કરોડો-કરોડો ગણોમાં સહસ્ર સહસ્રથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 16

कुंडी द्वादशभिर्वीरस्तथा पर्वतकश्शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै

કુંડી બાર વીર સાથે આવ્યો; તેમ જ શુભ પર્વતક પણ આવ્યો. કાલ અને કાલક પણ આવ્યા, અને મહાકાલ તો ખરેખર સો (યોદ્ધા) સાથે આવ્યો।

Verse 17

अग्निकश्शत कोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च तथा चैवं घनावहः

અગ્નિગણો શતકરોડ હતા, અને એક કરોડ અગ્નિમુખવાળા દળો પણ હતા. આદિત્યો અર્ધકરોડ હતા; તેમજ ઘનાવહ (મેઘવાહક) પણ અપરિમિત સંખ્યામાં હતા।

Verse 18

सनाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या सुमंत्रकः

સનાહ સો (બળો) સાથે આવ્યો, અને કુમુદ કરોડો સાથે આવ્યો. અમોઘ અને કોકિલ પણ આવ્યા; અને સુમંત્રક શતકરોડ સાથે આવ્યો—આ રીતે યુદ્ધ માટે ગણસમૂહ એકત્ર થયો।

Verse 19

काकपादः कोटिषष्ट्या षष्ट्या संतानकस्तथा । महाबलश्च नवभिः पञ्चभिर्मधुपिंगल

સેનાપતિ કાકપાદ સાઠ કરોડ સૈન્ય લઈને આગળ વધ્યો; સંતાનક પણ તેમ જ સાઠ કરોડનો અધિપતિ હતો. મહાબલ નવ કરોડનો, અને મધુપિંગલ પાંચ કરોડ દળોનો નેતા હતો.

Verse 20

नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः

નીલ—દેવેશ—નવ્વે કરોડ પર અધિષ્ઠિત હતો; પૂર્ણભદ્ર પણ તેમ જ. અને મહાબલી ચતુર્વક્ત્ર સાત કરોડ સેનાનો અધિપતિ હતો.

Verse 21

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिस्तथा । तत्राजग्मुस्तथा वीरास्ते सर्वे संगरोत्सवे

કરોડે કરોડ, હજારો—અને સૈકાઓ તથા વીસ વીસના જૂથોમાં પણ—એ બધા વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધ-ઉત્સવની લાલસાથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 22

भूतकोटिसहस्रेण प्रमथैर्कोटिभि स्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या लोमजानां त्रिकोटिभिः

વીરભદ્ર એક હજાર કરોડ ભૂતો સાથે, ત્રણ કરોડ પ્રમથો સાથે, અને ત્રણ કરોડ ઉગ્ર લોમજો સાથે આગળ વધ્યો—જેનાં મુખ્ય નેતાઓ ચોસઠ હતા.

Verse 23

काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । विरूपाक्षश्च भगवांश्चतुष्षष्ट्या सनातनः

ચોસઠ ગણો સાથે કાષ્ઠારૂઢ પણ ત્યાં આવ્યો; તેમ જ સુકેશ અને વૃષભ. અને ફરી બીજા ચોસઠ ગણો સાથે વિરূপાક્ષ—ભગવાન, સનાતન—આવી પહોંચ્યો.

Verse 24

तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च प्रतापवान् । संवर्तकस्तथा चैत्रो लंकुलीशस्स्वयं प्रभुः

ત્યાં તાલકેતુ, ષડાસ્ય અને પરાક્રમી પંચાસ્ય હતા; તેમજ સંવર્તક અને ચૈત્ર પણ; અને સ્વયં પ્રભુ લંકુલીશ પણ હાજર હતા।

Verse 25

लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यांतकः प्रभुः । देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा

ત્યાં લોકાંતક પણ હતો—દીપ્ત આત્મતેજવાળો; અને પ્રભુ દૈત્યાંતક, દૈત્યોનો સંહારક. તેમજ શ્રીમાન દેવ ભૃંગીરિટી પણ હતો, જે દેવોના દેવ મહાદેવને અતિ પ્રિય છે.

Verse 26

अशनिर्भानुकश्चैव चतुः षष्ट्या सहस्रशः । कंकालः कालकः कालो नन्दी सर्वान्तकस्तथा

અને અશનિર્ભાનુક પણ હતો—જે ચોસઠ હજાર રૂપોમાં પ્રગટ થતો. કંકાલ, કાલક, કાલ; તેમજ નંદી અને સર્વાંતક પણ હતા—શિવની તે ભયંકર શક્તિઓ, જે સર્વને નિયત અંત સુધી પહોંચાડે છે.

