शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
અધ્યાય 30માં સ્તરબદ્ધ દ્વારોમાંથી વિધિવત પરવાનગી લઈને શિવલોકમાં પ્રવેશ કરવાની રીત વર્ણવાઈ છે. સનત્કુમાર કહે છે કે આગંતુક દેવ (વૃત્તાંતમાં બ્રહ્મા/રામેશ્વર) ‘મહાદિવ્ય’ શિવલોકમાં પહોંચે છે—જે નિરાધાર અને અભૌતિક કહેવાયો છે. વિષ્ણુ આંતરિક આનંદથી રત્નોથી શોભિત તેજોમય લોકને જોઈ પ્રથમ દ્વારે આવે છે; ત્યાં ગણો હાજર છે. દ્વારપાલો રત્નસિંહાસન પર બિરાજમાન, શ્વેત વસ્ત્રધારી, મણિભૂષિત; શૈવ લક્ષણોવાળા પંચમુખ, ત્રિનેત્ર, ત્રિશૂલાદિ આયુધધારી, ભસ્મ અને રુદ્રાક્ષથી અલંકૃત તરીકે વર્ણવાયા છે. વિષ્ણુ નમસ્કાર કરીને શિવદર્શનનો હેતુ નિવેદે છે; આજ્ઞા મળતાં અંદર પ્રવેશે છે. આ જ રીત પંદર દ્વારો સુધી પુનરાવર્તિત થાય છે. અંતે મહાદ્વારે નંદીનું દર્શન થાય છે; સ્તુતિ અને પ્રણામ પછી નંદી પરવાનગી આપે છે અને વિષ્ણુ આનંદથી અંતઃપ્રાંગણમાં પ્રવેશે છે. અધ્યાય શિવસન્નિધિ માટે ભક્તિ, સ્તુતિ અને અધિકૃત પ્રવેશની આવશ્યકતા દર્શાવે છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । गत्वा तदैव स विधिस्तदा व्यास रमेश्वरः । शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम्
સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યારે જ, હે વ્યાસ, તે વિધાતા બ્રહ્મા મહાદિવ્ય શિવલોકમાં ગયા; તે આધારવિહિન અને ભૌતિક તત્ત્વથી પર છે.
Verse 2
साह्लादोभ्यन्तरं विष्णुर्जगाम मुदिताननः । नानारत्नपरिक्षिप्तं विलसंतं महोज्ज्वलम्
અંતરમાં આનંદથી ભરાયેલા અને પ્રસન્ન મુખવાળા ભગવાન વિષ્ણુ તે ભવ્ય આંતરિક કક્ષમાં ગયા; તે નાનાવિધ રત્નોથી સર્વત્ર શોભિત અને મહાતેજથી ઝળહળતો હતો।
Verse 3
संप्राप्य प्रथमद्वारं विचित्रं गणसेवितम् । शोभितं परया लक्ष्म्या महोच्चमतिसुन्दरम्
પ્રથમ દ્વાર સુધી પહોંચી—જે વિચિત્ર રચનાવાળું અને શિવગણોથી સેવિત હતું—તેણે તેને પરમ શોભાથી શોભિત, અત્યંત ઊંચું અને અતિ સુંદર જોયું।
Verse 4
ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् । शोभिताञ्श्वेतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान्
તેણે દ્વારપાલોને જોયા; તેઓ રત્નજડિત સિંહાસનો પર બિરાજમાન હતા, શ્વેત વસ્ત્રોથી તેજસ્વી અને રત્નાભૂષણોથી અલંકૃત હતા।
Verse 5
पञ्चवक्त्रत्रिनयनान्गौरसुन्दरविग्रहान् । त्रिशूलादिधरान्वीरान्भस्मरुद्राक्षशोभितान्
તેણે એવા વીરોને જોયા—પંચમુખ, ત્રિનેત્ર—જેઓના દેહ ગૌર અને સુંદર હતા; તેઓ ત્રિશૂલ આદિ આયુધ ધારણ કરતા અને ભસ્મ તથા રુદ્રાક્ષથી શોભિત હતા।
Verse 6
सब्रह्मापि रमेशश्च तान् प्रणम्य विनम्रकः । कथयामास वृत्तान्तं प्रभुसंदर्शनार्थकम्
ત્યારે બ્રહ્માસહિત રમેશ વિનમ્ર બની તેમને પ્રણામ કરીને પ્રભુના મંગલ દર્શનનું કારણ બનતો સર્વ વૃત્તાંત કહ્યો।
Verse 7
तदाज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया । परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परम प्रभम्
તેમણે તેને આજ્ઞા આપી; અને તે આજ્ઞા અનુસાર તે પરમ દ્વારથી પ્રવેશ્યો—અતિ રમ્ય, વિચિત્ર અને પરમ તેજથી દીપ્ત।
Verse 8
