रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः

વ્યાસે કહ્યું— હે સનત્કુમાર! સર્વજ્ઞ, શૈવોમાં શ્રેષ્ઠ, સન્મતિવાન! પ્રિય વત્સ, પરમેશ્વર શિવ વિષે પ્રચારિત આ અદ્ભુત કથા મેં સાંભળી છે।

Verse 2

इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा

હવે તે પરમ દેવમય રથના નિર્માણનું વર્ણન કરો; જે શિવકાર્ય માટે બુદ્ધિમાન વિશ્વકર્માએ દિવ્ય રીતે રચ્યો હતો.

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

સૂત બોલ્યા—વ્યાસના વચનો સાંભળી મુનિેશ્વર સનત્કુમારે શિવના પદકમળનું સ્મરણ કર્યું અને પછી બોલ્યા.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મહાપ્રાજ્ઞ વ્યાસ, હે મુનિ! રથ વગેરેના નિર્માણનું વર્ણન સાંભળો. શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરીને હું મારી સમજ મુજબ કહું છું.

Verse 5

अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

ત્યારે દેવ રુદ્ર માટે વિશ્વકર્માએ બહુ યત્ન અને આદરપૂર્વક, સર્વ લોકમય, દિવ્ય તથા તેજોમય રથ રચ્યો।

Verse 6

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च

તે સર્વભૂતમય, સુવર્ણ તેજવાળો અને સર્વને માન્ય છે. તેના રથનું જમણું ચક્ર સૂર્ય છે અને ડાબું ચક્ર નિશ્ચયે સોમ—ચંદ્ર છે।

Verse 8

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्

હે સુવ્રતધારી, ચંદ્રની સોળ કલાઓ તેના ડાબા ભાગનાં આભૂષણ છે; તેમજ નક્ષત્રસમૂહ પણ એ જ ડાબા પક્ષનું વિભૂષણ છે.

Verse 9

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, તેમાં ઋતુઓ અને છ નેમિ-ખંડો પણ છે; તેમજ પુષ્કર, અંતરિક્ષ, રથનીડ અને મન્દર પર્વત પણ છે.

Verse 10

अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः

અસ્તાદ્રિ અને ઉદયાદ્રિ—આ બન્ને ‘કુબેર’ (આધાર આપતા પાર্শ્વ) તરીકે સ્મરાય છે. મહામેરુ તેમનું અધિષ્ઠાન છે; અને કેશરાચલ તેના આધાર-શ્રેણી છે.

Verse 11

वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः

તેમના માટે વેગ જ સંવત્સર છે; બે અયનો ચક્રોના સંગમ સમાન છે. તેમના માટે મુહૂર્તો ક્ષણિક વિરામ છે અને કલાઓ તૃણ સમી અલ્પ—માત્ર ક્ષણ; આમ મહેશ્વરની કાલાતીતતા ઉપદેશાય છે.

Verse 12

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः

તેણા માટે કાળના પરિમાણો એમ કહેવાયા છે—કાષ્ઠા, ઘોણા, અક્ષદંડ અને ક્ષણ; તેમજ નિમેષ, અનુકર્ષ, ઈષા અને અનુલવ પણ સ્મૃત છે.

Verse 13

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ

તેના રથનું વરૂથ (છત્ર) સ્વયં આકાશ હતું; તેના બે ધ્વજ સ્વર્ગ અને મોક્ષ હતા. અને યુગાંત તથા કોટિત—આ યુગલ તેના માટે અદ્ભુત, ઇચ્છા-પૂર્ણ ફળ આપનાર ગણાયા છે.

Verse 14

ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्

ઈષાદંડ (મધ્ય દંડ) ‘વ્યક્ત’ તત્ત્વ તરીકે જાણીતો છે; તેની વૃદ્ધિ ‘નડ્વલ’ કહેવાય છે. તેના કોણો ‘અહંકાર’ ગણાયા છે, અને ભૂતો તેનું ‘બલ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 15

इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે રથના સર્વ તરફ ઇન્દ્રિયો જ તેના ભૂષણો છે; અને શ્રદ્ધા જ તે રથની ગતિ—તેનો અગ્રસર માર્ગ—છે.

Verse 16

तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः

તે સમયે શાસ્ત્રો જ ભૂષણ બની ગયા; વેદના ષડંગ ઉપભૂષણ બન્યા, અને પુરાણ, ન્યાય, મીમાંસા તથા ધર્મશાસ્ત્રો—હે સુવ્રત—આધારરૂપ અલંકાર બની પ્રગટ થયા.

