शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततश्च शंखचूडोऽसौ जैगीषव्योपदेशतः । ततश्चकार सुप्रीत्या ब्रह्मणः पुष्करे चिरम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યારબાદ જૈગીષવ્યના ઉપદેશથી શંખચૂડે પુષ્કરમાં દીર્ઘકાળ પરમ પ્રીતિ-ભક્તિથી બ્રહ્મદેવનું પૂજન કર્યું.

Verse 2

गुरुदत्तां ब्रह्मविद्यां जजाप नियतेन्द्रियः । स एकाग्रमना भूत्वा करणानि निगृह्य च

ગુરુએ આપેલી બ્રહ્મવિદ્યાનું તેણે ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને જપ કર્યું. એકાગ્ર મન થઈ કર્મેન્દ્રિયો અને જ્ઞાનેન્દ્રિયો બંનેને વશમાં લીધાં.

Verse 3

तपंतं पुष्करे तं वै शंखचूडं च दानवम् । वरं दातुं जगामाशु ब्रह्मालोकगुरुर्विभुः

પુષ્કરમાં તપમાં લીન દાનવ શંખચૂડને જોઈ, વરદાન આપવા બ્રહ્મલોકના ગુરુ એવા મહાવિભુ બ્રહ્મા તત્કાળ ત્યાં ગયા.

Verse 4

वरं ब्रूहीति प्रोवाच दानवेन्द्रं विधिस्तदा । स दृष्ट्वा तं ननामाति नम्रस्तुष्टाव सद्गिरा

ત્યારે વિધાતા બ્રહ્માએ દાનવરાજને કહ્યું, “વર માગ.” તેમને જોઈ દાનવરાજ અતિ નમ્ર બની પ્રણામ કરી સદ્વચનોથી સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.

Verse 5

वरं ययाचे ब्रह्माणमजेयत्वं दिवौकसाम् । तथेत्याह विधिस्तं वै सुप्रसन्नेन चेतसा

તેણે બ્રહ્માને દેવતાઓ સામે અજેયત્વનો વર માગ્યો. ત્યારે વિધાતા બ્રહ્માએ પરમ પ્રસન્ન ચિત્તથી “તથાસ્તુ” કહી વર આપ્યો.

Verse 6

श्रीकृष्णकवचं दिव्यं जगन्मंगलमंगलम् । दत्तवाञ्शंखचूडाय सर्वत्र विजयप्रदम्

તેમણે શંખચૂડને દિવ્ય શ્રીકૃષ્ણ-કવચ—જગતનું પરમ મંગલ—અર્પણ કર્યું; તે સર્વત્ર વિજય આપનારું હતું.

Verse 7

बदरीं संप्रयाहि त्वं तुलस्या सह तत्र वै । विवाहं कुरु तत्रैव सा तपस्यति कामतः

“તમે તુલસી સાથે તરત બદરી જાઓ. ત્યાં જ વિવાહવિધિ કરો; તે પોતાની અભિલાષિત ઇચ્છા પૂર્ણ કરવા ત્યાં તપ કરે છે.”

Verse 8

धर्मध्वजसुता सेति संदिदेश च तं विधिः । अन्तर्धानं जगामाशु पश्यतस्तस्य तत्क्षणात्

વિધિ (બ્રહ્મા)એ તેને આદેશ આપ્યો—“તે ધર્મધ્વજની પુત્રી છે.” અને એ જ ક્ષણે, તેની નજર સામે, બ્રહ્મા ઝડપથી અંતર્ધાન થયા.

Verse 9

ततस्स शंखचूडो हि तपःसिद्धोऽतिपुष्करे । गले बबंध कवचं जगन्मंगलमंगलम्

પછી તપસ્સિદ્ધ શંખચૂડએ અતિ આનંદથી પોતાના ગળામાં તે કવચ બાંધ્યું, જે જગત માટે પરમ મંગલકારી હતું.

