शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
આ અધ્યાયમાં યુદ્ધપ્રસંગ બાહ્ય સંઘર્ષથી શક્તિ-તત્ત્વના વિચાર તરફ વળે છે. પોતાની સેના નાશ પામતી જોઈ દાનવાધિપ શંખચૂડ ક્રોધિત થઈ શિવને સામસામે યુદ્ધ માટે પડકારે છે અને રણભૂમિમાં અડગ રહેવાની ઘોષણા કરે છે. તે શંકર તરફ ધસી જઈ દિવ્યાસ્ત્રોની ઝડી અને વરસાદ જેવી શરવૃષ્ટિ કરે છે. પછી તે અનેક પ્રકારની માયા—ગુપ્ત, ભયજનક અને દેવતાઓને પણ દુર્વિજ્ઞેય—પ્રગટ કરે છે. શિવ તે માયિક પ્રપંચોને જોઈ લીલાપૂર્વક સર્વમાયા-નાશક, પરમ તેજસ્વી માહેશ્વરાસ્ત્ર છોડે છે. શિવતેજથી દાનવની માયા તત્કાળ વિખેરાઈ જાય છે અને અગાઉ પ્રબળ લાગતાં દિવ્યાસ્ત્રો પણ નિસ્તેજ બની જાય છે. શિવ શૂલ ધારણ કરી નિર્ણાયક પ્રહાર માટે આગળ વધે છે, ત્યારે અશરીરી વાણી સંયમની વિનંતી કરે છે—શિવ ક્ષણમાં જગતનો પણ સંહાર કરી શકે; એક દાનવવધ ક્ષમતાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ નિયત સમય અને ધર્મવ્યવસ્થાનો વિષય છે. અધ્યાયમાં માયા અને અસ્ત્રો શરતાધીન છે, જ્યારે શિવનું સર્વાધિપત્ય પરમ અને નિરપેક્ષ છે એમ સ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः । तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः
સનત્કુમારે કહ્યું—પોતાનું સૈન્ય, ખાસ કરીને મુખ્ય અને અનેક યોદ્ધાઓને હત થયેલા જોઈ, તેમજ પ્રાણ સમાન પ્રિય વીરો પણ પડેલા જોઈ તે દાનવ અત્યંત ક્રોધિત થયો.
Verse 2
उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव । किमेतैर्निहतैर्मेद्य संमुखे समरं कुरु
તે શંભુને કહ્યું—“હું યુદ્ધમાં અડગ ઊભો છું; તું પણ અડગ રહેજે. આ બીજાઓને મારીને શું લાભ? મારા સામે આવીને મારી સાથે જ સમર કર.”
Verse 3
इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोसौ सन्नद्धस्समरे मुने । अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च
હે મુને, આમ કહી તે દાનવેન્દ્ર યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ સજ્જ થયો અને દૃઢ નિશ્ચય કરીને શંકરના સામેથી આગળ વધ્યો.
Verse 4
दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः । चकार शरवृष्टिञ्च तोयवृष्टिं यथा घनः
દાનવે મહારુદ્ર પર દિવ્ય અસ્ત્રો ફેંક્યા; અને મહારુદ્રે ઘન જેમ વરસાદ વરસાવે તેમ બાણોની વર્ષા કરી।
Verse 5
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः । अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपिः सत्तमैः
તેણે અનેક પ્રકારની માયાઓ રચી—અદૃશ્ય રહીને પણ ભય દર્શાવનારી; જે સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવગણોને પણ અચિંત્ય રહી।
Verse 6
ता दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षे पास्त्रं च लीलया । माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम्
તેમને ત્યાં જોઈ શંકરે લીલાભાવે મહાદિવ્ય, સર્વ માયાનો વિનાશ કરનારું માહેશ્વર અસ્ત્ર ફેંક્યું।
Verse 7
तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा । दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि
તેણાના તેજથી તે ક્ષણે તેમની માયા તુરંત નાશ પામી; અને એ જ દિવ્ય અસ્ત્રો પણ તેજવિહોણાં બની ગયા।
Verse 8
अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । शूलं जग्राह सहसा दुर्निवार्यं सुतेजसाम्
પછી યુદ્ધમધ્યે મહાબળવાન મહેશાને તેને વધ કરવા સહસા શૂલ ગ્રહણ કર્યું—અતિ તેજસ્વી, અપ્રતિરોધ્ય।
Verse 9
तदैव तन्निषेद्धुं च वाग्बभूवाशरीरिणी । क्षिप शूलं न चेदानीं प्रार्थनां शृणु शंकर
તત્કાળ તે કાર્ય રોકવા એક અશરીરી વાણી ઉઠી—“હે શંકર, હમણાં શૂલ ન ફેંક; મારી પ્રાર્થના સાંભળ.”