Verse 17

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः

બળ, મંગળ અને સર્વ લક્ષણોથી યુક્ત તેઓ ‘મંત્ર’ અને ‘ઘંટા’ તરીકે સ્મરાય છે; અને તેમના આશ્રય (આધાર) રૂપે વર્ણ તથા છંદ-પાદ કહેવાય છે।

Verse 18

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह

પછી સહસ્ર ફણોથી ભૂષિત અનંત જ તેનું બંધન-આધાર બન્યો; દિશાઓ આ રથના પાદ (પગ) બની, અને ઉપદિશાઓ પણ તેમ જ।

Verse 19

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः

પુષ્કર વગેરે નામવાળી તેની ધ્વજપતાકાઓ સોનાની હતી અને રત્નોથી શોભિત હતી; અને તેની સાથે સંબંધિત ચાર સમુદ્રો તેના રથના કમ્બળ (આવરણ) તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 20

गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः

ગંગા વગેરે શ્રેષ્ઠ નદીઓ સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ પ્રગટ થઈ; તેમના હાથના અગ્રભાગ ચામર ધારણ કરવામાં લાગેલા હતા, અને સૌ સુંદર સ્ત્રીરૂપે શોભિત હતાં।

Verse 21

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्

તેઓ અહીં-ત્યાં પોતાના પોતાના સ્થાન લઈ રથને શોભિત કરવા લાગ્યા; તેમજ આવહ વગેરે દ્વારા સાત સોપાનવાળી ઉત્તમ સુવર્ણમય સીડીઓ પણ લાવવામાં આવી।

Verse 22

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः

તેની ચારે બાજુ લોકાલોક પર્વતના ચઢાણ માર્ગો અને સોપાનરૂપ પગથિયાં હતાં; અને તેની બહાર મન વગેરે થી આરંભ થતો બાહ્ય વિષય-લોક સુંદર રીતે સજ્જ હતો.

Verse 23

पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः

તેની આસપાસના પાશો સર્વ દિશાના વર્ષા-પર્વતો તરીકે માનવામાં આવ્યા; અને તલ-લોકો તથા તલનિવાસી સર્વ જીવો તેના રથના આધારરૂપે સ્થિત હતા.

Verse 24

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्

તે (મહા) રથના સારથિ તરીકે ભગવાન બ્રહ્મા સ્મરાય છે, અને દેવતાઓને રશ્મિ (લગામ) ધારણ કરનાર કહેવાય છે. બ્રહ્માનો પ્રતોદ પ્રણવ ‘ૐ’ છે—એ જ તેનું બ્રહ્મદૈવત, જેના દ્વારા સૃષ્ટિનો નિયમિત પ્રવાહ પ્રેરિત થાય છે.

Verse 25

अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्

‘અ’ અક્ષર તેનું વિશાળ રાજછત્ર બન્યું; મંદર પર્વત બાજુનો દંડ થયો. પર્વતરાજ તેનું ધનુષ્ય બન્યું અને સ્વયં નાગરાજ તેની જ્યા (પ્રત્યંચા) બન્યા.

Verse 26

घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्

ઘંટા દેવી સરસ્વતી છે; ધનુષ્ય શ્રુતિરૂપ વેદ છે. મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ બાણ છે અને તે બાણનું શલ્ય (તીક્ષ્ણ અગ્રભાગ) અગ્નિ કહેવાય છે.

Verse 27

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्

હે મુને, એમ કહેવાયું છે કે તેના ઘોડા ચાર નિગમ (વેદ) છે; તેમના ભૂષણ જ્યોતિઓ (દિવ્ય પ્રકાશો) છે; અને ત્યારપછી બાકીનું વર્ણન આગળ વધુ કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 28

अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्

વિષમાંથી તે મહાબલ યુદ્ધસેનાનું પ્રાગટ્ય થયું. વાયુઓ જ ઝડપી ‘વાજ’ (અશ્વ) તરીકે જાણીતા થયા; અને વ્યાસપ્રમુખ ઋષિઓ તે સંઘર્ષમાં દિવ્ય શક્તિઓના વાહક-પરિવાહક બન્યા.

Verse 29

स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्

હે મુનીશ્વર, હું થોડા શબ્દોમાં કહું છું—ઘણું કહેવાની શું જરૂર? બ્રહ્માંડમાં જ્યાં જે કંઈ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તે સર્વે તે રથમાં સમાયેલું છે એમ સ્મૃત છે.

Verse 30

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः

આ રીતે ધીમાન વિશ્વકર્માએ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુની આજ્ઞા અનુસાર રથથી આરંભ થતી સમગ્ર શુભ વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણ અને સમ્યક રીતે રચી.