Verse 10

आज्ञया ब्राह्मणस्सोऽपि तपःसिद्धमनोरथः । समाययौ प्रहृष्टास्यस्तूर्णं बदरिकाश्रमम्

આજ્ઞા મુજબ તે બ્રાહ્મણ પણ—તપોબળથી જેના મનોભાવ સિદ્ધ થયો હતો—પ્રસન્ન મુખે તરત બદરીક આશ્રમ તરફ નીકળી પડ્યો.

Verse 11

यदृच्छयाऽऽगतस्तत्र शंखचूडश्च दानवः । तपश्चरन्ती तुलसी यत्र धर्मध्वजात्मजा

જ્યાં ધર્મધ્વજની પુત્રી તુલસી તપશ્ચર્યા કરતી હતી, ત્યાં યદૃચ્છાએ દાનવ શંખચૂડ આવી પહોંચ્યો.

Verse 12

सुरूपा सुस्मिता तन्वी शुभभूषणभूषिता । सकटाक्षं ददर्शासौ तमेव पुरुषं परम्

તે સુંદર રૂપવાળી, મૃદુ સ્મિતવાળી, સ્લિમ દેહવાળી અને શુભ આભૂષણોથી શોભિત હતી; તેણે કટાક્ષથી જોઈને એ પરમ પુરુષને જ નિહાળ્યો.

Verse 13

दृष्ट्वा तां ललिता रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम् । उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः

તે લલિત, રમણીય, સુશીલ અને સુંદર સતીને જોઈને તે તેની નજીક બેઠો અને તેને મીઠાં વચનો કહ્યા.

Verse 14

शंखचूड उवाच । का त्वं कस्य सुता त्वं हि किं करोषि स्थितात्र किम् । मौनीभूता किंकरं मां संभावितुमिहार्हसि

શંખચૂડે કહ્યું: તું કોણ છે? કોની પુત્રી છે? અહીં ઊભી રહીને શું કરે છે? મૌન રહીને મારા જેવા સેવકનો આદર કેમ નથી કરતી?

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामं तमुवाच सा

સનત્કુમારે કહ્યું: આ વચનો સાંભળીને, તેણે કામવાસનાથી યુક્ત એવા તેને કહ્યું.

Verse 16

तुलस्युवाच । धर्मध्वजसुताहं च तपस्यामि तपस्विनी । तपोवने च तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्

તુલસીએ કહ્યું: હું ધર્મધ્વજની પુત્રી છું અને તપસ્યા કરતી તપસ્વિની છું. હું આ તપોવનમાં રહું છું. તું કોણ છે? તારી ઈચ્છા મુજબ અહીંથી ચાલ્યો જા.

Verse 17

नारीजातिर्मोहिनी च ब्रह्मादीनां विषोपमा । निन्द्या दोषकरी माया शृंखला ह्यनुशायिनाम्

નારી જાતિ બ્રહ્મા વગેરે દેવોને પણ મોહિત કરનારી અને વિષ સમાન છે. તે નિંદનીય, દોષ કરનારી માયા અને આસક્ત પુરુષો માટે સાંકળ સમાન છે.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी तं च सरसं विरराम ह । दृष्ट्वा तां सस्मितां सोपि प्रवक्तुमुपचक्रमे

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી તુલસીએ પોતાની મધુર અને સરસ વાણી વિરામ કરી. તેણીને સ્મિત કરતી જોઈ તે પણ બોલવા લાગ્યો.

Verse 19

शंखचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किंचिन्मत्तो निशामय

શંખચૂડ બોલ્યો—હે દેવી, તું જે કહ્યું છે તે બધું જ ખોટું નથી. થોડું સત્ય છે અને થોડું અસત્ય; હવે મારી તરફથી પણ થોડું સાંભળ।

Verse 20

पतिव्रताः स्त्रियो याश्च तासां मध्ये त्वमग्रणीः । न चाहं पापदृक्कामी तथा त्वं नेति धीर्मम

પતિવ્રતા સ્ત્રીઓમાં તું જ અગ્રણી છે. હું પાપદૃષ્ટિ ઇચ્છતો નથી; મારો નિશ્ચય છે કે તું પણ એવી નથી.