Verse 10
सर्वथा त्वं समर्थो हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने । किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम्
તમે સર્વથા સમર્થ છો; ક્ષણમાં બ્રહ્માંડનો પણ નાશ કરી શકો. હે ઈશ્વર, તો પછી આ એક દાનવ—શંખચૂડ—હમણાં તમારા માટે શું છે?
Verse 11
तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया । तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः
તથાપિ, હે સ્વામી, આપ દ્વારા વેદ‑મર્યાદાનો ભંગ ન થવો જોઈએ. તેથી, હે મહાદેવ, તે વૈદિક વિધાન સાંભળો અને સત્યથી તેને ફળદાયી કરો।
Verse 12
यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः । यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अस्य हि योषितः
જ્યાં સુધી તેના હાથ પર હરિનું અતિ ઉગ્ર, પરમ કવચ સ્થિત છે, અને જ્યાં સુધી તેની સત્ય પત્નીનું સતીત્વ અડગ છે, ત્યાં સુધી તે પરાજિત થઈ શકતો નથી।
Verse 13
तावदस्य जरामृत्युश्शंखचूडस्य शंकर । नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः
હે શંકર, તેટલા સમય સુધી આ શંખચૂડ માટે જરા અને મૃત્યુ નથી. હે નાથ, બ્રહ્માનું વચન અસત્ય ન બને—એવું જ વિધાન કરો।
Verse 14
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा । हरेच्छयागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः
નભોવાણી સાંભળી હરિએ તરત જ કહ્યું—“તથાસ્તુ.” ત્યારબાદ હરિની ઇચ્છાથી આવેલા વિષ્ણુએ તેને ઉપદેશ આપ્યો; વિષ્ણુ જ સજ્જનોની શરણ અને ગતિ છે।
Verse 15
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः । शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा
માયામાં પ્રવીણોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનો વેશ ધારણ કર્યો; શંખચૂડની નજીક જઈ તે ક્ષણે તેને સંબોધ્યો।
Verse 16
वृद्धब्राह्मण उवाच । देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम्
વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે કહ્યું—“હે દાનવેન્દ્ર, મને અત્યારે ભિક્ષા આપો; હું આ ક્ષણે તમારી પાસે આવ્યો છું।”
Verse 17
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् । पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनस्सत्यं करिष्यसि
હમણાં નહીં; દીનજન પર દયાળુ પ્રભુનું સત્ય હું પ્રગટ રીતે કહેશ. પછી તને વધુ કહેશ—ત્યારે તું ફરી સત્યનું પાલન કરશ।
Verse 18
ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः । कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात्
પ્રસન્ન મુખ અને સૌમ્ય દૃષ્ટિવાળા રાજેન્દ્રે કહ્યું—“ઓમ્.” પછી ચતુર છલના બહાને ઉમેર્યું—“હું પણ કવચાર્થી યાચક છું; રક્ષાકવચ માગવા આવ્યો છું.”