Verse 27

एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या शंखचूडेन निर्भयाः

આ અને અન્ય અસંખ્ય મહાબલી ગણો યુદ્ધ માટે આનંદથી નીકળી પડ્યા; શંખચૂડની સામે પણ નિર્ભય રહ્યા.

Verse 28

सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकंठास्त्रिलोचनाः

તેઓ બધા સહસ્રહસ્ત હતા, જટામુકુટ ધારણ કરનાર; ચંદ્રરેખાને અલંકારરૂપે ધારણ કરીને નીલકંઠ અને ત્રિલોચન હતા.

Verse 29

रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुंडलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः

તેઓ બધા રુદ્રાક્ષના આભૂષણોથી વિભૂષિત હતા અને પવિત્ર ભસ્મ ધારણ કરતા; હાર, કુંડળ, કેયૂર, મુકુટ વગેરે દ્વારા અલંકૃત હતા.

Verse 30

ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः प्रवीणा युद्धकर्मणि

તેઓ બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ સમાન તેજસ્વી જણાયા. અણિમા આદિ યોગસિદ્ધિઓથી યુક્ત થઈ, કરોડો સૂર્યો જેવી કાંતિથી ઝળહળ્યા અને યુદ્ધકર્મમાં પૂર્ણ પ્રવીણ હતા.

Verse 31

वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मंगलश्च वै । ग्रहाश्चान्ये महेशेन कामदेवश्च वीर्यवान्

વાયુ અને વરુણ, બુધ અને મંગળ, તેમજ અન્ય સર્વ ગ્રહશક્તિઓ પણ—અને પરાક્રમી કામદેવ સહિત—આ બધાં મહેશ (શિવ) દ્વારા જ (સજ્જ/સમર્થિત) કરવામાં આવ્યા હતા.

Verse 32

किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । ययुश्शिवगणास्सर्वे युद्धार्थं दानवैस्सह

હે દેવર્ષિ, વધુ શું કહું? સર્વ લોકોમાં નિવાસ કરનારા બધા શિવગણ દાનવો સાથે યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કરી ગયા.

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे महादेवयुद्धयात्रावर्णनं नाम त्रय स्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં શંખચૂડવધ પ્રસંગ અંતર્ગત “મહાદેવની યુદ્ધયાત્રાનું વર્ણન” નામે ત્રેત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 34

हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव निरृतिर्नलकूबरः

અગ્નિદેવ અને ચંદ્રદેવ, વિશ્વકર્મા તથા તે બે અશ્વિનીકુમારો; કુબેર અને યમ, તેમજ નિરૃતિ અને નલકૂબર—આ સૌ પણ તે મહાસંગ્રામમાં ઉપસ્થિત/સન્નદ્ધ હતા।

Verse 36

उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः कोरटः कोटभस्तथा । स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली महेश्वरी

તે ઉગ્રદંષ્ટ્રા કહેવાય છે અને ઉગ્રદંડ (ભયંકર દંડ) ધારણ કરે છે; તે કોરટા અને કોટભા પણ છે. સ્વયં શતભુજા દેવી—ભદ્રકાળી, મહેશ્વરી—પ્રગટ થઈ।

Verse 37

रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना

રત્નાધિપતિના સારથી નિર્મિત દિવ્ય વિમાન પર તે બિરાજમાન હતી; લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા, લાલ માળાઓથી શોભિત અને લાલ અનુલેપનથી અલંકૃત હતી।

Verse 38

नृत्यंती च हसंती च गायंती सुस्वरं मुदा । अभयं ददती स्वेभ्यो भयं चारिभ्य एव सा

તે આનંદથી નૃત્ય કરતી, હસતી અને મધુર સ્વરે ગાતી હતી; પોતાના ભક્તોને અભય આપતી અને શત્રુઓને માત્ર ભય જ આપતી હતી।

Verse 39

बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शंखचक्रगदापद्मखङ्गचर्मधनुश्शरान्

તેણે ભયંકર જીભ ધારણ કરી હતી—લહેરાતી અને એક યોજન જેટલી વિસ્તરેલી; અને તેના હાથમાં શંખ, ચક્ર, ગદા, પદ્મ, ખડ્ગ, ઢાલ, ધનુષ્ય તથા બાણ હતાં.

