दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે અનેક આશ્ચર્યોથી ભરપૂર તે મહાદિવ્ય રથ તૈયાર કરીને, વેદસ્વરૂપ અશ્વોને તેમાં જોડીને, બ્રહ્માએ તેને ભગવાન શિવને અર્પણ કર્યો.

Verse 2

शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्

તેણે શંભુને પોતાનું નિવેદન અર્પણ કરીને, વિષ્ણુ આદિ દેવો માટે સમાન આશ્રય એવા દેવેશ શૂલિન (ત્રિશૂલધારી)ને વારંવાર પ્રાર્થના કરી.

Verse 3

ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः

પછી રથપ્રાકારોથી યુક્ત તે દિવ્ય રથ પર સર્વદેવમય મહાપ્રભુ શંભુ આરોહણ કર્યા।

Verse 4

ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह

તેમને ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો અને પન્નગો સ્તુતિ કરતા હતા; તેમજ વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને લોકપાલો પણ તેમની વંદના કરતા હતા।

Verse 5

उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्

ગીતમાં નિપુણ અપ્સરાઓના ગણોથી ઘેરાયેલા વરદ શંભુ મહાશોભાથી ઝળહળ્યા; અને તે સારથિને જોઈ (કર્તવ્યે પ્રવૃત્ત થયા)।

Verse 6

तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः

ત્યાં નારા અને અહટી દ્વારા કલ્પિત, લોકસામગ્રીથી સંયોજિત તે રથ આઘાતથી પડી ગયો; અને વેદસમ્ભવ અશ્વો માથાં નમાવી ભૂમિ પર પટકાયા।

Verse 7

चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः

વસુધા ડોલી ઊઠી અને સર્વ પર્વતો કંપી ઊઠ્યા. અચાનક શેષનાગ પણ તે ભારથી વ્યાકુળ થઈ કંપ્યો; તે ભાર સહન ન થયો.

Verse 8

अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्

પછી તે રથની નીચે ભગવાન ધરણિધર ઊભા થયા. વૃષેન્દ્રરૂપ ધારણ કરીને ક્ષણમાત્રમાં તેને દૃઢ રીતે સ્થિર કરી દીધો.

Verse 9

क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः

પછીના ક્ષણે વૃષેન્દ્ર પણ ઘૂંટણિયે ધરતી પર પડી ગયો. રથારૂઢ મહેશના પ્રચંડ તેજને તે સહન કરી શક્યો નહિ.

Verse 10

अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्

ત્યારે ભગવાને લગામ હાથમાં લઈને ઘોડાઓને ઉઠાવી વશમાં કર્યા. અને પચનાની કળાથી તૈયાર થયેલ તે ