मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
અધ્યાય ૧૨માં સનત્કુમાર વર્ણવે છે કે પ્રસન્ન શિવને જોઈ મય દાનવ—જે પહેલાં શિવની કરુણાથી ‘અદગ્ધ’ રહ્યો હતો—આનંદથી શિવ પાસે આવ્યો અને વારંવાર દંડવત્ પ્રણામ કર્યા. પછી ઊભો થઈ તેણે વિસ્તૃત સ્તુતિ કરી—શિવને દેવદેવ/મહાદેવ, ભક્તવત્સલ, કલ્પવૃક્ષ સમ દાતા, નિષ્પક્ષ, જ્યોતિરૂપ, વિશ્વરૂપ, શુદ્ધ અને પાવન કરનાર, રૂપવાન તથા રૂપાતીત, અને જગતના કર્તા-ભર્તા-સંહર્તા તરીકે સંબોધ્યા. પોતાની સ્તુતિ અપૂરી છે એમ સ્વીકારી ‘સ્તુતિપ્રિય પરેશ્વર’ કહી શરણાગત થઈ રક્ષણ માગ્યું. સનત્કુમાર કહે છે કે શિવે સ્તુતિ સાંભળી પ્રસન્ન થઈ મયને આદરપૂર્વક સંબોધ્યો—આગામી ઉપદેશ/વરદાનની ભૂમિકા.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । एतस्मिन्नंतरे शंभुं प्रसन्नं वीक्ष्य दानवः । तत्राजगाम सुप्रीतो मयोऽदग्धः कृपाबलात्
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ દરમિયાન શંભુને પ્રસન્ન જોઈ, શિવની કૃપાબળથી જે દગ્ધ ન થયો હતો તે દાનવ મય અત્યંત આનંદિત થઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 2
प्रणनाम हरं प्रीत्या सुरानन्यानपि ध्रुवम् । कृतांजलिर्नतस्कंधः प्रणनाम पुन श्शिवम्
તેણે પ્રેમભક્તિથી હરનું પ્રણામ કર્યું; પછી નિશ્ચયે અન્ય દેવતાઓને પણ નમસ્કાર કર્યો. હાથ જોડીને, ખભા નમાવી, તેણે ફરી ભગવાન શિવને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
Verse 3
अथोत्थाय शिवं दृष्ट्वा प्रेम्णा गद्गदसुस्वरः । तुष्टाव भक्तिपूर्णात्मा स दानववरो मयः
પછી ઊભો થઈ શિવને જોઈ, પ્રેમથી તેનો કંઠ ગદ્ગદ થયો; દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ મયે ભક્તિથી ભરેલા હૃદયથી તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 4
मय उवाच देवदेव महादेव भक्तवत्सल शंकरः । कल्पवृक्षस्वरूपोसि सर्वपक्षविवर्जितः
મયાએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, ભક્તવત્સલ શંકર! તમે કલ્પવૃક્ષસ્વરૂપ છો અને સર્વ પ્રકારના પક્ષપાતથી રહિત છો।
Verse 5
ज्योतीरूपो नमस्तेस्तु विश्वरूप नमोऽस्तु ते । नमः पूतात्मने तुभ्यं पावनाय नमोनमः
જ્યોતિસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; વિશ્વરૂપ તમને નમસ્કાર। હે પૂતાત્મા, તમને પ્રણામ; હે પાવન, તમને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 6
चित्ररूपाय नित्याय रूपातीताय ते नमः । दिव्यरूपाय दिव्याय सुदिव्याकृतये नमः
વિચિત્ર અને અનેકરૂપધારી, નિત્ય તથા રૂપાતીત એવા આપને નમસ્કાર. દિવ્યરૂપવાળા, પરમ દિવ્ય, અતિદિવ્ય આકૃતિસ્વરૂપ આપને નમસ્કાર.