Verse 21

आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गांधर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने

હવે બ્રહ્માની આજ્ઞાથી હું તારા સમીપ આવ્યો છું. હે શોભને, ગાંધર્વ-વિવાહથી હું તને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરીશ.

Verse 22

शंखचूडोऽहमेवास्मि देवविद्रावकारकः । मां न जानासि किं भद्रे न श्रुतोऽहं कदाचन

હું જ શંખચૂડ છું, દેવોને ભગાડનાર. હે ભદ્રે, શું તું મને ઓળખતી નથી? શું તું ક્યારેય મારું નામ પણ સાંભળ્યું નથી?

Verse 23

दनुवंश्यो विशेषेण मन्द पुत्रश्च दानवः । सुदामा नाम गोपोहं पार्षदश्च हरेः पुरा

મારું નામ સુદામા છે; હું ગોપ છું. વિશેષ કરીને હું દનુ-વંશનો, મંદનો પુત્ર દાનવ છું; અને પૂર્વે હરિ (વિષ્ણુ)નો પારષદ પણ હતો.

Verse 24

अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः । जातिस्मरोऽहं जानामि सर्वं कृष्णप्रभावतः

હવે રાધિકાના શાપથી હું દાનવોનો અધિપતિ થયો છું; પરંતુ કૃષ્ણના દિવ્ય પ્રભાવથી હું જાતિસ્મર છું અને સર્વ કંઈ જાણું છું।

Verse 25

सनत्कुमार उवाच । एवमुक्त्वा शंखचूडो विरराम च तत्पुरः । दानवेंद्रेण सेत्युक्ता वचनं सत्यमादरात् । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી શંખચૂડ ત્યાં જ મૌન રહ્યો. પછી દાનવેન્દ્રે ‘એવમ્’ કહી સંબોધેલી તુલસીએ તેના સત્યવચનને આદરપૂર્વક સ્વીકાર્યું; પ્રસન્ન થઈ, સ્મિત સાથે બોલવા લાગી।

Verse 26

तुलस्युवाच । त्वयाहमधुना सत्त्वविचारेण पराजिता । स धन्यः पुरुषो लोके न स्त्रिया यः पराजितः

તુલસી બોલી—હમણાં તારા સત્ય અને સત્ત્વના વિવેકથી હું પરાજિત થઈ છું. આ લોકમાં તે પુરુષ ધન્ય છે, જે સ્ત્રીથી પરાજિત થતો નથી।

Verse 27

सत्क्रियोप्यशुचिर्नित्यं स पुमान्यः स्त्रिया जितः । निन्दंति पितरो देवा मानवास्सकलाश्च तम्

જે પુરુષ સ્ત્રી દ્વારા જીતાય છે, તે સત્ક્રિયા કરતો હોવા છતાં સદા અશુચિ ગણાય છે; પિતૃઓ, દેવો અને સર્વ માનવો તેની નિંદા કરે છે।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडतपःकरणविवाहवर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં ‘શંખચૂડના તપ, તપઃકરણ અને વિવાહવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 29

शूद्रो मासेन शुध्येत्तु हीति वेदानुशासनम् । न शुचिः स्त्रीजितः क्वापि चितादाहं विना पुमान्

વેદની આજ્ઞા કહે છે—“શૂદ્ર એક માસમાં શુદ્ધ થાય છે।” પરંતુ સ્ત્રીવિષયક કામથી જીતાયેલ પુરુષ ક્યાંય શુચિ નથી—ચિતાની અગ્નિમાં ભસ્મ થયા વિના.

Verse 30

न गृह्णतीच्छया तस्मात्पितरः पिण्डतर्पणम् । न गृह्णन्ति सुरास्तेन दत्तं पुष्पफलादिकम्

અતએવ તેના દ્વારા ઇચ્છાવિહોણે કરાયેલ પિંડ-તર્પણ પિતૃઓ સ્વીકારતા નથી; તેમજ તેણે અર્પેલા પુષ્પ, ફળ વગેરે દેવતાઓ પણ ગ્રહણ કરતા નથી।

Verse 31

तस्य किं ज्ञानसुतपो जपहोम प्रपूजनैः । विद्यया दानतः किं वा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्

તેને જ્ઞાન અને ઉત્તમ તપનો શું લાભ? જપ, હોમ અને વિશદ પૂજનથી શું ફળ? જેના મનને સ્ત્રીવિષયક આસક્તિએ હરી લીધું છે, તેને વિદ્યા અને દાન પણ શેના કામ?

