अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
અધ્યાય ૫૫માં બાણ–કૃષ્ણ યુદ્ધની કથા વધુ ઉગ્ર બને છે. કૃષ્ણે પ્રતિઅસ્ત્ર વડે અગાઉનો ભય શમાવ્યો પછી સૂતના વર્ણનમાં વ્યાસનો પ્રશ્ન અને સનત્કુમારનું ઉત્તર—આ સ્તરિત કથન દ્વારા અધિકૃત પરંપરા દર્શાય છે. વ્યાસ પૂછે છે કે સેનાને અટકાવ્યા પછી બાણે શું કર્યું? સનત્કુમાર કહે છે કે આ કૃષ્ણ અને શંકરની અદ્ભુત લીલા છે. રુદ્ર પુત્ર અને ગણો સાથે ક્ષણિક વિશ્રાંતિમાં હોય ત્યારે બલિપુત્ર દૈત્યરાજ બાણ પોતાની સેનાનો ક્ષય જોઈ ક્રોધિત થઈ ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થાય છે અને વિવિધ શસ્ત્રો વડે વધુ પ્રચંડ પરાક્રમ કરે છે. પ્રતિઉત્તરમાં શ્રીકૃષ્ણ નિર્ભય ગર્જના કરીને બાણને તુચ્છ ગણે છે અને શારઙ્ગ ધનુષ્યનો એવો નાદ કરે છે કે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું આકાશ ધ્વનિથી ભરાઈ જાય છે. આમ યુદ્ધવૃદ્ધિ, નાદ-શક્તિ અને દૈવી સમર્થ્યની મહિમા સ્પષ્ટ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने
વ્યાસે કહ્યું: હે સર્વજ્ઞ સનત્કુમાર, હે બ્રહ્મપુત્ર, તમને નમસ્કાર છે. હે મુનિ, હે તાત, તમે મને આ અત્યંત અદભૂત કથા સંભળાવી છે.
Verse 2
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद
જ્યારે યુદ્ધમાં હરિએ (કૃષ્ણ) જૃંભણાસ્ત્રથી હરને (શિવ) બગાસું ખાવા અને શિથિલ થવા મજબૂર કર્યા, અને બાણની સેના નષ્ટ થઈ ગઈ, ત્યારે બાણે શું કર્યું? તે પણ કહો.
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः
સનત્કુમારે કહ્યું: હે મહાપ્રાજ્ઞ વ્યાસ, કૃષ્ણ અને શંકરની આ પરમ અદભૂત કથા સાંભળો, જેઓ લોક-લીલા અનુસાર પોતાની દિવ્ય ક્રીડા કરે છે.
Verse 5
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्
રુદ્ર પોતાના પુત્રો સહિત અને ગણોથી પરિભ્રમિત થઈ ક્રીડાભાવે શયન કરતાં હતા ત્યારે, દૈત્યરાજ બાણ કૃષ્ણ સાથે યુદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યો।
Verse 6
कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः
પછી કુંભાંડ પાસેથી પકડાયેલા અશ્વ પર આરુઢ થઈ, નાનાં શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ધારણ કરીને, બલિનો મહાબલી પુત્ર અતુલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।
Verse 7
दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः
પોતાનું બળ નષ્ટ થયું જોઈ તે દૈત્યેન્દ્ર અત્યંત ક્રોધિત થયો; ત્યારબાદ બલિનો મહાબલી પુત્ર અતુલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો।
Verse 8
श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्
શ્રીકૃષ્ણ પણ—મહાવીર, ગિરીશ (શિવ)ની આજ્ઞાથી મહાબલવાન—રણભૂમિમાં ઊંચે ગર્જ્યા, બાણને તૃણસમાન માનીને।
Verse 9
धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર, તેણે પોતાનું અદ્ભુત ‘શાર્ઙ્ગ’ નામનું ધનુષ ઘનઘોર ટંકારથી ગુંજાવ્યું; તેથી બાણની અવશેષ સેના ભયભીત થઈ।
Verse 10
तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्
ધનુષના ટંકારથી ઉત્પન્ન થયેલા તે મહાન નાદે ક્ષણમાત્રમાં જ દ્યાવા-ભૂમિ વચ્ચેનું સમગ્ર અંતરાળ વ્યાપી લીધું।
Verse 11
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
ક્રોધિત થઈને હરિએ (વિષ્ણુએ) બાણ પર અનેક પ્રકારના બાણો છોડ્યા. પછી, પોતાના ધનુષ્યને કાન સુધી ખેંચીને, તેમણે ઝેરી સાપ જેવા તીક્ષ્ણ બાણો ચલાવ્યા.
