शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
અધ્યાય 49માં સનત્કુમાર શિવનું વિસ્તૃત સ્તોત્ર-મંત્ર કહે છે, જેમાં તેમના ઐશ્વર્ય, કાળસ્વરૂપ, તપ, ઉગ્ર રૂપો અને સર્વવ્યાપકતા વર્ણવાય છે. આ મંત્રના પ્રભાવથી શુક્ર ઉદર-આવરણમાંથી પ્રગટ થઈ લિંગ-માર્ગે બહાર આવે છે—આ ચમત્કારિક જન્મ તથા શિવાધીન પ્રતીકાત્મક પુનર્જન્મનું સૂચક છે. પછી ગૌરી પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તેને સ્વીકારે છે અને વિશ્વેશ્વર તેને અજર-અમર, તેજોમય, ‘દ્વિતીય શંકર’ સમાન બનાવે છે. પૃથ્વી પર ત્રણ હજાર વર્ષ નિવાસ કર્યા પછી શુક્ર મહેશ્વરથી ફરી જન્મ લઈ મુનિ અને વેદજ્ઞાનનો ભંડાર બને છે. ત્યારબાદ તે પરમેશ્વરનું દર્શન કરે છે અને નજીક દૈત્ય અંધકને ઘોર તપમાં શૂળ પર સુકાયેલો જુએ છે—અંધક-ચક્રની ભૂમિકા. વિરূপાક્ષ, નીલકંઠ, પિનાકી, કપર્દી, ત્રિપુરઘ્ન, ભૈરવ વગેરે ઉપાધિઓથી શિવના બહુરૂપ, ભયંકર તથા રક્ષક સ્વભાવ અને ત્રિલોકેશ્વરતા પ્રગટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ॐ नमस्ते देवेशाय सुरासुरनम स्कृताय भूतभव्यमहादेवाय हरितपिगललोचनाय बलाय बुद्धिरूपिणे वैयाघ्रवसनच्छदायारणेयाय त्रैलोक्यप्रभवे ईश्वराय हराय हरितनेत्राय युगान्तकरणायानलायगणेशायलोकपालाय महाभुजायमहाहस्ताय शूलिने महादंष्ट्रिणे कालाय महेश्वरायअव्ययाय कालरूपिणे नीलग्रीवाय महोदराय गणाध्यक्षाय सर्वात्मने सर्वभावनाय सर्वगाय मृत्युहंत्रे पारियात्रसुव्रताय ब्रह्मचारिणे वेदान्त गाय तपोंतगाय पशुपतये व्यंगाय शूलपाणये वृषकेतवे हरये जटिने शिखंडिने लकुटिने महायशसे भूतेश्वराय गुहावासिने वीणा पणवतालंबते अमराय दर्शनीयाय बालसूर्यनिभाय श्मशानवासिने भगवते उमापतये अरिन्दमाय भगस्याक्षिपातिने पूष्णोर्दशननाशनाय कूरकर्तकाय पाशहस्ताय प्रलयकालाय उल्कामुखायाग्निकेतवे मुनये दीप्ताय विशांपतये उन्नयते जनकाय चतुर्थकाय लोक सत्तमाय वामदेवाय वाग्दाक्षिण्याय वामतो भिक्षवे भिक्षुरूपिणे जटिने स्वयंजटिलाय शक्रहस्तप्रतिस्तंभकाय वसूनां स्तंभाय क्रतवे क्रतुकराय कालाय मेधाविने मधुकराय चलाय वानस्पत्याय वाजसनेति समाश्रमपूजिताय जगद्धात्रे जगत्कर्त्रे