Verse 7
नमः प्रणतसर्वार्तिनाशकाय शिवात्मने । कर्त्रे भर्त्रे च संहर्त्रे त्रिलोकानां नमोनमः
શરણ નમન કરનારાં સર્વ દુઃખ-આર્તિનો નાશ કરનાર શિવાત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર. ત્રિલોકના કર્તા, ભર્તા અને સંહર્તાને વારંવાર નમસ્કાર.
Verse 8
भक्तिगम्याय भक्तानां नमस्तुभ्यं कृपा लवे । तपस्सत्फलदात्रे ते शिवाकांत शिवेश्वर
ભક્તિથી પ્રાપ્ત થનાર, ભક્તો પર કૃપાના કણસ્વરૂપ આપને નમસ્કાર. હે શિવેશ્વર, શિવાકાંત! તમે તપસ્યાનું સત્ફળ આપો છો; તમારી કરુણાનો એક બિંદુ પણ પૂરતો છે.
Verse 9
न जानामि स्तुतिं कर्तुं स्तुतिप्रिय परेश्वर । प्रसन्नो भव सर्वेश पाहि मां शरणाग तम्
હે સ્તુતિપ્રિય પરમેશ્વર! મને સ્તુતિ કરવી આવડતી નથી. હે સર્વેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ; હું શરણાગત છું, મારી રક્ષા કરો।
Verse 10
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य मयोक्ता हि संस्तुतिं परमेश्वरः । प्रसन्नोऽभूद्द्विजश्रेष्ठ मयं प्रोवाच चादरात्
સનત્કુમારે કહ્યું—મારા દ્વારા કહેલી આ સ્તુતિ સાંભળી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પછી તેમણે આદરપૂર્વક મને કહ્યું।
Verse 11
शिव उवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽहं मय दानवसत्तम । मनोऽभिलषितं यत्ते तद्दास्यामि न संशयः
શિવે કહ્યું—હે દાનવસત્તમ મય, વર માગ; હું પ્રસન્ન છું. તારા મનની જે ઇચ્છા છે તે જ આપીશ—એમાં શંકા નથી।
Verse 12
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे सनत्कुमारपाराशर्य्यसंवादे त्रिपुरवधानंतरदेवस्तुतिमयस्तुतिमुंडिनिवेशनदेवस्वस्थानगमनवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, સનત્કુમાર અને પારાશર્ય (વ્યાસ)ના સંવાદમાં, ‘ત્રિપુરવધાનંતર દેવોની ભક્તિમય સ્તુતિ, મુણ્ડિનીનું નિવેશન તથા દેવોનું સ્વ-સ્વ ધામે ગમન’ નામે આ દ્વાદશ અધ્યાય છે.
Verse 13
मय उवाच । देवदेव महादेव प्रसन्नो यदि मे भवान् । वरयोग्योऽस्म्यहं चेद्धि स्वभक्तिं देहि शाश्वतीम्
મયા કહ્યું—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, તો તમારી શાશ્વત ભક્તિ—અખંડ શિવભક્તિ—મને આપો.
Verse 14
स्वभक्तेषु सदा सख्यं दीनेषु च दयां सदा । उपेक्षामन्यजीवेषु खलेषु परमेश्वर
હે પરમેશ્વર! તમારા ભક્તો પ્રત્યે સદા સખ્યભાવ રાખો; દીન-દુઃખીઓ પર સદા દયા કરો; અન્ય જીવો પ્રત્યે ઉપેક્ષા રાખો; અને દુષ્ટો પ્રત્યે પવિત્ર અવગણના જાળવો.
Verse 15
कदापि नासुरो भावो भवेन्मम महेश्वर । निर्भयः स्यां सदा नाथ मग्नस्त्वद्भजने शुभे
હે મહેશ્વર! મારા અંદર કદી પણ આસુરી ભાવ ન ઊભો થાય. હે નાથ! હું સદા નિર્ભય રહું અને તમારી શુભ ભજન-પૂજામાં લીન રહું.