Verse 12
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
ત્યારે બલિના પુત્ર બાણે તે બાણોને પોતાની તરફ આવતા જોઈને, પોતાના ધનુષ્યમાંથી છોડેલા બાણો વડે તેમને લક્ષ્ય સુધી પહોંચતા પહેલા જ કાપી નાખ્યા.
Verse 13
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
શત્રુ સમૂહોનો નાશ કરનાર તે શક્તિશાળી બાણે ફરી ગર્જના કરી. ત્યારે કૃષ્ણમાં મન પરોવનારા તમામ વૃષ્ણિવંશીઓ ભયભીત અને વ્યાકુળ થઈ ગયા.
Verse 14
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः
ભગવાન શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કરીને, મહાગર્વી બલિનો પુત્ર યુદ્ધમાં સામે આવતા અતિશૂર કૃષ્ણ પર પોતાના બાણો ફેંક્યા।
Verse 15
कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः
મહાબળી કૃષ્ણ પણ—દેવશત્રુઓનો શત્રુ—શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કરીને, તત્કાળ ઝડપી બાણોથી સામે આવેલા શત્રુઓને કાપી નાખ્યા।
Verse 16
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः
ત્યારે રણમાં રામ આદિ અને વૃષ્ણિવીરોએ—દરેકે પોતાના પોતાના પ્રતિયોધ્ધાને પાડી દીધો. બધા બલવાન ક્રોધથી વ્યાકુળ થઈ શત્રુઓનો સંહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 17
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्
આ રીતે ત્યાં તે બંને બલવાન વચ્ચે લાંબા સમય સુધી ઘોર યુદ્ધ થયું, જે સાંભળનારાઓને પણ આશ્ચર્યમાં મૂકે એવું હતું.
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्
એ જ સમયે ત્યાં પક્ષિરાજ ગરુડ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થઈ પોતાના પંખોના પ્રહારોથી બાણાસુરની સમગ્ર સેના ને ચકનાચૂર કરી નાખી.
Verse 19
मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः
પોતાનું સૈન્ય ચકનાચૂર થયેલું જોઈ અને તે બલવાન તેમને સતત મર્દન કરતો જોઈ, બલિનો પુત્ર—દૈત્યેશ્વર, શૈવ-રાજ—ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થયો।
Verse 20
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै
ભગવાન શિવના પાદપદ્મનું સ્મરણ કરીને તે સહસ્રભુજધારી તત્કાળ પ્રવૃત્ત થયો અને મહાપરાક્રમ પ્રગટ કર્યો—જે શત્રુઓ માટે ખરેખર દુઃસહ હતો।
Verse 21
चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्
ત્યાં વીરહાએ એકસાથે અસંખ્ય બાણો ફેંક્યા—કૃષ્ણ પર, સર્વ યાદવો પર અને ગરુડ પર પણ—પ્રત્યેક પર અલગ અલગ।
Verse 22
जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली
એક પાંખથી તેણે ગરુડને પાડી દીધો, બીજી પાંખથી કૃષ્ણને; અને બીજી એકથી, હે મુને, તે બલવાને અન્ય સૌનું બળ પણ ચૂર કરી નાખ્યું।
Verse 23
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः
ત્યારે મહાવીર્ય કૃષ્ણ—વિષ્ણુરূপ, દેવશત્રુનાશક—તે રણમાં અત્યંત ક્રોધિત થયો; અને મહેશ્વર પણ ત્યાં મહાગર્જના કરીને ગર્જ્યા।
