शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
આ અધ્યાયમાં વ્યાસ પૂછે છે કે કાળીનું વચન સાંભળ્યા પછી શિવે શું કર્યું અને શું કહ્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે પરમેશ્વર શંકર સ્મિત કરીને કાળીને આશ્વાસન આપે છે અને વ્યોમવાણી સાંભળતાં જ પોતાના ગણો સાથે સ્વયં યુદ્ધભૂમિ તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. તેઓ નંદી નામના મહાવૃષભ પર આરુઢ થઈ વીરભદ્ર, ભૈરવ અને ક્ષેત્રપાલ વગેરે રક્ષકગણો સાથે આવે છે અને શત્રુ માટે મૃત્યુ સમો તેજસ્વી વીરરૂપ ધારણ કરે છે. શિવને જોઈ શંખચૂડ વિમાનમાંથી ઉતરી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે, પછી યોગબળથી ફરી ઉપર ચડી ધનુષ ધારણ કરી યુદ્ધ માટે તૈયાર થાય છે. સો વર્ષ સુધી ઘોર યુદ્ધ ચાલે છે અને બાણવર્ષા થાય છે. શંખચૂડના ભયંકર અસ્ત્રોને શિવ સહજ રીતે છેદી નાખે છે; રુદ્ર દुष્ટોના દંડક અને સજ્જનોના શરણ બની શત્રુ પર શસ્ત્રવર્ષા કરે છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम
વ્યાસે કહ્યું—કાળીએ કહેલા વચનો સાંભળીને ઈશાન (ભગવાન શિવ)એ શું કર્યું અને શું કહ્યું? હે મહાપ્રાજ્ઞ, તત્ત્વ કહો; મારું કૌતૂહલ અતિશય છે.
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः । महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्
સનત્કુમારે કહ્યું—કાળીએ સુયુક્ત રીતે કહેલા વચનો સાંભળીને શંકર પરમેશ્વર, મહાલીલાકાર શંભુ, સ્મિત કર્યા અને તેને આશ્વાસન આપ્યું.
Verse 3
व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः
આકાશવાણી સાંભળી, તત્ત્વજ્ઞાનમાં નિપુણ શંકર પોતાના ગણો સાથે સ્વયં સમરભૂમિએ ગયા।
Verse 4
महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः । भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः
મહાવૃષભ પર આરૂઢ થઈ, વીરભદ્ર આદિ વીર અનુચરો સાથે, ભૈરવો અને ક્ષેત્રપાલોથી ઘેરાયેલા—પરાક્રમે પોતાના સમાન।
Verse 5
रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च । विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः
મહેશ રણભૂમિ પર પહોંચ્યા અને વીરરૂપ ધારણ કર્યું. ત્યાં રુદ્ર અતિશય તેજથી ઝળહળ્યા—જાણે સાક્ષાત્ અંતક (મૃત્યુ) મૂર્તિમાન થયો હોય.
Verse 6
शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः । ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि
શિવને જોઈ શંખચૂડ વિમાનમાંથી ઉતરી આવ્યો. પરમ ભક્તિથી તે ધરતી પર દંડવત્ થઈ, માથું જમીન પર રાખી પ્રણામ કર્યો.
Verse 7
तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्
તેમને પ્રણામ કરીને તે યોગબળથી વિમાન પર ચઢી ગયો. તરત જ તેણે કવચ ધારણ કર્યું અને તૂણિર સહિત ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
Verse 8
शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह । बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा
ભગવાન શિવ અને દાનવ વચ્ચેનું યુદ્ધ સો વર્ષ સુધી ચાલ્યું. ત્યારે બાણોની ભયંકર વર્ષા થઈ, પરંતુ બંને પક્ષો માટે તે નિષ્ફળ રહી.
Verse 9
शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् । चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः
મહાવીર શંખચૂડે ભયંકર બાણોના ઝાપટા ફેંક્યા; પરંતુ શંકરે પોતાની બાણવૃષ્ટિથી તેમને લીલામાત્રે કાપી નાંખ્યા.
Verse 10
तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः । महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति
ત્યારે ક્રોધમાં મહારુદ્ર—વિરૂપાક્ષ—એ શસ્ત્રવર્ષાથી તેના અંગો પર પ્રહાર કર્યો. તે દુષ્ટોનો દંડકર્તા અને સજ્જનોની પરમ ગતિ છે.
Verse 11
दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् । वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्
વેગવાન દાનવે તીક્ષ્ણ ખડ્ગ અને ઢાલ લઈને, શિવના શ્રેષ્ઠ વાહન વૃષભના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.
