देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
અધ્યાય ૩૭માં સનત્કુમાર દાનવો દ્વારા દેવસેનાની પરાજયકથા કહે છે. શસ્ત્રઘાતથી ઘાયલ અને ભયભીત દેવો ભાગે છે; પછી પાછા ફરી પરમ શરણ વિશ્વેશ્વર શંકર પાસે જઈ રક્ષણની પ્રાર્થના કરે છે. તેમની આર્ત પુકાર સાંભળી શિવ વિરોધી શક્તિઓ પર ક્રોધિત થાય છે, છતાં કરુણ દૃષ્ટિથી દેવોને અભય આપે છે અને પોતાના ગણોના બળ-તેજમાં વૃદ્ધિ કરે છે. શિવની આજ્ઞાથી હરાત્મજ, તારકાંતક સ્કંદ નિર્ભય બની યુદ્ધભૂમિમાં પ્રવેશી વિશાળ દાનવદળોનો સંહાર કરે છે. સાથે કાળીનું ઉગ્ર સ્વરૂપ—રક્તપાન, શિરચ્છેદ—યુદ્ધનો ભય વધુ ઘન બનાવે છે. પરાજય→શરણાગતિ→દિવ્ય શક્તિદાન→પ્રચંડ પ્રતિઆક્રમણ દ્વારા શિવને જ રક્ષા અને વિજયનો નિર્ણાયક કારણ દર્શાવવામાં આવ્યો છે।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
સનત્કુમાર બોલ્યા—ત્યારે દાનવો દ્વારા પરાજિત થયેલા દેવગણ સર્વે ભયથી કંપતાં ભાગી ગયા; તેમના દેહ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોના ઘાવોથી ક્ષતવિક્ષત હતા.
Verse 2
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
તેઓ પાછા વળી વિશ્વેશ્વર શંકરનાં શરણમાં ગયા. વ્યાકુળ વાણીથી બોલ્યા—“ત્રાહિ, ત્રાહિ, હે સર્વેશ્વર! અમને બચાવો.”
Verse 3
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
દેવો આદિની પરાજય જોઈ અને તેમની ભયભીત વાણી સાંભળી શંકર અત્યંત ક્રોધિત થયા।
Verse 4
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
તેમને જોઈ તેણે કરુણાદૃષ્ટિથી દેવોને અભય આપ્યું. અને પોતાના તેજથી પોતાના ગણોના બળને પણ નિશ્ચયે વધાર્યું.
Verse 5
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
ત્યારે શિવની આજ્ઞાથી, દાનવોના ગણો સાથે, હરાત્મજ મહાવીર સ્કંદે યુદ્ધમાં નિર્ભય થઈને યુદ્ધ કર્યું.
Verse 6
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
ક્રોધિત થઈને અને વીર ગર્જના કરતા, તે દિવ્ય ભગવાન તારકાંતકે યુદ્ધમાં સો અક્ષૌહિણી સેનાઓનો સંહાર કર્યો.
Verse 7
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
કમળ જેવા નેત્રોવાળી કાલીએ તેમનું રક્ત વહાવ્યું; અને તેમના મસ્તકો કાપીને તે અચાનક તેમનું ભક્ષણ કરવા લાગી.
Verse 8
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
પછી તેમણે તે દાનવોનું રક્ત પીધું; ત્યારબાદ તેમણે દેવો અને દાનવો બંને માટે ભયાનક, વિવિધ પ્રકારનું યુદ્ધ કર્યું.
Verse 9
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
એક લાખ ગજેન્દ્રો અને તેમ જ એક લાખ મનુષ્યોને—એક જ હાથથી એકત્ર કરીને—તેણે લીલાભાવે પોતાના મુખમાં નાખી દીધા।
Verse 10
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
રણભૂમિમાં હજારો કબંધો અનેક રીતે ડોલતા-ડોલતા નાચવા લાગ્યા. મહા કૉલાહલ થયો—કાયર અને દુર્બળહૃદયોને ભયંકર।
Verse 11
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
પછી સ્કંદ ફરી અત્યંત ક્રોધિત થઈ મહા શરવર્ષા વરસાવવા લાગ્યા; સંહાર કરતા તેમણે કરોડો અસુરનાયકોને ધરાશાયી કર્યા।
Verse 12
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
સ્કંદના શરજાળથી દેહે ઘાયલ થયેલા દાનવો ભયભીત થયા; અને જે બાકી રહ્યા હતા તેઓ બધા તે સમયે મૃત્યુભયથી ભાગી ગયા।
Verse 13
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
વૃષપર્વા, વિપ્રચિત્તિ, દંડ અને વિકંપન—એ બધા ક્રમે કરીને સ્કંદ (કાર્ત્તિકેય) સાથે મળીને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા।
Verse 14
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
મહામારી પણ યુદ્ધ કરતી રહી; તે કદી પાછી ન ફરી. પરંતુ સ્કંદની શક્તિથી દબાયેલા તે યોદ્ધાઓ અંગેઅંગે ઘાયલ થયા.