Verse 24
जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः
ત્યારે શારઙ્ગમાંથી છૂટેલા ઉત્તમ બાણોથી તેણે અતિ વેગે બાણને પ્રહાર કરીને દબાવી દીધો. બાણનું બળ અત્યંત ઉગ્ર હોવા છતાં, એ જ ક્ષણે શંકર-સ્મરણથી તે એકસાથે વશ થયો।
Verse 25
चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः
અચલ હરીએ તત્કાળ તે ધનુષ્યને છત્રાદિ રાજચિહ્નો સહિત કાપી નાંખ્યું. પછી પોતાના બાણોથી ઘોડાઓને મારીને ધરતી પર પાડી દીધા।
Verse 26
बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले
ત્યારે મહાવીર બાણ પણ અતિ ક્રોધે ગર્જ્યો અને ગદાથી કૃષ્ણ પર પ્રહાર કર્યો; અને કૃષ્ણ ધરાતળ પર પડી ગયા।
Verse 27
उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः
પછી કૃષ્ણ ઊભા થયા અને, હે દેવર્ષિ, લોકલીલા અનુસાર, શિવભક્ત એવા તે શત્રુ સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 28
एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली
આ રીતે બંને વચ્ચે લાંબા સમય સુધી અતિ મહાન યુદ્ધ ચાલ્યું। હરિ—કૃષ્ણ—શિવરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયા; અને તે બાણ પણ પરમ શૈવભક્ત તથા બળવાન યોદ્ધા તરીકે પ્રકાશિત થયો।
Verse 29
कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः
ત્યારે પરાક્રમી શ્રીકૃષ્ણે બાણ સાથે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરીને ક્રોધ ધારણ કર્યો; શિવની આજ્ઞાથી બળ પ્રાપ્ત કરેલા તે મુનીશ્વર પર તે રોષે ભરાયો।
Verse 30
ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा
પછી ભગવન શંભુના શાસનથી સुदર્શનધારી શ્રીકૃષ્ણે બાણની ઘણી ભુજાઓ તત્કાળ કાપી નાખી અને શત્રુવીરોનો સંહારક બન્યો।
Verse 31
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः
શંકરના પ્રસાદથી તેની બચેલી ચારેય ભુજાઓ અત્યંત સુંદર બની, અને તે તરત જ પીડા તથા વ્યથાથી મુક્ત થયો।
Verse 32
गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः
જ્યારે સ્મૃતિ ગુમાવેલો બાણ (કૃષ્ણનું) શિર કાપવા ઉદ્યત થયો અને કૃષ્ણ વીરભાવમાં અડગ ઊભા રહ્યા, તે જ ક્ષણે રુદ્ર ઊભા થયા (હસ્તક્ષેપ કરવા)।
Verse 33
रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा
રુદ્રે કહ્યું—હે ભગવન, દેવકીપુત્ર! મેં પૂર્વે જે આજ્ઞા આપી હતી, હે વિપ્ર, તે તું પૂર્ણ કરી છે; કારણ કે તું સદા મારી આજ્ઞાનું પાલન કરનાર છે.
Verse 34
मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा
બાણનું મસ્તક ન કાપ; સુદર્શન ચક્ર પાછું ખેંચી લે. મારી આજ્ઞાથી આ ચક્ર તેને ડૂબાડવા/નાશ કરવા સદા નિષ્ફળ રહે.
Verse 35
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः
હે ગોવિંદ! પહેલાં મેં તને યુદ્ધમાં અપ્રતિહત સુદર્શન ચક્ર અને વિજય આપ્યા હતા; તેથી હવે તે રણભૂમિમાંથી પાછો ફર.