पुरुषाय शाश्वताय ध्रुवाय धर्माध्यक्षाय त्रिवर्त्मने भूतभावनाय त्रिनेत्राय बहुरूपाय सूर्यायुतसमप्रभाय देवाय सर्वतूर्यनिनादिने सर्वबाधाविमोचनाय बंधनाय सर्वधारिणे धर्म्मोत्तमाय पुष्पदंतायापि भागाय मुखाय सर्वहराय हिरण्यश्रवसे द्वारिणे भीमाय भीमपराक्रमाय ओंनमो नमः । सनत्कुमार उवाच । इमं मन्त्रवरं जप्त्वा शुक्रो जठरपंजरात् । निष्क्रान्तो लिंगमार्गेण शंभोश्शुक्रमिवोत्कटम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—ॐ! દેવેશ્વર, દેવો અને અસુરો બંનેથી નમસ્કૃત, તમને નમસ્કાર; ભૂત-ભવ્યના આધાર મહાદેવ; હરિત-પિંગળ નેત્ર; બલસ્વરૂપ, બુદ્ધિસ્વરૂપ; વ્યાઘ્રચર્મધારી; અરણ્યવાસી; ત્રૈલોક્યપ્રભવ ઈશ્વર; હરિતનેત્ર હર; યુગાંતકારી અનલ; ગણેશ, લોકપાલ; મહાભુજ, મહાહસ્ત; શૂલધારી; મહાદંષ્ટ્ર; કાલસ્વરૂપ મહેશ્વર; અવ્યય; નીલગ્રીવ; મહોદર; ગણાધ્યક્ષ; સર્વાત્મા; સર્વભાવન; સર્વગ; મૃત્યુહંતા; પારિયાત્ર સુવ્રતી; બ્રહ્મચારી; વેદાંતગાયક; તપઃશિખરગ; પશુપતિ; વ્યક્ત-અવ્યક્ત; શૂલપાણિ; વૃષકેતુ; હરિ; જટિન; શિખંડી; લકુટી; મહાયશ; ભૂતેશ્વર; ગુહાવાસી; વીણા-પણવ-તાલનિનાદયુક્ત; અમર; દર્શનીય; બાલસૂર્યનિભ; શ્મશાનવાસી; ભગવन् ઉમાપતિ; અરિંદમ; ભગના નેત્ર પાતક; પૂષણના દાંત નાશક; કઠોર કર્મકર્તા; પાશહસ્ત; પ્રલયકાલ; ઉલ્કામુખ; અગ્નિકેતુ; મુનિ; દીપ્ત; વિશાંપતિ; ઉન્નયિતા; જનક; ચતુર્થ; લોકસત્તમ; વામદેવ; વાક્-દાક્ષિણ્ય; વામમાર્ગી ભિક્ષુ; ભિક્ષુરূপ; સ્વયંજટિલ; શક્રહસ્ત પ્રતિસ્તંભક; વસુઓનો સ્તંભ; ક્રતુ અને ક્રતુકર; કાલ; મેધાવી; મધુકર; ચલ; વાનસ્પત્ય; વાજસનેય—સમસ્ત આશ્રમોમાં પૂજિત; જગદ્ધાતા, જગત્કર્તા; શાશ્વત પુરુષ; ધ્રુવ; ધર્માધ્યક્ષ; ત્રિવર્ત્મ; ભૂતભાવન; ત્રિનેત્ર; બહુરૂપ; સહસ્રસૂર્યસમપ્રભ; સર્વતૂર્યનિનાદી; સર્વબાધાવિમોચક; બંધન અને સર્વધારિણ; ધર્મોત્તમ; પુષ્પદંત; ભાગ; મુખ; સર્વહર; હિરણ્યશ્રવ; દ્વારિ; ભીમ; ભીમપરાક્રમ—ॐ નમો નમઃ! સનત્કુમાર બોલ્યા—આ મંત્રવર જપીને શુક્ર જઠરપંજરમાંથી બહાર આવ્યો; લિંગમાર્ગે નિષ્ક્રાંત થયો, જાણે શંભુનું જ તેજસ્વી શુક્ર હોય।
Verse 2
गौर्या गृहीतः पुत्रार्थं विश्वेशेन ततः कृतः । अजरश्चामरः श्रीमान्द्वितीय इव शंकरः