Verse 15
महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
હે મુને, તે સમયે મહામારી અને સ્કંદને વિજય પ્રાપ્ત થયો. સ્વર્ગમાં દુન્દુભિઓ ગુંજી ઉઠ્યાં અને પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી.
Verse 16
स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
સ્કંદના તે અદ્ભુત અને મહારૌદ્ર સમરને જોઈ (સૌએ જાણ્યું કે) તે દાનવોના ક્ષયનું કારણ બન્યું અને પ્રકૃતિના નિર્ધારિત ક્રમ મુજબ જ બન્યું।
Verse 17
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
એ ઉપદ્રવ મહામારી સમાન ઊભો થઈ વિનાશનું કારણ બન્યો. ત્યારે તે, જાણે અચાનક પ્રચંડ વાવાઝોડું ચઢી આવ્યું હોય તેમ, તરત જ પોતાના સંકલ્પથી સંપૂર્ણ સજ્જ થયો।
Verse 18
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
તે ઉત્તમ વિમાનમાં આરોહણ કર્યો—જે નાનાવિધ શસ્ત્ર-અસ્ત્રોથી યુક્ત, સર્વ વીરોએ માટે નિર્ભય, અને નાનારત્નજડિત અલંકારોથી શોભિત હતું।
Verse 19
महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
ત્યારે મહાવીરો દ્વારા ઘેરાયેલો શંખચૂડ રથોના મધ્યમાં આગળ વધ્યો; ધનુષ્યને કાન સુધી ખેંચી તેણે બાણવર્ષા વરસાવી।
Verse 20
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
તેની તે બાણવર્ષા અદમ્ય અને ભયંકર હતી; અને વધસ્થળે મહાઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો।
Verse 21
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
નંદીશ્વર આદિ અન્ય સૌ સાથે બધા દેવો ભયથી દોડી ભાગી ગયા; પરંતુ યુદ્ધના અગ્રમોરચે એકલા કાર્ત્તિકેય જ અડગ ઊભા રહ્યા।
Verse 22
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
પછી રાજાએ પર્વતો, સર્પો, નાગો અને વૃક્ષો પર પણ પડતી, અપ્રતિરોધ્ય અને ભયંકર એવી વાવાઝોડાવાળી વृष्टિ વરસાવી।
Verse 23
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
તે (દિવ્ય) દૃષ્ટિના પ્રહારે શિવનંદન સ્કંદ સ્તબ્ધ થઈ ગયો; જેમ ઘન ધુમ્મસથી બે સૂર્ય ઢંકાઈ જાય તેમ।
Verse 24
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, મેં દર્શાવ્યા મુજબ તેણે નાનાવિધ પોતાની માયા રચી ને પ્રગટ કરી; પરંતુ દેવો તો શું, ગણો પણ તે માયાને જાણી શક્યા નહીં।
Verse 25
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
એ જ ક્ષણે મહામાયી અને મહાબળ શંખચૂડે એક જ દિવ્ય બાણથી તેનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
Verse 26
बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
તેણે તે દિવ્ય રથને ચકનાચૂર કર્યો, રથને પીડાવનારાઓને કાપી નાખ્યા, અને દિવ્ય અસ્ત્રથી મયૂરવાહનને પણ જર્જરિત કરી દીધું.
Verse 27
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
તેણે સૂર્ય સમી તેજસ્વી ઘાતક શક્તિ તેના વક્ષસ્થળ પર ફેંકી; તે પ્રહારે તે અચાનક ક્ષણમાત્ર મૂર્છિત થયો.
Verse 28
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
પછી ફરી ચેતના પ્રાપ્ત કરીને પરવીરહા કાર્તિકેય રત્નાધિપતિના સારથી નિર્મિત પોતાના વાહન પર આરોહણ કર્યો.