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इति संप्रार्थ्यमानस्तु शंकरः परमेश्वरः । प्रत्युवाच मये नाथ प्रसन्नो भक्तवत्सलः
સનત્કુમારે કહ્યું—આ રીતે પ્રાર્થના કરવામાં આવતા ભક્તવત્સલ પરમેશ્વર શંકર પ્રસન્ન થયા અને મયાને કહ્યું, “હે નાથ…”
Verse 17
महेश्वर उवाच । दानवर्षभ धन्यस्त्वं मद्भक्तो निर्विकारवान् । प्रदत्तास्ते वरास्सर्वेऽभीप्सिता ये तवाधुना
મહેશ્વરે કહ્યું: હે દાનવશ્રેષ્ઠ, તું ધન્ય છે, તું મારો નિર્વિકાર ભક્ત છે. તારી સર્વ ઈચ્છિત વરદાન તને અત્યારે આપવામાં આવ્યા છે.
Verse 18
गच्छ त्वं वितलं लोकं रमणीयं दिवोऽपि हि । समेतः परिवारेण निजेन मम शासनात्
મારા શાસન અનુસાર, તું તારા પોતાના પરિચારકવર્ગ સાથે વિતલ લોકમાં જા—એ લોક ખરેખર સ્વર્ગ સમાન પણ રમણીય છે।
Verse 19
निर्भयस्तत्र संतिष्ठ संहृष्टो भक्तिमान्सदा । कदापि नासुरो भावो भविष्यति मदाज्ञया
ત્યાં નિર્ભય રહી સ્થિર થા; સદા હર્ષિત અને ભક્તિમાં અડગ રહેજે. મારી આજ્ઞાથી તારા અંદર કદી આસુરી ભાવ ઊભો નહીં થાય।
Verse 20
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञां शिरसाधाय शंकरस्य महात्मनः । तं प्रणम्य सुरांश्चापि वितलं प्रजगाम सः
સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે મહાત્મા શંકરના આદેશને શિરસાવહ કરી, તેમને તથા દેવતાઓને પણ પ્રણામ કરીને, તે વિતલ લોક તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे ते वै मुण्डिनश्च समागताः । प्रणम्योचुश्च तान्सर्वान्विष्णुब्रह्मादिकान् सुरान्
એ દરમિયાન તે મુંડિત-શિર સેવકો ત્યાં આવી પહોંચ્યા. પ્રણામ કરીને તેમણે વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે સર્વ દેવતાઓને સંબોધીને કહ્યું।
Verse 22
कुत्र याम वयं देवाः कर्म किं करवामहे । आज्ञापयत नश्शीघ्रं भव दादेशकारकान्
અમે દેવો ક્યાં જઈએ અને કયું કર્મ કરીએ? હે ભવ (શિવ), ત્વરિત અમને આજ્ઞા આપો; તમારી આજ્ઞા પાલન કરવા અમે તૈયાર છીએ।
Verse 23
कृतं दुष्कर्म चास्माभिर्हे हरे हे विधे सुराः । दैत्यानां शिवभक्तानां शिवभक्तिर्विनाशिता
હે હરિ, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હે દેવો! અમે ઘોર દુષ્કર્મ કર્યું છે—શિવભક્ત દૈત્યોની શિવભક્તિ અમે નષ્ટ કરી છે.
Verse 24
कोटिकल्पानि नरके नो वासस्तु भविष्यति । नोद्धारो भविता नूनं शिवभक्तविरोधिनाम्
શિવભક્તોના વિરોધી લોકો કરોડો કલ્પો સુધી નરકમાં વસશે; નિશ્ચિત જ તેમનો ઉદ્ધાર થવાનો નથી.
Verse 25
परन्तु भवदिच्छात इदं दुष्कर्म नः कृतम् । तच्छांतिं कृपया ब्रूत वयं वश्शरणागताः
પરંતુ તમારી ઇચ્છાના દબાણથી જ આ દુષ્કર્મ અમારાથી થયું. કૃપા કરીને તેની શાંતિનો ઉપાય કહો; અમે તમારા વશમાં રહી તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
Verse 26
सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । अब्रु वन्मुंडिनस्तांस्ते स्थितानग्रे कृतांजलीन्
સનત્કુમાર બોલ્યા: તેમનાં વચન સાંભળી વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે દેવોએ આગળ હાથ જોડીને ઊભેલા તે મુંડિત તપસ્વીઓને સંબોધ્યા.
Verse 27
विष्ण्वादय ऊचुः । न भेतव्यं भवद्भिस्तु मुंडिनो वै कदाचन । शिवाज्ञयेदं सकलं जातं चरितमुत्तमम्
વિષ્ણુ વગેરે બોલ્યા: હે મુંડિતો, તમે ક્યારેય ભય ન રાખો. આ બધું શિવની આજ્ઞાથી જ બન્યું છે—આ ઉત્તમ ચરિત છે.
Verse 28
युष्माकं भविता नैव कुगतिर्दुःखदायिनी । शिववासा यतो यूयं देवर्षिहितकारकाः
તમને દુઃખદાયિની કૂગતિ કદી થશે નહીં; કારણ કે તમે શિવધામના વાસી છો અને દેવો તથા ઋષિઓના હિતકારક છો।
Verse 29
सुरर्षिहितकृच्छंभुस्सुरर्षिहितकृत्प्रियः । सुरर्षिहितकृन्नॄणां कदापि कुगतिर्नहि
શંભુ સદા દેવો અને ઋષિઓના હિત માટે કાર્ય કરે છે અને તેમના કલ્યાણમાં લાગેલા જનને પ્રિય છે. આવી હિતકારી સેવામાં રત રહેનારને ક્યારેય કૂગતિ કે પતન થતું નથી।
Verse 30
अद्यतो मतमेतं हि प्रविष्टानां नृणां कलौ । कुगतिर्भविता ब्रूमः सत्यं नैवात्र संशयः
આજથી કલિયુગમાં જે મનુષ્યો આ મતમાં પ્રવેશ કરશે, તેમના માટે નિશ્ચિત જ કૂગતિ અને પતન થશે—આમ અમે સત્ય કહીએ છીએ; તેમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 31
भवद्भिर्मुंडिनो धीरा गुप्तभावान्ममाज्ञया । तावन्मरुस्थली सेव्या कलिर्यावात्समाव्रजेत्
હે ધીર મુંડિન તપસ્વીઓ! મારી આજ્ઞાથી આંતરિક ભાવ ગુપ્ત રાખીને, કલિ સંપૂર્ણ રીતે આવે ત્યાં સુધી મરુસ્થલી પ્રદેશમાં રહી સેવા-સાધના કરો।
Verse 32
आगते च कलौ यूयं स्वमतं स्थापयिष्यथ । कलौ तु मोहिता मूढास्संग्रहीष्यंति वो मतम्
કલિ આવી પહોંચે ત્યારે તમે તમારું સ્વમત સ્થાપિત કરશો; અને કલિયુગમાં મોહિત તથા મૂઢ લોકો તમારું મત સ્વીકારી લેશે।
Verse 33
इत्याज्ञप्ताः सुरेशैश्च मुंडिनस्ते मुनीश्वर । नमस्कृत्य गतास्तत्र यथोद्दिष्टं स्वमाश्रमम्
દેવેશ્વરોની આવી આજ્ઞા મેળવી, હે મુનીશ્વર, તે મુંડિત તપસ્વીઓ નમસ્કાર કરીને, જેમ સૂચવાયું તેમ પોતાના-પોતાના આશ્રમમાં ગયા.
Verse 34
ततस्स भगवान्रुद्रो दग्ध्वा त्रिपुरवासिनः । कृतकृत्यो महायोगी ब्रह्माद्यैरभिपूजितः
પછી ભગવાન રુદ્રે ત્રિપુરવાસીઓને દગ્ધ કરીને કૃતકૃત્ય થયા; તે મહાયોગીને બ્રહ્મા આદિ દેવોએ વિધિવત્ પૂજ્યા.
Verse 35
स्वगणैर्निखिलैर्देव्या शिवया सहितः प्रभुः । कृत्वामरमहत्कार्यं ससुतोंतरधादथ
ત્યારે પ્રભુ દેવી શિવા તથા પોતાના સર્વ ગણો સાથે, દેવોના હિત માટે મહાન કાર્ય કરીને, પુત્ર સહિત અંતર્ધાન થયા.
Verse 36
ततश्चांतर्हिते देवे परिवारान्विते शिवे । धनुश्शरस्थाद्यश्च प्राकारोंतर्द्धिमागमत्
પછી પરિવાર સહિત દેવાધિદેવ શિવ અંતર્હિત થયા ત્યારે, ધનુર્ધરો, શરધારીઓ વગેરે તથા તે પ્રાકાર પણ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 37
ततो ब्रह्मा हरिर्देवा मुनिगंधर्वकिन्नराः । नागास्सर्पाश्चाप्सरसस्संहृष्टाश्चाथ मानुषाः
ત્યારે બ્રહ્મા, હરિ (વિષ્ણુ), દેવો, મુનિઓ, ગંધર્વ‑કિન્નરો, નાગ‑સર્પો, અપ્સરાઓ અને માનવો પણ—બધા હર્ષિત થઈ ઉલ્લાસિત થયા।
Verse 38
स्वंस्वं स्थानं मुदा जग्मुश्शंसंतः शांकरं यशः । स्वंस्वं स्थानमनुप्राप्य निवृतिं परमां ययुः
શાંકરના યશનું ગાન કરતાં તેઓ આનંદથી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા. પોતાના સ્થાને પહોંચી, શિવપ્રસાદથી તેમણે પરમ નિવૃત્તિ—દુઃખની પૂર્ણ શાંતિ—પ્રાપ્ત કરી।
Verse 39
एतत्ते कथितं सर्वं चरितं शशिमौलिनः । त्रिपुरक्षयसंसूचि परलीलान्वितं महत्
આ બધું મેં તને શશિમૌલિ ભગવાન શિવનું પાવન ચરિત કહેલું છે—ત્રિપુરવિનાશનું સૂચન કરતું, તેમની પરમ દિવ્ય લીલાથી યુક્ત મહાન આખ્યાન.
Verse 40
धन्यं यशस्यमायुष्यं धनधान्यप्रवर्द्धकम् । स्वर्गदं मोक्षदं चापि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
આ ધન્ય છે, યશ આપનારું અને આયુષ્ય વધારનારું છે; ધન-ધાન્યમાં વૃદ્ધિ કરે છે. સ્વર્ગ આપે છે અને મોક્ષ પણ—હવે વધુ શું સાંભળવા ઇચ્છો છો?
Verse 41
इदं हि परमाख्यानं यः पठेच्छ्रणुयात्सदा । इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते मुक्तिमवाप्नुयात्
જે આ પરમ પાવન આખ્યાનનું સદા પાઠ કરે છે અથવા શ્રવણ કરે છે, તે અહીં સર્વ યોગ્ય કામનાઓ ભોગવી અંતે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
Maya Dānava approaches the pleased Śiva, repeatedly prostrates, and delivers a formal stuti culminating in śaraṇāgati; Śiva, pleased by the hymn, responds to Maya.
It signals that Śiva’s grace can suspend or transform punitive destiny; even an asura can be preserved and redirected through kṛpā, illustrating grace as superior to mere retribution.
Śiva is praised as jyotīrūpa (luminous), viśvarūpa (universal form), rūpātīta (beyond form), bhaktavatsala (devotee-loving), kalpavṛkṣa-like benefactor, and as kartṛ-bhartṛ-saṃhartṛ of the triloka.