प्रभूपकंठगत्यर्थं वृत्तांतं संन्यवेदयत् । तद्द्वारपाय चाज्ञप्तस्तेनान्यं प्रविवेश ह
પ્રભુના સાન્નિધ્ય માટે તેણે સમગ્ર વર્તાંત યોગ્ય રીતે નિવેદન કર્યો. અને તે દ્વારપાલની આજ્ઞા મેળવી, પછી તે અન્ય નિર્ધારિત માર્ગે પ્રવેશ્યો।
Verse 9
एवं पंचदशद्वारान्प्रविश्य कमलोद्भवः । महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह
આ રીતે પંદર દ્વારોમાં પ્રવેશ કરીને કમલોદ્ભવ (બ્રહ્મા) મહાદ્વાર સુધી પહોંચ્યા; ત્યાં તેમણે શિવધામના રક્ષક નંદીને જોયા।
Verse 10
सम्यङ्नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना । आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यंतरं मुदा
તેમને યોગ્ય રીતે નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરી; નંદીએ પૂર્વવત્ આજ્ઞા આપી; ત્યારબાદ વિષ્ણુ ધીમે ધીમે આનંદથી અંદર પ્રવેશ્યા।
Verse 11
ददर्श गत्वा तत्रोच्चैस्सभां शंभोस्समुत्प्रभाम् । तां पार्षदैः परिवृतां लसद्देहैस्सुभूषिताम्
ત્યાં જઈ તેણે ઊંચે સ્થિત, અતિ દીપ્તિમાન શંભુની સભા જોઈ—શિવના પારષદોથી ઘેરાયેલી અને તેમના ઝળહળતા દેહપ્રભાથી સુશોભિત।
Verse 12
महेश्वरस्य रूपैश्च दिग्भुजैश्शुभकांतिभिः । पञ्चवक्त्रैस्त्रिनयनैश्शितिकंठमहोज्ज्वलैः
તેઓએ મહેશ્વરના રૂપોનું દર્શન કર્યું—શુભ કાંતિથી દીપ્ત, જેમની ભુજાઓ સર્વ દિશાઓમાં વિસ્તરેલી; પંચવક્ત્ર, ત્રિનેત્ર અને નીલકંઠ પ્રભુ મહાતેજથી ઝળહળતા હતા।
Verse 13
सद्रत्नयुक्तरुद्राक्षभस्माभरणभूषितैः । नवेन्दुमंडलाकारां चतुरस्रां मनोहराम्
તે શુભ રત્નો, રુદ્રાક્ષમાળા, ભસ્મધારણ અને આભૂષણોથી શોભિત હતી; નવચંદ્રમંડળ સમાન આકારવાળી, ચતુરસ્ર અને અતિ મનોહર હતી।
Verse 14
मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारसुशोभिताम् । अमूल्यरत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम्
તે મણિન્દ્રને યોગ્ય હાર-નિર્માણમાં જડિત હીરકસારથી સુશોભિત હતી; અમૂલ્ય રત્નોથી રચાયેલી અને પદ્મપત્રના આલેખોથી વધુ શોભિત હતી।
Verse 15
माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् । पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया
તે માણિક્યજાળની માળાઓથી અલંકૃત, નાનાં ચિત્ર-વિચિત્ર આલેખોથી સજ્જ હતી; પદ્મરાગેન્દ્રે રચેલી, શંકરની ઇચ્છાથી પ્રગટેલી અદ્ભુત કૃતિ હતી।
Verse 16
सोपानशतकैर्युक्तां स्यमंतकविनिर्मितैः । स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः
તે સ્યમંતક દ્વારા નિર્મિત સૈકડો સોપાનો સાથે યુક્ત હતી; અને સુવર્ણસૂત્રની ગાંઠોથી બંધાયેલા મનોહર ચંદનપલ્લવોથી શોભિત હતી।
Verse 17
इन्द्रनीलमणिस्तंभैर्वेष्टितां सुमनोहराम् । सुसंस्कृतां च सर्वत्र वासितां गंधवायुना
તે ઇન્દ્રનીલમણિના સ્તંભોથી ઘેરાયેલું અતિ મનોહર હતું. સર્વત્ર સુશોભિત હતું અને સુગંધિત પવનથી સર્વત્ર સુવાસિત હતું.
Verse 18
सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः । ददर्श शंकरं सांबं तत्र विष्णुस्सुरेश्वरः
સહસ્ર યોજન વિસ્તૃત અને અનેક સેવકોથી પરિપૂર્ણ એવા પ્રદેશમાં દેવેશ્વર વિષ્ણુએ ત્યાં અંબા (ઉમા) સહિત શુભ શંકરને દર્શન કર્યા.