Verse 12
ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया । खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्
વાહન પર આઘાત થતાં જ રુદ્રે લીલાપૂર્વક ક્ષુરધાર બાણથી તે શત્રુની ખડ્ગને તરત જ કાપી નાખી, અને ક્ષણમાં તેજસ્વી ઢાલ પણ ચીરી નાખી।
Verse 13
छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्
ઢાલ છિન્ન થતાં જ તે અસુરે શક્તિ ફેંકી; સામે ધસી આવતી તે શક્તિને હર (શિવ) એ પોતાના બાણથી બે ભાગ કરી નાખી।
Verse 14
कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः । मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः
ક્રોધથી ઉન્મત્ત દાનવ શંખચૂડે ચક્ર ફેંક્યું; પરંતુ હર (ભગવાન શિવ) એ અચાનક મুষ্টિપ્રહારથી તેને ચૂર્ણ કરી નાખ્યું।
Verse 15
गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति । शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता
તેને ગદાને પ્રચંડ વેગે ઘુમાવી હર તરફ ફેંકી; પરંતુ શંભુએ ક્ષણમાં જ તેને ભાંગી નાખી, અને તે ભસ્મ બની ગઈ.
Verse 16
ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः । धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः
પછી દાનવેશ્વર શંખચૂડે હાથમાં પરશુ લઈને, ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ, ભારે વેગે હર તરફ દોડ્યો.
Verse 17
समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः । द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्
પોતાના બાણોના પ્રચંડ પ્રવાહને એકત્ર કરી શંકરે તે પરશુધારી અસુરને ક્ષણમાં ભૂમિ પર પાડી દીધો—જાણે આ બધું લીલા હોય તેમ।
Verse 18
ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् । धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः
પછી ક્ષણમાં જ સંજ્ઞા પામી ઉત્તમ રથ પર ચઢ્યો; દિવ્ય આયુધો અને બાણ ધારણ કરીને તે સમગ્ર આકાશમાં વ્યાપી તેજસ્વી થયો।
Verse 19
आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् । चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर
તે આગળ આવતો જોઈ હરએ ભાવપૂર્વક ડમરુનો ધ્વનિ કર્યો; અને ધનુષ્યની જ્યાનો પણ એવો દુસ્સહ ગર્જનાસમાન નાદ કરાવ્યો કે ભયભક્તિ જાગી ઊઠે।
Verse 20
पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः । स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा
ત્યારે પ્રભુએ શૃંગનાદથી સર્વ દિશાઓ ભરિ દીધી; અને ગિરીશે સ્વયં ગર્જના કરીને તે સમયે અસુરોને ભયભીત કર્યા।
Verse 21
त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः । पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा
પછી વૃષેશ્વર—વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ—એ મહાગર્વભર્યા તે મહાનાદોથી અચાનક આકાશ, ધરતી અને સર્વ દિશાઓ ભરિ દીધી।
Verse 22
महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः । कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः
મહાકાળ ઉછળી ઊભા થયા અને બંને હાથોથી ધરતી તથા આકાશને પ્રહાર કર્યો; તે પ્રહારના ગર્જનથી પ્રાચીન પુર-શત્રુઓ છિટકી ગયા।
Verse 23
अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह । भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे
તે મહાહવે ક્ષેત્રપાલે અશિવ, ભયંકર અট্টહાસ કર્યો; અને ભૈરવે પણ રણભૂમિમાં મહાનાદ કર્યો।
Verse 24
महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः । वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः
રણમધ્યે ભયંકર મહાકોલાહલ થયો; અને પછી શિવગણોમાં સર્વત્ર ‘વીર! વીર!’ એવો વીરઘોષ ગુંજ્યો।
Verse 25
संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः । चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः
તે કર્કશ, ભયજનક શબ્દોથી બધા દાનવો કંપી ઊઠ્યા. તે સાંભળીને મહાબલી દાનવેન્દ્ર એવો ક્રોધિત થયો કે જાણે તરત જ ફાટી નીકળશે।
Verse 26
तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः । देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च
જ્યારે હર (ભગવાન શિવ) બોલ્યા—“થંભ, થંભ, હે દુષ્ટાત્મા!” ત્યારે દેવો અને ગણોએ તરત જ “જય! જય!” એવો જયઘોષ કર્યો।
Verse 27
अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्
પછી દંભનો અતિપ્રતાપી પુત્ર આગળ આવી, જ્વાલામાળાઓથી અતિભયંકર એવી શક્તિ (ભાલો) રુદ્ર પર ફેંકી।
Verse 28
वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् । निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया
અગ્નિકૂટ જેવી તેજસ્વી તે (શક્તિ) ક્ષેત્રપાલની પ્રેરણાથી ઝડપથી ધસી ગઈ; પરંતુ યુદ્ધમાં આગળ વધતાં જ તેના મુખમાંથી ઉત્પન્ન મહાન અગ્નિ-ઉલ્કાએ તેને તરત જ નિરસ્ત કરી દીધી।
Verse 29
पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् । चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया
ફરી એકવાર ભગવાન શિવ અને દાનવો વચ્ચે મહાયુદ્ધ પ્રચંડ બન્યું. પર્વતો, સમુદ્રો અને જળાશયો સહિત ધરતી અને આકાશ કંપી ઊઠ્યાં.
