दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ, સાંભળો; હું શશિમૌલિ પ્રભુનું ચરિત્ર કહું છું—કેવી રીતે હરે દિતિજ દૈત્ય દુંદુભિનિર્હ્રાદનો વધ કર્યો.

Verse 2

हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः

જ્યારે મહાબલી દિતિપુત્ર દૈત્ય હિરણ્યાક્ષ સમયક્રમમાં વિષ્ણુદેવ દ્વારા હણાયો, ત્યારે દિતી પર ભારે દુઃખ આવી પડ્યું.

Verse 3

दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः

ત્યારે દુષ્ટ દૈત્ય દુંદુભિનિર્હ્રાદ—પ્રહ્લાદનો મામા અને દેવોને દુઃખ આપનાર—શોકગ્રસ્ત દિતીને વચનો દ્વારા સાંત્વના આપવા લાગ્યો.

Verse 4

अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्

ત્યારે તે માયાવી દૈત્યરાજે દિતીને આશ્વાસન આપી ઉપાય વિચાર્યો—“દેવોને સહેલાઈથી કેવી રીતે જીતવા?”

Verse 5

देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः । विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः

તે વીર મહાસુર હિરણ્યાક્ષ દેવોએ ઘાત કર્યો; વિષ્ણુએ પણ પોતાના ભ્રાતા સાથે, દૈત્યોના શત્રુ બની, યુક્તિભર્યા ઉપાયથી તેનો વધ કર્યો.

Verse 6

किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः । मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्

આ અમરોની શક્તિ શું, તેમનો આહાર શું, અને તેઓ કયા આધાર પર ટકેલા છે? હું તેમને નિશ્ચિત રીતે કેવી રીતે જીતું—એવો ઉપાય તેણે વિચાર્યો.

Verse 7

विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् । अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः

ઘણી વાર વિચાર કરીને તે દૈત્યે તત્ત્વ જાણી દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—અહીં કારણો અવશ્ય જ અગ્રજન્મા, એટલે પૂર્વજ અને મુખ્ય જ્યેષ્ઠોમાં જ મૂળ ધરાવે છે.

Verse 8

ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः । दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः

ત્યારે દેવોના વૈરી મહાખલ દૈત્ય દુન્દુભિ—જેનો ગર્જન યુદ્ધના નગારાની જેમ હતો—બ્રાહ્મણોને મારવા ઇચ્છાથી વારંવાર આગળ ધસી આવ્યો।

Verse 9

यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः

કારણ કે દેવો યજ્ઞભાગના ભોક્તા છે અને યજ્ઞો વેદમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. તે વેદો બ્રાહ્મણોના આધાર પર સ્થિત છે; તેથી, હે દ્વિજોએ, દેવબળ બ્રાહ્મણો પર જ નિર્ભર છે.

Verse 10

निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा

નિશ્ચિત છે કે સર્વ વેદો ઇન્દ્રાદિ દેવો સહિત બ્રાહ્મણોના આધાર પર સ્થિત છે. દેવગણ પણ બ્રાહ્મણબળથી જ બળવાન છે—અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 11

ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः

જો બ્રાહ્મણો નષ્ટ થાય તો વેદો નષ્ટ થાય, અને ત્યાર પછી તમે પણ નષ્ટ થાઓ. તેથી તેઓ સંપૂર્ણ નાશ પામે ત્યારે દેવતાઓ પણ અનિવાર્ય રીતે સદાકાળ માટે વિનષ્ટ થાય છે.

Verse 12

यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः । निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ

યજ્ઞો નાશ પામતા દેવતાઓનો આહાર (યજ્ઞભાગ) નષ્ટ થયો. તેઓ નિર્બળ અને સહેલાઈથી જીતાઈ જાય એવા બન્યા; ત્યારબાદ દેવો યુદ્ધમાં પરાજિત થયા.