Verse 19
वसंतं मध्यदेशे च यथेन्दुतारकावृतम् । अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्
મધ્ય પ્રદેશમાં વસંત સમાન તેજ પ્રગટ થયું, જાણે ચંદ્ર અને તારાઓથી ઘેરાયેલું હોય; અને તે અમૂલ્ય રત્નોથી નિર્મિત વિચિત્ર સિંહાસન પર સ્થિત હતું.
Verse 20
किरीटिनं कुंडलिनं रत्नमालाविभूषितम् । भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपंकजम्
તેઓ કિરીટ અને કુંડળોથી યુક્ત, રત્નમાળાથી વિભૂષિત હતા. તેમનું સર્વ અંગ પવિત્ર ભસ્મથી ધૂસરિત હતું અને હાથમાં ક્રીડાનું પ્રતીક એવા કેલિ-પંકજ (કમળ) ધારણ કર્યું હતું.
Verse 21
पुरतो गीतनृत्यश्च पश्यंतं सस्मितं मुदा
તેમના સમક્ષ ગાન અને નૃત્ય ચાલતું હતું; અને તેઓ આનંદથી, મૃદુ સ્મિત સાથે તેને નિહાળતા હતા.
Verse 22
शांतं प्रसन्नमनसमुमाकांतं महोल्लसम् । देव्या प्रदत्त ताम्बूलं भुक्तवंतं सुवासितम्
તેણે ભગવાન શિવને જોયા—શાંત, પ્રસન્નચિત્ત, ઉમાકાંત અને મહાપ્રકાશમાન; દેવીએ અર્પિત કરેલું સુગંધિત તાંબૂલ સ્વીકારી ચાવતાં હતા।
Verse 23
गणैश्च परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः । स्तूयमानं च सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकंधरैः
તેમને ગણો પરમ ભક્તિથી સેવા કરતા હતા, શ્વેત ચામરોથી પંખા ઝલાતા હતા, અને ભક્તિથી નમ્ર થયેલા સિદ્ધો તેમની સ્તુતિ કરતા હતા।
Verse 24
गुणातीतं परेशानं त्रिदेवजनकं विभुम् । निर्विकल्पं निराकारं साकारं स्वेच्छया शिवम्
હું શિવનું ધ્યાન કરું છું—ત્રિગુણાતીત પરમેશ્વર, ત્રિદેવોના જનક અને સર્વવ્યાપી; પરમ તત્ત્વમાં નિર્વિકલ્પ અને નિરાકાર, છતાં પોતાની ઇચ્છાથી સાકાર થઈ કૃપા વરસાવે છે।
Verse 25
अमायमजमाद्यञ्च मायाधीशं परात्परम् । प्रकृतेः पुरुषस्यापि परमं स्वप्रभुं सदा
તે માયારહિત, અજ અને અનાદિ છે; માયાધીશ, પરાત્પર. સદા સ્વપ્રભુ, પ્રકૃતિ અને પુરુષ—બન્ને કરતાં પણ પરમ પરે છે।
Verse 26
एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम् । विष्णुर्ब्रह्मा तुष्टुवतुः प्रणम्य सुकृतांजली
આ રીતે તેમને વિશિષ્ટ, પરમ પરિપૂર્ણ અને સમરૂપ જોઈ વિષ્ણુ અને બ્રહ્માએ પ્રણામ કર્યા, કૃતાંજલિ થઈ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી।
Verse 27
विष्णुविधी ऊचतुः । देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर । त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो
વિષ્ણુ અને બ્રહ્માએ કહ્યું— હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, હે પરબ્રહ્મ અને અખિલેશ્વર! હે પ્રભુ, ત્રિગુણાતીત, સદા નિર્વ્યગ્ર—હે ત્રિદેવજનક, મહાપ્રભુ!
Verse 28
वयं ते शरणापन्ना रक्षस्मान्दुखितान्विभो । शंखचूडार्दितान्क्लिष्टान्सन्नाथान्परमेश्वर
અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; હે વિભુ, દુઃખિત અમારું રક્ષણ કરો. શંખચૂડથી પીડિત અને ક્લેશિત અમને—હે પરમેશ્વર—તમે જ સાચા નાથ અને આશ્રય બનો.
Verse 29
अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः । अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः
આ અધિષ્ઠિત લોક ‘ગોલોક’ તરીકે સ્મૃત છે. તેનો અધિષ્ઠાતા વિભુ શ્રીકૃષ્ણ છે; અને તેઓ પણ, હે શિવ, તમારા અધિન—તમારા દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત—છે.