Verse 36
दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा
હે લક્ષ્મીપતિ! દધીચિ, વીર રાવણ તથા તારકા આદિના નગરોમાં પણ મારી આજ્ઞા વિના ચક્ર છોડાયું નથી; પૂર્વે નામુચિ પર પણ તે ફેંકાયું નહોતું।
Verse 37
त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः
પરંતુ હે જનાર્દન! તમે સాక్షાત્ યોગીશ્વર, પરમાત્મા છો. તેથી પોતાના મનમાં વિચાર કરીને, સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહી કાર્ય કરો।
Verse 38
वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव
મેં તેને આ વર આપ્યો છે—તેને મૃત્યુનો ભય નહીં રહે. તેથી મારું વચન સદા સત્ય રહે; હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું।
Verse 39
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे
પૂર્વે આ ગર્વથી મત્ત થઈ મને બોલ્યો—“મને યુદ્ધ આપો.” હે હરિ, ભુજાઓ ખંજવાળતો દર્પમાં તે પોતાની આત્મગતિનો માર્ગ ભૂલી ગયો.
Verse 40
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि
ત્યારે મેં તેને શાપ આપ્યો—“તારા ભુજાઓ કાપનાર નિશ્ચયે આવશે. ટૂંક સમયમાં, બહુ સમય ન લાગતા; તારો ગર્વ ચૂર થશે અને તું નિરહંકાર બનશે.”
Verse 41
मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः
“મારી આજ્ઞાથી હરિ આવ્યો છે—તે નિશ્ચયે તારા ભુજ કાપનાર છે. તેથી આ રણમાંથી પાછો હટ; હે શ્રેષ્ઠ, વધૂ સાથે પોતાના ઘેર જા.”
Verse 42
इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ
આમ કહી મહેશ્વરે તે બંને વચ્ચે મૈત્રી સ્થાપી. પછી તેને અનુમતિ આપી, શિવ ગણો સાથે અને પુત્ર સાથે પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ
સનત્કુમારે કહ્યું—શંભુનાં વચનો સાંભળી તેણે સુદર્શન ચક્ર સંહરી લીધું. દેહે અક્ષત અને વિજયી બની તે કૃષ્ણ અંતઃપુરમાં ગયો।
Verse 44
अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः
પત્ની સાથે ફરી રહેલા અનિરુદ્ધને આશ્વાસન આપી, બાણે વારંવાર અર્પેલા રત્નોના ઢગલા તેમણે સ્વીકાર્યા।
Verse 45
तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया
પછી તેની સખી પરમયોગિની ચિત્રલેખાને સાથે લઈને, શિવની આજ્ઞાથી કાર્ય સિદ્ધ થતાં કૃષ્ણ પ્રસન્ન થયા।
Verse 46
हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः
હૃદયપૂર્વક ગિરિશ (ભગવાન શિવ)ને પ્રણામ કરીને અને પોતાની સ્તુતિ કરનાર બલિને આદરથી વિદાય આપી, પરિજનસમેત હરિ (વિષ્ણુ) પોતાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 47
पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः
માર્ગમાં અનેક રીતે વિરોધ કરનાર વરુણને જીત્યા પછી, મહોત્સવ અને આનંદોત્સવોથી યુક્ત થઈ તે દ્વારકા નગરીમાં પહોંચ્યો।
Verse 48
विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह
ગરુડને વિદાય આપી, સખાઓને જોઈ હળવા હાસ્યથી સ્મિત કરીને; પછી દ્વારકાને નિહાળી, ઇચ્છાનુસાર વિહાર કરનાર તે ત્યાં સ્વચ્છંદે ફર્યો।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘બાણની ભુજાઓનું છેદન અને તેના ગર્વનો નાશ’ નામનો પંચપંચાશમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Bāṇa (son of Bali) re-entering and escalating the battle against Śrī Kṛṣṇa after a prior weapon-countermeasure episode; it highlights his anger, weaponry, and Kṛṣṇa’s overpowering response (notably the thunderous Śārṅga bow-sound).
It signals that the conflict is not random violence but a purposeful divine dramaturgy: events reveal hierarchy among powers, the limits of boon-based might, and the reassertion of dharma under Śiva’s overarching auspice.
Astra-power (Jṛṃbhaṇāstra), heroic tejas (splendor/force) of Kṛṣṇa, and nāda-śakti (the bow’s resonance filling the cosmic space), alongside Bāṇa’s daitya-bala and multi-weapon engagement.