Verse 29
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
મહેશ અને સાંબિકાના ચરણકમળનું સ્મરણ કરીને ષણ્મુખે શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ધારણ કર્યા અને યુદ્ધને અત્યંત ઉગ્ર બનાવી દીધું।
Verse 30
सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
ક્રોધે શિવાત્મજે દિવ્ય અસ્ત્રથી સર્પો, પર્વતો, વૃક્ષો અને પથ્થરો—બધાંને કાપી ચીરી નાંખ્યા।
Verse 31
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
વર્ષા વરસાવનાર બાણથી તેણે પ્રજ્વલિત અગ્નિને રોકી દીધી; અને લીલાથી શંખચૂડનો રથ તથા ધનુષ તોડી નાંખ્યા।
Verse 32
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
તેણે કવચ ધારણ કરીને સર્વ વાહનો તૈયાર કર્યા; તેનું તેજસ્વી મુકુટ-કિરીટ ઝળહળતું હતું. પછી વીરનાદ કરીને તે વારંવાર ગર્જના કરતો રહ્યો।
Verse 33
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
તેણે સૂર્ય સમ તેજસ્વી શક્તિ દાનવેન્દ્રના વક્ષમાં ફેંકી; તે પ્રહારથી દૈત્યરાજ અત્યંત દીર્ઘ મૂર્છામાં પડી ગયો।
Verse 34
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
મુહૂર્તમાત્ર તે કષ્ટ સહન કરીને તે મહાબલી ફરી ચેતના પામ્યો. પછી ઊભો થયો અને હરિસમાન તેજથી દીપ્ત થઈ ગર્જના કરી.
Verse 35
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
તેણે શક્તિથી તે મહાબલી કાર્તિકેયને પણ પ્રહાર કર્યો. કાર્તિકેય ધરતીપીઠ પર પડ્યા, છતાં વિધિનું વિધાન નિષ્ફળ ન થવા દઈ તેને સિદ્ધ કર્યું.
Verse 36
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
કાળીએ તેને ગોદમાં લઈને શિવસન્નિધિમાં લઈ ગઈ. ત્યારે શિવે જ્ઞાનશક્તિથી લીલામાત્રે તેને પુનર્જીવિત કર્યો.
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, શંખચૂડવધ પ્રસંગે ‘સસૈન્ય શંખચૂડયુદ્ધવર્ણન’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
આ દરમિયાન મહાબલી વીર વીરભદ્ર, બલશાળી શંખચૂડ સાથે રણભૂમિમાં યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 39
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
સમરમાં દાનવે જે જે અસ્ત્રો વરસાવ્યાં, તે બધાંને વીરએ પોતાના બાણોથી લીલામાત્રે કાપી નાંખ્યાં.
Verse 40
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
દાનવોના અધિપતિએ સૈકડો દિવ્ય અસ્ત્રો છોડ્યાં; પરંતુ પ્રતાપી વીરભદ્રે તે બાણોથી છેદી ને તેને જ શરોથી આઘાત કર્યો।
Verse 41
अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
પછી પ્રતાપી શંખચૂડ અતિશય ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો; તેણે શક્તિથી તેના વક્ષ પર પ્રહાર કર્યો, અને તે યોદ્ધા કંપીને રણમાં પડી ગયો।
Verse 42
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
ક્ષણમાં ચેતના પ્રાપ્ત કરીને ગણોના ઈશ્વર ઊભા થયા; અને શિવગણોના અગ્રણી વીરભદ્રે ફરી ધનુષ ધારણ કર્યું।
Verse 43
एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
આ વચ્ચે કાળી ફરી સમરભૂમિમાં ગઈ—દાનવોને ભક્ષણ કરવા, અને કાર્તિકેયની ઇચ્છા મુજબ પોતાના પક્ષનું રક્ષણ કરવા.
Verse 44
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
તે વીરો અનુચરો તેણીને અનુસર્યા; નંદીશ્વર આદિ પણ. તેમજ સર્વ દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને પન્નગો (નાગજાતિ) પણ (સાથે જોડાયા).
Verse 45
वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
ઘણા વાદ્યભાંડો ગુંજી ઊઠ્યા અને સો-સો મધુવાહકો હાજર હતા. ત્યારબાદ બંને પક્ષના સર્વ વીર યોદ્ધાઓ યુદ્ધ માટે સંપૂર્ણ તૈયાર થઈ ફરી ઊભા થયા.
Frequently Asked Questions
The devas, defeated by dānavas, take refuge in Śiva; Śiva grants fearlessness and empowers his forces, after which Skanda and Kālī unleash a decisive counter-offensive in the war.
The chapter encodes a Śaiva soteriology of crisis: fear and defeat culminate in śaraṇāgati; Śiva’s abhaya signifies inner stabilization, while the ensuing battle symbolizes the subjugation of chaotic forces by awakened divine power.
Skanda (as Harātmaja/Tārakāntaka) represents Śiva’s commanded martial agency, while Kālī embodies fierce śakti—terror and purification—operating to dismantle hostile forces.