Verse 13

अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः

હું જ ત્રિલોકનો માન્ય અધિપતિ બનીશ. દેવોની સર્વ અક્ષય સંપત્તિઓ હું હરી લઈશ.

Verse 14

निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः

“હવે કંટક (શત્રુ-અડચણ) નાશ પામેલા રાજ્યમાં હું નિશ્ચયે સુખ ભોગવીશ।” એમ નક્કી કરીને તે દુર્બુદ્ધિ દુષ્ટ ફરી વિચારવા લાગ્યો।

Verse 15

द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता । श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः

બ્રહ્મતેજથી પુષ્ટ થયેલા તે અનેક દ્વિજ ઋષિઓ ક્યાં છે? જે શ્રુતિ-અધ્યયનમાં નિપુણ અને તપોબળથી સમન્વિત છે.

Verse 16

भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु । तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः

ઘણા બ્રાહ્મણોનું મુખ્ય નિવાસસ્થાન નિશ્ચયે વારાણસી છે. પહેલાં ત્યાં જઈ વિધિપૂર્વક વ્રત-નિયમોની સમાપ્તિ કરીને પછી અન્ય તીર્થોમાં જવું જોઈએ.

Verse 17

यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः

જ્યાં જ્યાં તીર્થો છે અને જ્યાં જ્યાં આશ્રમો છે, ત્યાં તે સર્વ અગ્રજન્મા પૂજનીયજન હાજર છે—અને હું આદ્ય પ્રભુ તેમને સર્વ તરફથી આવરી રહ્યો છું.

Verse 18

इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्

આ રીતે કૂળને યોગ્ય એવો નિશ્ચય કરીને દુન્દુભિનિર્હ્રાદ કાશી પહોંચ્યો. છતાં તે દુર્વૃત્ત માયાવી દ્વિજ ઋષિઓનો વધ કરી બેઠો.

Verse 19

समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः । अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः

જ્યાં જ્યાં ઉત્તમ દ્વિજ સમિધા અને કુશ લેવા અરણ્યમાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં તે દુર્મતિ જઈને તેમને સૌને ભક્ષી જાય છે.

Verse 20

यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये

કોઈ તેને જરા પણ ઓળખી ન શકે એ રીતે તે ફરી છુપાઈ ગયો. વનમાં વનવાસી સમાન રહ્યો અને જળાશયમાં માછલી જેવી જલચર આકૃતિ ધારણ કરી.

Verse 21

अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः

અદૃશ્યરૂપ ધરાવતો તે માયાવી દેવતાઓને પણ અગોચર હતો. દિવસે તે ધ્યાનમાં લીન રહી, મુનિઓની વચ્ચે મુનિ સમાન સ્થિત રહેતો.

Verse 22

प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्

ઋષિઓના કુટિરોમાં આવતાં-જતાંને જોતો તે, રાત્રે વ્યાઘ્રરૂપ ધારણ કરીને અનેક બ્રાહ્મણોને ભક્ષી જતો હતો।

Verse 23

निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् । इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः

આ રીતે તે નિર્ભય થઈ ભક્ષણ કરતો રહ્યો અને હાડકાં પણ ન છોડતો. આ પ્રકારે તે દुष્ટે બહુ સંખ્યામાં અનેક વિપ્રોને પાડી દીધા।

Verse 24

एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्

એક વખત પવિત્ર શિવરાત્રિની રાત્રે એક એકલો ભક્ત પોતાની ઝૂંપડીમાં દેવોના દેવ શ્રીશિવની પૂજા કરીને પછી ધ્યાનમાં સ્થિર થયો।

Verse 25

स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः । व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे

અને તે દૈત્યેન્દ્ર દુંદુભિનિર્હ્રાદ, બળના ગર્વથી મત્ત થઈ, વાઘનું રૂપ ધારણ કરીને તેને પકડી લેવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો।

Verse 26

तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः

પરંતુ તે દૈત્ય તે ભક્તને દબાવી શક્યો નહીં—જે ધ્યાનમાં લીન, ચિત્તે દૃઢ, શિવ પર નજર સ્થિર, અને અસ્ત્ર-મંત્રોની રચના કરીને સિદ્ધ હતો।

Verse 27

अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्

ત્યારે સર્વજ્ઞ શંભુએ તેના અંતરના આશયને જાણી લીધો; અને તે દુષ્ટરૂપ દૈત્યના વધ માટે હરએ ઉપાય નક્કી કર્યો।

Verse 28

यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः

જેમ જ વાઘ પ્રહાર કરવા જતો હતો, તેમ જ હર ત્યાં પ્રગટ થયા—ત્રિનેત્ર પ્રભુ, જગત-રક્ષાનો મણિ, અને ભક્ત-રક્ષામાં પરમ દક્ષ સંકલ્પવાળા।

Verse 29

रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः

ભક્તોએ પૂજેલા તે લિંગમાંથી પ્રગટ થયેલી રુદ્રમાયાને જોઈ, દૈત્ય એ જ રૂપ ધારણ કરીને પર્વત સમો વિશાળ થયો.

Verse 30

सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्

દાનવ સર્વજ્ઞ પ્રભુને અવમાનથી જોતો હતો એટલામાં, નજીક આવેલા વ્યક્તિને પકડી કાંખે બંધાયેલા યંત્રમાં દબાવી દીધો.

Verse 31

पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत । भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया

ત્યારે પંચાસ્યએ પંચાસ્યના મસ્તક પર મুষ্টિથી પ્રહાર કર્યો; ‘ભક્તવત્સલ’ નામે પ્રસિદ્ધ હોવા છતાં તેની ઘૂંસો વજ્રથી પણ કઠોર હતો.

Verse 32

स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः

તે પ્રચંડ મુષ્ટિપ્રહારથી અને બાજુઓ ચકનાચૂર થવાથી, તે વાઘ અતિ વ્યથિત થઈ ભયંકર ગર્જના કરવા લાગ્યો; તેની ગર્જનાએ ધરતી અને આકાશ ભર્યા, અને પછી તે મરી ગયો।

Verse 33

तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः

તે મહાન નાદથી જેમના મન કંપી ઊઠ્યા હતા, એવા તપોધન ઋષિઓ રાત્રે તે શબ્દને અનુસરીને ત્યાં એકત્ર થયા।

Verse 34

अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः

મૃગેશ્વરને કક્ષમાં ધારણ કરનાર અત્રેશ્વર—શર્વને જોઈ, સૌએ નમસ્કાર કરીને “જય જય” શબ્દોથી શિવની સ્તુતિ કરી.

Verse 35

ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—અમે બચાવાયા, હા, નિશ્ચયે બચાવાયા, આ ભયંકર આપત્તિમાંથી. હે ઈશ! કૃપા કર; હે જગદ્ગુરો! અહીં જ નિવાસ કર.

Verse 36

अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा

હે મહાદેવ! આ જ સ્વરૂપે “વ્યાઘ્રેશ” નામ ધારણ કરીને, આ પવિત્ર જ્યેષ્ઠસ્થાનનું સદા રક્ષણ કર.

Verse 37

अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः । दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्

હે ગૌરીશ! આ પવિત્ર તીર્થમાં વસતા અમને અન્ય સર્વ ઉપદ્રવો અને આપત્તિઓથી રક્ષા કર. હે અષ્ટવદન પ્રભુ! દુષ્ટોને દમન કરી તારા ભક્તોને અભય આપ.

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः

સનત્કુમાર બોલ્યા—તે ભક્તોના વચનો સાંભળી ભક્તવત્સલ ચન્દ્રશેખર (શિવ) ‘તથાસ્તુ’ કહીને ફરીથી તે ભક્તોને સંબોધી બોલ્યા.

Verse 39

महेश्वर उवाच । यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्

મહેશ્વરે કહ્યું—જે અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક મને આ જ રૂપે દર્શન કરશે, તેના પર આવતાં ઉપસર્ગો અને વિઘ્નોના પ્રહારને હું નિઃસંદેહ પાડી નાશ કરી દઈશ।

Verse 40

मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्

મારું આ ચરિત્ર સાંભળી અને આ લિંગને હૃદયમાં સ્મરણરૂપે ધારણ કરીને જે મર્ત્ય યુદ્ધમાં પ્રવેશે છે, તે નિઃસંદેહ વિજય પામે છે।

Verse 41

एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः । जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्

એ દરમિયાન ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર થયા; ‘જય!’ એવો નાદ કરતા, જાણે મહોત્સવના અગ્રભાગે આગળ વધતા હોય તેમ આવ્યા।

Verse 42

प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः । नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्

પ્રેમપૂર્વક શંકરને પ્રણામ કરીને, સર્વ દેવો અંજલિ જોડીને અને ખભા નમાવી, ઉત્તમ વચનો વડે ભક્તવત્સલ પ્રભુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 43

देवा ऊचुः । जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो । एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः

દેવોએ કહ્યું— જય શંકર દેવેશ! પ્રણતજનના દુઃખ હરણ કરનાર પ્રભુ! આ ભયંકર યુદ્ધ-દુંદુભિના ગર્જનાથી અમારું રક્ષણ કરો; અમે દેવો તમારી શરણમાં છીએ।

Verse 44

सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल । वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो

હે ભક્તવત્સલ! હે દેવેશ, સર્વેશ્વર પ્રભુ—ભક્તોની સદા રક્ષા કરવી તમારું કર્તવ્ય છે; અને દુષ્ટોનો વધ પણ તમારાથી જ થવો જોઈએ।

Verse 45

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः । तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ

દેવોના તે વચનો સાંભળી પરમેશ્વરે “તથાસ્તુ” કહ્યું. પ્રસન્ન અને શાંત હૃદયે તેઓ તે જ લિંગમાં લય પામ્યા.

Verse 46

सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा । तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्

પછી દેવો આશ્ચર્યથી ભરાઈ આનંદપૂર્વક પોતાના-પોતાના ધામે ગયા. તે બ્રાહ્મણ ઋષિઓ પણ મહાહર્ષથી જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ફર્યા.

Verse 47

इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा

વ્યાઘ્રેશ્વરમાંથી પ્રાદુર્ભૂત આ પરમ ચરિત્ર સાંભળવું જોઈએ, બીજાને સંભળાવવું જોઈએ, વાંચવું કે વાંચડાવવું પણ જોઈએ.

Verse 48

सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् । परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः

એ મનુષ્ય મનમાં ઇચ્છિત સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; અને પરલોકમાં સર્વ દુઃખથી રહિત થઈ મોક્ષ પામે છે.

Verse 49

इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्

આ શિવલીલાનું અતુલ્ય આખ્યાન અમૃતમય અક્ષરોવાળું અને અવિનાશી છે. તે સ્વર્ગ્ય પુણ્ય, યશ, દીર્ઘ આયુષ્ય અને પુત્ર-પૌત્રવૃદ્ધિ આપે છે.

Verse 50

परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् । परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्

તે પરમ શિવ ધન્ય છે—પરમ ભક્તિ આપનાર, શિવપ્રીતિકારક. તેઓ પરમ જ્ઞાન આપે છે, અતિ રમ્ય છે, અને આંતરિક વિકારો તથા મલિનતાઓને પરમ રીતે હરનાર છે.

Verse 58

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि रुद्रसंहितायां पञ्च युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ વિભાગ યુદ્ધખંડમાં ‘દુંદુભિનિર્હ્રાદ દૈત્યવધવર્ણન’ નામનો અષ્ટપંચાશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.