Verse 40

खर्परं वर्तुलाकारं गंभीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शिं शक्तिं च योजनायताम्

તેણે એક વિશાળ ખર્પર જોયું—વર્તુળાકાર, ગંભીર અને એક યોજન જેટલું વિસ્તરેલું; તેમજ આકાશને સ્પર્શતું ત્રિશૂલ અને એક યોજન જેટલી લાંબી શક્તિ પણ।

Verse 41

मुद्गरं मुसलं वक्त्रं खङ्गं फलकमुल्बणम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वायव्यं नागपाशकम्

તેણે મુદગર, મુસળ, પ્રહાર માટે ભયંકર આયુધ, ખડ્ગ અને પ્રચંડ ઢાલ ધારણ કરી; તેમજ વૈષ્ણવાસ્ત્ર, વારુણાસ્ત્ર, વાયવ્યાસ્ત્ર અને નાગપાશ પણ।

Verse 42

नारायणास्त्रं गांधर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पार्जन्यं च पाशुपतं जृंभणास्त्रं च पार्वतम्

ત્યારે નારાયણાસ્ત્ર, ગાંધર્વાસ્ત્ર, બ્રહ્માસ્ત્ર અને ગારુડાસ્ત્ર પ્રયોગમાં મૂકાયા; તેમજ પાર্জન્યાસ્ત્ર, પાશુપતાસ્ત્ર, જૃંભણાસ્ત્ર અને પાર્વતાસ્ત્ર પણ।

Verse 43

महावीरं च सौरं च कालकालं महानलम् । महेश्वरास्त्रं याम्यं च दंडं संमोहनं तथा

ત્યારે તેણે મહાવીર અને સૌર (સૂર્ય) અસ્ત્ર, કાલકાલ (મૃત્યુનો પણ મૃત્યુ) તથા પ્રજ્વલિત મહાનલ; તેમજ મહેશ્વરાસ્ત્ર, યામ્ય, દંડ અને સંમોહન અસ્ત્ર પણ પ્રયોગમાં મૂક્યાં।

Verse 44

समर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रं शतकं परम् । बिभ्रती च करैस्सर्वैरन्यान्यपि च सा तदा

ત્યારે તે સંપૂર્ણ સમર્થ અને યુદ્ધસજ્જ બની, પોતાના સર્વ હાથોમાં દિવ્ય આયુધો ધારણ કરતી હતી—પરમ શ્રેષ્ઠ સો દિવ્યાસ્ત્રો અને અન્ય શસ્ત્રો પણ।

Verse 45

आगत्य तस्थौ सा तत्र योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्द्धं च डाकिनीनां वै विकटानां त्रिकोटिभिः

ત્યાં આવીને તે ઊભી રહી—યોગિનીઓના ત્રણ કરોડ સાથે, અને નિશ્ચયે ભયંકર વિકટ ડાકિનીઓના પણ ત્રણ કરોડ સાથે।

Verse 46

भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव सकिन्नराः

ત્યાં ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ હતા; કૂષ્માંડ અને બ્રહ્મરાક્ષસ હતા; તેમજ વેતાલ, રાક્ષસ, યક્ષ અને કિન્નર પણ હતા।

Verse 47

तश्चैवाभिवृतः स्कंदः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायो यः समुवास तदाज्ञया

ત્યારે સ્કંદ પણ દેવગણોથી ઘેરાયેલો, ચંદ્રશેખર શિવને પ્રણામ કરીને; પિતાની બાજુએ સહાયક બની, શિવની આજ્ઞાથી ત્યાં જ રહ્યો।

Verse 48

अथ शम्भुस्समानीय स्वसैन्यं सकलं तदा । युद्धार्थमगमद्रुद्रश्शंङ्खचूडेन निर्भयः

ત્યારે શંભુએ પોતાની સમગ્ર સેના એકત્ર કરી અને યુદ્ધાર્થે પ્રસ્થાન કર્યું. નિર્ભય રુદ્ર શંખચૂડનો સામનો કરવા આગળ વધ્યા.

Verse 49

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्ता रहेतवे

ચન્દ્રભાગા નદીના કાંઠે, મનોહર વડના મૂળ પાસે, મહાદેવ ત્યાં સ્થિર રહ્યા—દેવોના ઉદ્ધારનું કારણ બનીને।