Verse 32

विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा कांतपरीक्षां वै वृणुयात्कामिनी वरम्

તમારા જ્ઞાનની સાચી શક્તિ અને પ્રભાવ જાણવા માટે મેં તમારી પરીક્ષા લીધી છે. આ રીતે પ્રિયની યોગ્યતા તપાસીને, સ્ત્રીએ નિશ્ચયે ઉત્તમ પતિનું વરણ કરવું જોઈએ।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं प्रवदंत्यां तु तुलस्यां तत्क्षणे विधिः । तत्राजगाम संसृष्टा प्रोवाच वचनं ततः

સનત્કુમાર બોલ્યા—તુલસી આમ બોલતી હતી તે જ ક્ષણે, વિધિ (બ્રહ્મા) સમ્યક્ આવાહિત થઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યા અને પછી આ વચન બોલ્યા।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । किं करोषि शंखचूड संवादमनया सह । गांधर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે શંખચૂડ, તું તેની સાથે એટલો લાંબો સંવાદ કેમ કરે છે? ગાંધર્વ વિવાહથી તેને પત્નીરૂપે સ્વીકારી, તત્કાળ પાણિગ્રહણ કર।

Verse 35

त्वं वै पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं च त्वियं सती । विदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान् भवेत्

તમે ખરેખર પુરુષોમાં રત્ન છો અને આ સતી સ્ત્રીઓમાં રત્ન છે. વિવેકવતી સ્ત્રીનો વિવેકી પુરુષ સાથેનો સંગમ ગુણવાન અને ફળદાયી બને છે।

Verse 36

निर्विरोधं सुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम् । योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः

હે રાજન, નિર્વિરોધ એવું દુર્લભ સુખ કોણ ત્યાગે? જે એવો અવિરોધ સુખ ત્યજે, તે જ પશુ છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 37

किं त्वं परीक्षसे कांतमीदृशं गुणिनं सति । देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम्

હે સતી, ગુણવતી! તું તારા કાંતને કેમ પરખે છે—એવા ગુણવાન વીરને, જે દેવો, અસુરો અને દાનવોનો પણ વિમર્દક છે?

Verse 38

अनेन सार्द्धं सुचिरं विहारं कुरु सर्वदा । स्थानेस्थाने यथेच्छं च सर्वलोकेषु सुन्दरि

આની સાથે સદા લાંબા સમય સુધી વિહાર કરો. હે સુંદરી! બધા લોકમાં સ્થાને-સ્થાને તમારી ઈચ્છા મુજબ વિચરણ કરો.

Verse 39

अंते प्राप्स्यति गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव सः । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे मृते तस्मिंस्त्वमाप्स्यसि

અંતે તે ફરી ગોલોકમાં શ્રીકૃષ્ણને પ્રાપ્ત કરશે. અને તે દેહ ત્યાગે ત્યારે તું વૈકુંઠમાં ચતુર્ભુજ હરિને પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं तु ययौ विधिः । गांधर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે આશીર્વાદ આપી વિધિ (બ્રહ્મા) પોતાના ધામે ગયા. ત્યારબાદ દાનવે ગાંધર્વ વિવાહથી તેને પત્ની રૂપે ગ્રહણ કરી.

Verse 41

एवं विवाह्य तुलसीं पितुः स्थानं जगाम ह । स रेमे रमया सार्द्धं वासगेहे मनोरमे

આ રીતે તુલસીનું વિવાહ કરીને તે પિતાના સ્થાન પર ગયો. ત્યાં મનોહર નિવાસગૃહમાં રમા (લક્ષ્મી) સાથે તે આનંદથી રમ્યો.