પુત્રપ્રાપ્તિ માટે ગૌરીએ તેને સ્વીકાર્યો; ત્યારબાદ વિશ્વેશ (શિવ)એ તેને રચ્યો. તે અજર-અમર, શ્રીમંત—જાણે બીજો શંકર જ થયો।
Verse 3
त्रिभिर्वर्षसहस्रैस्तु समतीतैर्महीतले । महेश्वरात्पुनर्जातः शुक्रो वेदनिधिर्मुनिः
પૃથ્વી પર ત્રણ હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી, વેદનિધિ મુનિ શુક્ર મહેશ્વર (શિવ)ની કૃપા-શક્તિથી પુનર્જાત થયો।
Verse 4
ददर्श शूले संशुष्कं ध्यायंतं परमेश्वरम् । अंधकं धैर्यसद्वन्यदानवेशं तपस्विनम्
તેણે દાનવોના અધિપતિ અંધકને જોયો—તપસ્યાથી ક્ષીણ, ધૈર્યમાં અડગ, શૂલાસન પર બેસેલો, પરમેશ્વર શિવનું ધ્યાન કરતો, વનવાસી તપસ્વી સમો અને તપોબળની પ્રભાથી દીપ્ત।
Verse 5
महादेवं विरूपाक्षं चन्द्रार्द्धकृतशेखरम् । अमृतं शाश्वतं स्थाणुं नीलकंठं पिनाकिनम्
હું મહાદેવને નમસ્કાર કરું છું—વિરૂપાક્ષ, જેમના શિરોમણિ પર અર્ધચંદ્ર શોભે છે; અમૃતસ્વરૂપ, શાશ્વત, સ્થાણુ; નીલકંઠ અને પિનાકધારી।
Verse 6
वृषभाक्षं महाज्ञेयं पुरुषं सर्वकामदम् । कामारिं कामदहनं कामरूपं कपर्दिनम्
હું વૃષભધ્વજ પ્રભુની શરણ લઉં છું—મહાજ્ઞેય પરમ પુરુષ, જે સર્વ ધર્મોચિત કામનાઓ આપે છે. તેઓ કામના વૈરી, કામદહન; છતાં ભક્તની ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનાર, કપર્દી છે।
Verse 7
विरूपं गिरिशं भीमं स्रग्विणं रक्तवाससम् । योगिनं कालदहनं त्रिपुरघ्नं कपालिनम्
તેઓએ ગિરિશ્વર શિવને જોયા—અદ્ભુત રૂપવાળા, ભીમ; હારધારી, લાલ વસ્ત્રધારી. તેઓ મહાયોગી, કાલદહન, ત્રિપુરઘ્ન અને કપાલી હતા।
Verse 8
गूढव्रतं गुप्तमंत्रं गंभीरं भावगोचरम् । अणिमादिगुणाधारत्रिलोक्यैश्वर्य्यदायकम्
આ ગૂઢ વ્રત અને ગુપ્ત મંત્ર છે—અતિ ગંભીર, અંતર્ભક્તિથી જ ગ્રહ્ય. તે અણિમા આદિ સિદ્ધિઓનો આધાર છે અને ત્રિલોકમાં ઐશ્વર્ય તથા સમૃદ્ધિ આપે છે.
Verse 9
वीरं वीरहणं घोरं विरूपं मांसलं पटुम् । महामांसादमुन्मत्तं भैरवं वै महेश्वरम्
તે વીર છે અને વીરહંતક પણ—ઘોર, ભય-વિસ્મય જગાવનાર, સામાન્ય રૂપથી પરે; બળવાન દેહવાળો અને પરમ કુશળ. સર્વ મांसનો મહાભક્ષક ‘મહામાન્સાદ’, પોતાની અનંત શક્તિથી ઉન્મત્ત—એ જ ભૈરવ, એ જ મહેશ્વર.
Verse 10
त्रैलोक्यद्रावणं लुब्धं लुब्धकं यज्ञसूदनम् । कृत्तिकानां सुतैर्युक्तमुन्मत्तकृत्तिवाससम्
તે ત્રિલોકને ધ્રુજાવી દે એવો ભયંકર, લોભી, સ્વભાવથી શિકારી અને યજ્ઞનો સંહારક હતો. કૃત્તિકાઓના પુત્રો સાથે જોડાઈ, ઉન્મત્ત અવસ્થામાં ચર્મવસ્ત્ર ધારણ કરીને દેખાયો।
Verse 11
गजकृत्तिपरीधानं क्षुब्धं भुजगभूषणम् । दद्यालंबं च वेतालं घोरं शाकिनिपूजितम्
તે ગજચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કરતો, ક્ષુબ્ધ દેહ પર સર્પોને આભૂષણ તરીકે રાખતો હતો. તેની સાથે નજીક લટકતો ભયંકર વેતાલ પણ હતો, જેને શાકિનીઓ પૂજે—શિવનો તે ઘોર રૌદ્ર ભાવ।
Verse 12
अघोरं घोरदैत्यघ्नं घोरघोषं वनस्पतिम् । भस्मांगं जटिलं शुद्धं भेरुंडशतसेवितम्
હું શિવને નમસ્કાર કરું છું—જે અઘોર છે, છતાં ઘોર દૈત્યગણનો સંહાર કરે છે; જેના ગર્જન ભયંકર છે; જે વનમાં અધિપતિ વૃક્ષ સમ દૃઢ છે; જેના અંગ ભસ્મથી પવિત્ર છે; જે જટાધારી અને પરમ શુદ્ધ છે; અને જેને સૈકડો ભેરુન્ડ-સમ વીર સેવિત કરે છે।
Verse 13
भूतेश्वरं भूतनाथं पञ्चभूताश्रितं खगम् । क्रोधितं निष्ठुरं चण्डं चण्डीशं चण्डिकाप्रियम्
તેણે ભૂતેશ્વર, ભૂતનાથ—પંચમહાભૂતોમાં વ્યાપ્ત, ખગ સમો વેગવાન—ક્રોધિત, નિષ્ઠુર, પ્રચંડ ચંડીશને, ચંડિકાદેવીના પ્રિય તરીકે નિહાળ્યો.
Verse 14
चण्डं तुंगं गरुत्मंतं नित्यमासवभोजनम् । लेलिहानं महारौद्रं मृत्युं मृत्योरगोचरम्
તે પ્રચંડ અને ઉન્નત છે, ગરુડ સમ પંખો ધરાવતો અપ્રતિહત વેગવાન; સદા આસવ-રસનો ભોક્તા. જીભ લેલિહાન મહારૌદ્ર—તે સ્વયં મૃત્યુ છે, છતાં મૃત્યુને પણ અગોચર છે.
Verse 15
मृत्योर्मृत्युं महासेनं श्मशानारण्यवासिनम् । रागं विरागं रागांधं वीतरागशताचितम्
તે મૃત્યુનો પણ મૃત્યુ, મહાસેનાપતિ, શ્મશાન અને અરણ્યમાં વસનાર છે. તે જ રાગ છે, તે જ વિરાગ; રાગથી અંધ પણ તે જ, અને વીતરાગ શતચિત્તોથી વિભૂષિત પણ તે જ।
Verse 16
सत्त्वं रजस्तमोधर्ममधर्मं वासवानुजम् । सत्यं त्वसत्यं सद्रूपमसद्रूपमहेतुकम्
તે સત્ત્વ-રજ-તમનું તત્ત્વ છે; તેને ધર્મ અને અધર્મ પણ કહે છે, અને વાસવ (ઇન્દ્ર)નો અનુજ પણ. તે સત્ય છે, છતાં અસત્યની પકડથી પરે; તે સદ્રૂપ પણ છે અને અસદ્રૂપ પણ—કારણોથી પૂર્વે સ્થિત અહેતુક।
Verse 17
अर्द्धनारीश्वरं भानुं भानुकोटिशतप्रभम् । यज्ञं यज्ञपतिं रुद्रमीशानं वरदं शिवम्
ભક્ત શિવને અર્ધનારીશ્વર, ભાનુ, અને કરોડો સૂર્યોથી પણ વધુ પ્રભાવાન રૂપે ધ્યાન કરે છે; તે જ યજ્ઞ અને યજ્ઞપતિ, રુદ્ર, પરમ ઈશાન, વરદાતા—શિવ, મંગલમય પ્રભુ।
Verse 18
अष्टोत्तरशतं ह्येतन्मूर्तीनां परमात्मनः । शिवस्य दानवो ध्यायन्मुक्तस्तस्मान्महाभयात्
આ પરમાત્મા ભગવાન શિવની એકસો આઠ દિવ્ય મૂર્તિઓ છે. તેમનું ધ્યાન કરતાં જ તે દાનવ પણ તે મહાભયમાંથી મુક્ત થયો.
Verse 19
दिव्येनामृतवर्षेण सोऽभिषिक्तः कपर्दिना । तुष्टेन मोचितं तस्माच्छूलाग्रादवरोपितः
પછી કપર્દી ભગવાન શિવે દિવ્ય અમૃતવર્ષાથી તેનું અભિષેક કર્યું. પ્રસન્ન થઈ શિવે તેને શૂલના અગ્રભાગ પરથી મુક્ત કરી નીચે ઉતાર્યો.
Verse 20
उक्तश्चाथ महादैत्यो महेशानेन सोंऽधकः । असुरस्सांत्वपूर्वं यत्कृतं सर्वं महात्मना
પછી મહેશાન (ભગવાન શિવ) એ તે મહાદૈત્ય અંધકને સંબોધ્યો. અસુરે મહાત્મા પ્રભુએ પહેલાં સાંત્વનાપૂર્વક જે કર્યું અને જે કહ્યું હતું તે બધું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ્યું.
Verse 21
ईश्वर उवाच । भो भो दैत्येन्द्रतुष्टोऽस्मि दमेन नियमेन च । शौर्येण तव धैर्येण वरं वरय सुव्रत
ઈશ્વરે કહ્યું—હે હે દૈત્યેન્દ્ર! તારા દમ અને નિયમથી હું પ્રસન્ન છું; તારા શૌર્ય અને ધૈર્યથી પણ. હે સુવ્રત, વર માગ—વર પસંદ કર।
Verse 22
आराधितस्त्वया नित्यं सर्वनिर्धूतकल्मषः । वरदोऽहं वरार्हस्त्वं महादैत्येन्द्रसत्तम
તમે નિત્ય મારી આરાધના કરી છે, તેથી તમારા સર્વ કલ્મષ સંપૂર્ણ રીતે ધોવાઈ ગયા છે. હું વરદાતા છું; તમે વર માટે યોગ્ય છો, હે મહાદૈત્યેન્દ્રોમાં શ્રેષ્ઠ।
Verse 23
प्राणसंधारणादस्ति यच्च पुण्यफलं तव । त्रिभिर्वर्षसहस्रैस्तु तेनास्तु तव निर्वृतिः
પ્રાણસંધારણના તપથી તને જે પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થયું છે, તે પુણ્યથી ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી તારી તૃપ્તિ અને શાંતિ સ્થિર રહે.
Verse 24
सनत्कुमार उवाच । एतच्छ्रुत्वांधकः प्राह वेपमानः कृतांजलिः । भूमौ जानुद्वयं कृत्वा भगवंतमुमापतिम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ સાંભળી અંધક કંપતો, કરજોડી બોલ્યો. ભૂમિ પર બંને ઘૂંટણ ટેકી તેણે ભગવાન ઉમાપતિ શિવના સમક્ષ પ્રણામ કર્યો।
Verse 25
अंधक उवाच । भगवन्यन्मयोक्तोऽसि दीनोदीनः परात्परः । हर्षगद्गदया वाचा मया पूर्वं रणाजिरे
અંધકે કહ્યું—હે ભગવન! તમે પરાત્પર પરમ છો, છતાં દીન અને દુઃખિતો પ્રત્યે કરુણાસ્વરૂપ છો. અગાઉ રણભૂમિમાં હર્ષથી ગદગદ વાણીથી મેં તમને સંબોધ્યા હતા।
Verse 26
यद्यत्कृतं विमूढत्वात्कर्म लोकेषु गर्हितम् । अजानता त्वां तत्सर्वं प्रभो मनसि मा कृथाः
મોહવશ આ લોકમાં મારી તરફથી જે જે નિંદનીય કર્મ થયાં—તમને ન જાણતાં—હે પ્રભુ, તે બધું મનમાં ન રાખશો।
Verse 27
पार्वत्यामपि दुष्टं यत्कामदोषात्कृतं मया । क्षम्यतां मे महादेव कृपणो दुःखितो भृशम्
પાર્વતી પ્રત્યે પણ કામદોષથી મારી તરફથી જે દુષ્કર્મ થયું—હે મહાદેવ, મને ક્ષમા કરશો. હું અત્યંત કૃપણ અને બહુ દુઃખિત છું।
Verse 28
दुःखितस्य दया कार्या कृपणस्य विशेषतः । दीनस्य भक्तियुक्तस्य भवता नित्यमेव हि
દુઃખિત પર દયા કરવી જોઈએ, ખાસ કરીને અસહાય અને ગરીબ પર; ભક્તિયુક્ત દીન ભક્ત પર તારે સદૈવ કૃપા કરવી જોઈએ।
Verse 29
सोहं दीनो भक्तियुक्त आगतश्शरणं तव । रक्षा मयि विधातव्या रचितोऽयं मयांजलिः
હું દીન છું, છતાં ભક્તિયુક્ત છું; તારી શરણમાં આવ્યો છું. મારી રક્ષા કરવી જ જોઈએ—જુઓ, મેં હાથ જોડીને આ અંજલિ અર્પી છે।
Verse 30
इयं देवी जगन्माता परितुष्टा ममोपरि । क्रोधं विहाय सकलं प्रसन्ना मां निरीक्षताम्
આ દેવી—જગન્માતા—મારા પર પ્રસન્ન છે. તે સર્વ ક્રોધ ત્યજી પ્રસન્ન બની મને અનુગ્રહદૃષ્ટિથી નિહાળે.
Verse 31
क्वास्याः क्रोधः क्व कृपणो दैत्योऽहं चन्द्रशेखर । तत्सोढा नाहमर्द्धेन्दुचूड शंभो महेश्वर
એનો ક્રોધ ક્યાં અને હું આ દીન દૈત્ય ક્યાં, હે ચંદ્રશેખર! હે અર્ધેંદુચૂડ શંભુ મહેશ્વર, તેને સહન કરવાની શક્તિ મારામાં નથી।
Verse 32
क्व भवान्परमोदारः क्व चाहं विवशीकृतः । कामक्रोधादिभिर्दोषैर्जरसा मृत्युना तथा
આપ ક્યાં—પરમ ઉદાર—અને હું ક્યાં, પરવશ કરાયેલો! કામ, ક્રોધ વગેરે દોષોથી તથા જરા અને મૃત્યુથી પણ હું દબાઈ ગયો છું।
Verse 33
अयं ते वीरकः पुत्रो युद्धशौंडो महाबलः । कृपणं मां समालक्ष्य मा मन्युवशमन्वगाः
આ તારો વીર પુત્ર છે—યુદ્ધમાં નિપુણ અને મહાબળવાન. મને આ દયનીય હાલતમાં જોઈને ક્રોધના વશમાં ન થા.
Verse 34
तुषारहारशीतांशुशंखकुन्देन्दुवर्ण भाक् । पश्येयं पार्वतीं नित्यं मातरं गुरुगौरवात्
હિમહાર, શીતકિરણ ચંદ્ર, શંખ, કુંદ અને ઇંદુ સમ વર્ણ ધારણ કરનારી માતા પાર્વતીને ગુરુગૌરવ અને તેમના પાવન અધિકારના આદરથી હું સદા દર્શન કરું.
Verse 35
नित्यं भवद्भ्यां भक्तस्तु निर्वैरो दैवतैः सह । निवसेयं गणैस्सार्द्धं शांता त्मा योगचिंतकः
હું તમારાં બન્નેનો નિત્ય ભક્ત રહું અને અન્ય દેવતાઓ પ્રત્યે પણ વૈર વિનાનો રહું. ગણો સાથે નિવાસ કરું—શાંત હૃદયે યોગચિંતનમાં સ્થિર રહીને.