Verse 30
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे देवदेवस्तुतिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, શંખચૂડવધ પ્રસંગે ‘દેવદેવ-સ્તુતિ’ નામનો ત્રિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 31
तेन निस्सारिताः शंभो पीड्यमानाः समंततः । हृताधिकारस्त्रिदशा विचरंति महीतले
હે શંભો, તેના દ્વારા હાંકી કાઢવામાં આવી અને સર્વ તરફથી પીડિત થઈ, અધિકાર ગુમાવેલા ત્રિદશ દેવો પૃથ્વી પર ભટકે છે।
Verse 32
त्वां विना न स वध्यश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् । तं घातय महेशान लोकानां सुखमावह
હે મહેશ્વર! આપ વિના ત્રિદિવના સર્વ દેવો પણ તેને વધ કરી શકતા નથી. તેથી હે મહેશાન, આપ જ તેને સંહાર કરી લોકોમાં સુખ-કલ્યાણ લાવો।
Verse 33
त्वमेव निर्गुणस्सत्योऽनंतोऽनंतपराक्रमः । सगुणश्च सन्निवेशः प्रकृतेः पुरुषात्परः
આપ જ નિર્ગુણ સત્ય છો—અનંત અને અનંત પરાક્રમવાળા. છતાં આપ સગુણ બની રૂપ-આકારથી પ્રગટ થાઓ છો; આપ પ્રકૃતિ અને પુરુષ—બન્ને કરતાં પરે, પરમ સ્થાને સ્થિત છો।
Verse 34
रजसा सृष्टिसमये त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत्प्रभो । सत्त्वेन पालने विष्णुस्त्रिभुवावन कारकः
હે પ્રભુ! સૃષ્ટિના સમયે રજોગુણથી આપ બ્રહ્મા બની જગતની રચના કરો છો; અને પાલન માટે સત્ત્વગુણથી આપ વિષ્ણુ બની ત્રિભુવનનું રક્ષણ કરો છો।
Verse 35
तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः । निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातस्तुर्य्यो ज्योतिः स्वरूपकः
પ્રલય સમયે તમોગુણની શક્તિથી રુદ્ર જગતનો સંહારક બને છે; પરંતુ ત્રિગુણાતીત અવસ્થામાં એ જ શિવ તરીકે ખ્યાત—તુરીય, શુદ્ધ જ્યોતિસ્વરૂપ।
Verse 36
त्वं दीक्षया च गोलोके त्वं गवां परिपालकः । त्वद्गोशालामध्यगश्च कृष्णः क्रीडत्यहर्निशम्
દીક્ષાના પ્રભાવથી તું ગોલોકમાં વસવા યોગ્ય છે; તું ગાયોનો પરિપાલક છે. તારી ગોશાળાના મધ્યમાં રહી કૃષ્ણ દિવસ-રાત લીલા કરે છે.
Verse 37
त्वं सर्वकारणं स्वामी विधि विष्ण्वीश्वरः परम् । निर्विकारी सदा साक्षी परमात्मा परेश्वरः
તમે સર્વ કારણોના કારણ, સ્વામી છો; વિધાતા બ્રહ્મા અને વિષ્ણુના પણ પરમ અધિપતિ છો. તમે નિર્વિકાર, સદા સાક્ષી, પરમાત્મા અને પરેશ્વર છો.
Verse 38
दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः । दीनबंधुस्त्रिलोकेशश्शरणागतवत्सलः
તે દીનોના નાથ-સહાયક, દીનોના પ્રતિપાલક છે. દીનબંધુ, ત્રિલોકેશ, અને શરણાગતો પ્રત્યે સદા વાત્સલ્ય ધરાવનાર છે.
Verse 39
अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वरः । त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु
હે ગૌરીશ! પ્રસન્ન થાઓ, હે પરમેશ્વર—અમારો ઉદ્ધાર કરો. હે નાથ! અમે સંપૂર્ણપણે તમારા અધિન છીએ; તમે જેમ ઇચ્છો તેમ કરો.
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा । विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે વ્યાસ! આમ કહી તે બે દેવ, હરિ (વિષ્ણુ) અને બ્રહ્મા, ત્યારે વિરમ્યા. શિવને નમી, હાથ જોડીને, વિનયભાવે ઊભા રહ્યા.
Frequently Asked Questions
The chapter depicts Viṣṇu’s (and the accompanying divine party’s) entry toward Śivaloka through successive guarded gateways, culminating in meeting Nandin at the great gate and receiving permission to enter the inner precinct.
They symbolize graded spiritual access: movement from outer perception to inner proximity requires humility (praṇāma), praise (stuti), right intention (darśanārtha), and grace-mediated authorization—an allegory for disciplined approach to the Absolute.
Śaiva guardians are described with pañcavaktra (five faces), trinayana (three eyes), weapons such as the triśūla, and ascetic-devotional emblems like bhasma (sacred ash) and rudrākṣa—signaling Śiva’s sovereign domain.