Verse 19
तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः । तद्ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम्
આ સાંભળીને દાનવોનો અધિપતિ—બ્રાહ્મણભક્ત, સત્યવચન અને પરાક્રમી—એ બ્રાહ્મણને પ્રાણ સમાન પ્રિય એવું દિવ્ય કવચ અર્પણ કર્યું।
Verse 20
मायायेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः । शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति
આ રીતે માયા દ્વારા હરિ (વિષ્ણુ) એ તેની પાસેથી તે કવચ લઈ લીધું; અને શંખચૂડનું રૂપ ધારણ કરીને તુલસી તરફ ગયા।
Verse 21
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः । वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः
ત્યાં જઈ માયામાં નિપુણ હરિએ દેવકાર્યસિદ્ધિ માટે, ઈશ્વર બની, તરત જ તેના ગર્ભમાં બીજસ્થાપન કર્યું।
Verse 22
एतस्मिन्नंतरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । शंखचूडवधार्थाय शूलं जग्राह प्रज्वलत्
આ દરમિયાન પ્રભુ શંભુએ પોતાનો અચલ આદેશ ઉચ્ચારી, શંખચૂડવધ માટે પ્રજ્વલિત ત્રિશૂલ ધારણ કર્યું।
Verse 23
तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परमात्मनः । सञ्चकाशे दिशस्सर्वा रोदसी संप्रकाशयन्
એ ત્રિશૂલ ‘વિજય’ નામે પ્રસિદ્ધ, પરમાત્મા શંકરનું હતું; તે સર્વ દિશાઓને પ્રકાશિત કરી, આકાશ અને પૃથ્વી બંનેને તેજસ્વી બનાવ્યું।
Verse 24
कोटिमध्याह्नमार्तंडप्रलयाग्निशिखोपमम् । दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम्
તે કોટિ મધ્યાહ્ન સૂર્યો સમાન તેજસ્વી અને પ્રલયાગ્નિની શિખા સમાન દહકતું હતું. તે અપ્રતિરોધ્ય, અજય, કદી નિષ્ફળ ન થતું અને શત્રુઘાતક હતું.
Verse 25
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रसायकम् । सुरासुराणां सर्वेषां दुस्सहं च भयंकरम्
તે તેજસ્વી અતિ ઉગ્ર ચક્ર હતું—જાણે સર્વ શસ્ત્ર, અસ્ત્ર અને બાણ પોતે જ. દેવો અને અસુરો સૌ માટે તે અસહ્ય અને ભયંકર હતું.
Verse 26
संहर्तुं सर्वब्रह्माडमवलंब्य च लीलया । संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत्
સમગ્ર બ્રહ્માંડનો સંહાર કરવા ઇચ્છીને, તે પરમ તત્ત્વે લીલામાત્રે સમગ્ર વિશ્વને અવલંબ્યું; અને ત્યાં એકત્ર થઈ એક જ પિંડ બની તેજથી પ્રજ્વલિત થયું.
Verse 27
धनुस्सहस्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् । जीवब्रह्मास्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम्
તેની લંબાઈ સહસ્ર ધનુષ્ય-પરિમાણ અને પહોળાઈ શત હસ્ત હતી. તે જીવ અને બ્રહ્મ—બન્નેના સ્વરૂપનું, નિત્ય અને અનિર્મિત રૂપ હતું.
Verse 28
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंख चूडोपरि क्षणात् । चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात्
આકાશમાં ફરતું તે ત્રિશૂલ ક્ષણમાં શંખચૂડ પર પડી ગયું; અને શિવની આજ્ઞાથી તેને તરત જ ભસ્મ કરી દીધો.
Verse 29
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम । ययौ विहायसा विप्रमनोयायि स्वकार्यकृत्
પછી મહેશનું શૂલ ઝડપથી શંકરને આવરી રક્ષાકવચ સમું બન્યું અને આકાશમાર્ગે અચૂક સંકલ્પથી પોતાના નિયત કાર્યને સિદ્ધ કરવા નીકળી પડ્યું.
Verse 30
नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः । तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
સ્વર્ગમાં દુન્દુભિઓ ગુંજી ઊઠ્યાં; ગંધર્વ-કિન્નરોએ ગાન કર્યું. મુનિઓ અને દેવોએ સ્તુતિ કરી, અને અપ્સરાઓના ગણ નૃત્ય કરવા લાગ્યા.
Verse 31
बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् । प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा
ભગવાન શિવ પર સતત પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ. હરિ (વિષ્ણુ), બ્રહ્મા, ઇન્દ્રાદિ દેવો તથા મુનિઓએ પણ તેમની પ્રશંસા કરી.