Verse 36
मा स्मरेयं पुनर्जातं विरुद्धं दानवोद्भवम् । त्वत्कृपातो महेशान देह्येतद्वरमुत्तमम्
હે મહેશાન! તમારી કૃપાથી દાનવી વિરોધમાંથી ઉપજતું તે પુનર્જન્મ હું ફરી કદી સ્મરું નહીં, તેમાં ફરી ખેંચાઈ ન જાઉં. મને આ પરમ ઉત્તમ વર આપો।
Verse 37
सनत्कुमार उवाच । एतावदुक्त्वा वचनं दैत्येन्द्रो मौनमास्थितः । ध्यायंस्त्रिलोचनं देवं पार्वतीं प्रेक्ष्य मातरम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આટલું કહી દૈત્યેન્દ્ર મૌન થયો. તેણે ત્રિનેત્ર દેવનું ધ્યાન કર્યું અને પાર્વતીને માતા રૂપે નિહાળી પોતાનું ચિત્ત તેણીમાં સ્થિર કર્યું।
Verse 38
ततो दृष्टस्तु रुद्रेण प्रसन्नेनैव चक्षुषा । स्मृतवान्पूर्ववृत्तांतमात्मनो जन्म चाद्भुतम्
પછી પ્રસન્ન અને શાંત દૃષ્ટિથી રુદ્રે તેને જોયો; ત્યારે તેણે તરત જ પૂર્વવૃત્તાંત તથા પોતાના અદ્ભુત જન્મનું સ્મરણ કર્યું।
Verse 39
तस्मिन्स्मृते च वृत्तांते ततः पूर्णमनोरथः । प्रणम्य मातापितरौ कृतकृत्योऽभवत्ततः
એ વૃત્તાંત સ્મરણ થતાં જ તેની મનોઇચ્છા પૂર્ણ થઈ. માતા-પિતાને પ્રણામ કરીને તે પછી કૃતકૃત્ય થયો।
Verse 40
पार्वत्या मूर्ध्न्युपाघ्रातश्शंकरेण च धीमता । तथाऽभिलषितं लेभे तुष्टाद्बालेन्दुशेखरात्
ધીમાન શંકર, બાલેન્દુશેખર, એ સ્નેહપૂર્વક પાર્વતીના મસ્તકને સ્પર્શી આશીર્વાદરૂપે શિરઃસૌરભ ગ્રહણ કર્યું. તે પ્રસન્ન થતાં, તે પ્રસન્ન દેવથી પાર્વતીએ ઇચ્છિત વર પ્રાપ્ત કર્યો.
Verse 41
एतद्वस्सर्वमाख्यातमन्धकस्य पुरातनम् । गाणपत्यं महादेवप्रसादात्परसौख्यदम्
અંધકનું આ પ્રાચીન વર્ણન મેં તમને સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું. મહાદેવના પ્રસાદથી તેને ગણપદ (ગાણપત્ય) પ્રાપ્ત થયું, જે પરમ સુખ આપનારું છે.
Verse 42
मृत्युंजयश्च कथितो मंत्रो मृत्युविनाशनः । पठितव्यः प्रयत्नेन सर्वकामफलप्रदः
મૃત્યુંજય મંત્ર કહ્યો છે—તે મૃત્યુનો વિનાશક છે. તે સર્વ ધર્મ્ય ઇચ્છાઓનું ફળ આપે છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક તેનો પાઠ-જપ કરવો જોઈએ.
Verse 49
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे अंधकगण जीवितप्राप्तिवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘અંધકગણ જીવિતપ્રાપ્તિ વર્ણન’ નામનો ઓગણપચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra transmits a powerful Śiva-stotra/mantra whose efficacy is shown through Śukra’s extraordinary emergence and subsequent divine re-fashioning, followed by Śukra’s later rebirth from Maheśvara and the narrative setup for the Andhaka episode.
The ‘liṅga-path’ emergence and the mantravara frame rebirth as a Śaiva sacral transformation: identity and power are reconstituted through Śiva’s mantraic presence, not merely through biological lineage.
Multiple Śiva-forms are foregrounded through epithets—Virūpākṣa, Nīlakaṇṭha, Pinākin, Kapardin, Tripuraghna, Bhairava—presenting Śiva as yogin, time (kāla), cosmic lord, and fierce remover of obstacles to dharma.