Verse 30
दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च । सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा
ત્યારે શંભુએ દાંભિ દ્વારા છોડાયેલા અને પોતાના પર ચલાવાયેલા બાણોને હજારો ઉગ્ર બાણોથી સૈકડાઓની સંખ્યામાં કાપી નાંખ્યા.
Verse 31
ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह । तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः
પછી શંભુ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ ત્રિશૂલથી તેને પ્રહાર કર્યો. તે અસહ્ય ઘા સહન ન થતાં કૌ તરત જ મૂર્છિત થઈ પડી ગયો.
Verse 32
ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः । आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः
પછી ક્ષણમાં જ તે અસુરને હોશ આવ્યો. ધનુષ ઉઠાવી તેણે રુદ્ર અને તે સૌને બાણવર્ષાથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 33
बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् । चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
ત્યારે પ્રતાપવાન શંખચૂડે સહસા ભુજાઓ અને નાગોના સમૂહને એકત્ર કરી, અસંખ્ય ચક્રાયુધો સાથે સર્વ દિશાઓથી શંકરને ઢાંકી દીધા।
Verse 34
ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः । तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्
ત્યારે દુર્ગાપતિ, દુર્ગાના દુઃખનાશક રુદ્ર ક્રોધિત થયા અને પોતાના ઉત્તમ બાણોથી તે ચક્રોને ઝડપથી કાપી નાંખ્યા।
Verse 35
ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः । अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्
પછી તે દાનવ અચાનક વેગથી ગદા ઉઠાવી, વિશાળ સેનાથી ઘેરાયેલો, હર (શિવ)ને મારવા દોડી ગયો.
Verse 36
गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः । शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः
ઘોડા પરથી ઉતરતા તે શત્રુની ગદા ક્રોધિત હરએ તીક્ષ્ણ ધારવાળી તલવારથી કાપી નાખી; કારણ કે પ્રભુ દુષ્ટોના અહંકારનો નાશ કરનાર છે.
Verse 37
छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः । शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्
પોતાની ગદા કપાતાં જ દાનવ અત્યંત ક્રોધે ભભૂકી ઊઠ્યો; પછી તે તેજસ્વી શત્રુઓને અસહ્ય એવું જ્વલંત ત્રિશૂલ પકડી લીધો.
Verse 38
सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् । स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः
ત્રિશૂલ ધારણ કરી ભયંકર તેજ સાથે ધસી આવતાં દાનવેશ્વરને હર (શિવ) એ વેગથી પોતાના ત્રિશૂલથી તેના હૃદયમાં ભેદી નાખ્યો.
Verse 39
त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः । तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्
ત્રિશૂલથી ભેદાયેલા શંખચૂડના હૃદયમાંથી એક પરમ પુરુષ બહાર આવ્યો; તે શક્તિમાન “થાંભો, થાંભો” એમ બોલ્યો.
Verse 40
निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः । चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि
તે ઝડપથી બહાર નીકળતો હસતો અને ઘોર ગર્જના કરતો હતો; ત્યારે તે ભયંકરે તલવારથી તેનું શિર કાપી નાખ્યું, અને કાપેલું શિર ધરતી પર પડી ગયું।
Verse 41
ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा
પછી ઉગ્ર કાળીએ ક્રોધના વેગે પોતાનું મુખ વિશાળ કરીને, દાંતોથી ચકનાચૂર થયેલા ગળા-મસ્તકવાળા તે અનેક અસુરોને ગળી લીધા।
Verse 42
क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः । केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे
ત્યારે ક્રોધથી વ્યાકુળ ક્ષેત્રપાલે પણ બીજા ઘણા દૈત્યોને ગળી લીધા. કેટલાક ભૈરવાસ્ત્રથી છિન્ન થઈ મર્યા, અને કેટલાક ચકનાચૂર થઈ નષ્ટ થયા।
Verse 43
वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् । नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्
ક્રોધમાં પ્રજ્ઞાવાન વીરભદ્રે વિરોધી પક્ષના અનેક યોદ્ધાઓનો નાશ કર્યો. દેવોને મર્દન કરનાર અન્ય ઘણાને નંદીશ્વરે પણ રણમાં ઘાયલ કરી પાડી દીધા.
Verse 44
एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः । व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्
આ રીતે તે સમયે ક્રોધથી સજ્જ થયેલા અનેક શૂર ગણોએ દેવોને મર્દન કરનાર અસંખ્ય દૈત્ય અને અસુરોનો વિનાશ કર્યો.
Frequently Asked Questions
The narration of the Śiva–Śaṅkhacūḍa confrontation: Śiva marches with his gaṇas and fierce attendants, and a long, intense battle of missiles and arrows unfolds.
The battle functions as a theological allegory of īśvara’s governance: divine force operates as līlā and dharma-restoration, where the Lord’s “fierce” form is protective and corrective rather than merely destructive.
Śiva’s heroic and punitive Rudra aspect, his Vṛṣabha-mounted presence, and the retinue of Vīrabhadra, Bhairavas, and Kṣetrapālas—figures signaling protection, guardianship, and disciplined cosmic power.