Verse 32
शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा । शाप मुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह
ત્યારે દાનવોના અધિપતિ શંખચૂડ ભગવાન શિવની કૃપાથી શાપમુક્ત થયો અને પોતાનું પૂર્વ (મૂળ) સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 33
अस्थिभिश्शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह । प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना
શંખચૂડની અસ્થિઓમાંથી શંખજાતિ ઉત્પન્ન થઈ. શંખનું જળ સર્વે માટે પ્રશંસિત છે; પરંતુ શંકર (શિવ) વિના તે સાચું હિતકારી અને શરણદાતા બની શકતું નથી.
Verse 34
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् । संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने
હે મહામુને! શંખજળ વિશેષ કરીને હરિ અને લક્ષ્મીને અત્યંત પ્રિય છે; તેમના સંબંધીઓને પણ પ્રિય છે, પરંતુ હર (શિવ)ને એટલું પ્રિય નથી।
Verse 35
तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः । सुप्रहृष्टो वृषारूढः सोमस्कन्दगणैर्वृतः
આ રીતે (શત્રુને) સંહાર કરીને શંકર શિવલોકને ગયા. તેઓ અતિ હર્ષિત, વૃષભ પર આરુઢ, સોમ અને સ્કંદ સહિત ગણોથી પરિવૃત હતા।
Verse 36
हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णस्स्ववस्थो बभूव ह । सुरास्स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः
હરિ વૈકુંઠને ગયા અને કૃષ્ણ પોતાના સ્વસ્થિત સ્વરૂપમાં સ્થિર રહ્યા. દેવતાઓ પોતાના-પોતાના લોકને પામી પરમાનંદથી યુક્ત થયા।
Verse 37
जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वनिर्विघ्नमापकम् । निर्मलं चाभवद्व्योम क्षितिस्सर्वा सुमंगला
ત્યારે સમગ્ર જગત અતિ સ્વસ્થ અને સર્વ વિઘ્નોથી મુક્ત બન્યું. આકાશ નિર્મળ થયું અને આખી પૃથ્વી સર્વ રીતે સુમંગલમય બની।
Verse 38
इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम्
આ રીતે મહેશ્વરનું આનંદદાયક પાવન ચરિત્ર કહેવામાં આવ્યું—જે સર્વ દુઃખ હરે છે, શ્રી-સમૃદ્ધિ આપે છે અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે।
Verse 39
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् । भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम्
આ પરમ ધન્ય અને મંગલમય છે; યશ અને આયુષ્ય વધારનારું તથા સર્વ વિઘ્નોનું નિવારક છે. તે ભોગ પણ આપે છે, મોક્ષ પણ, અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ પ્રદાન કરે છે.
Verse 40
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखडे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પઞ્ચમ યુદ્ધખંડમાં ‘શંખચૂડવધોપાખ્યાન’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 41
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः । सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः
આમાં સંશય નથી કે આથી ધન, ધાન્ય, પુત્ર અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે. મનુષ્ય સર્વ કામનાઓ પામે છે અને વિશેષ કરીને ભગવાન શિવની ભક્તિનો અનુગ્રહ મેળવે છે.
Verse 42
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् । परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
આ અતુલ્ય પવિત્ર આખ્યાન સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે; તે પરમ જ્ઞાન ઉત્પન્ન કરે છે અને ભગવાન શિવની ભક્તિ વધારે છે.
Verse 43
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् । धनाढ्यो वैश्यजश्शूद्रश्शृण्वन् सत्तमतामियात्
આ પવિત્ર કથા સાંભળવાથી બ્રાહ્મણ બ્રહ્મતેજથી યુક્ત થાય છે, ક્ષત્રિય વિજયી બને છે, વૈશ્ય ધનાઢ્ય બને છે; અને શૂદ્ર પણ શ્રવણ કરીને ઉત્તમ સદ્ગુણની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
Śaṅkhacūḍa confronts Śiva directly, unleashes divine weapons and fear-inducing māyā, and Śiva counters by deploying the Māheśvara Astra that annihilates the māyā and drains the weapons’ brilliance.
It functions as a doctrinal symbol: Śiva’s tejas is the non-derivative authority that dissolves illusion (māyā) and renders contingent powers (astras) ineffective.
Śiva’s līlā (effortless mastery), tejas (overpowering radiance), the Māheśvara Astra (universal māyā-destroyer), and the śūla as the imminent instrument of decisive destruction—tempered by a cosmic injunction to restraint.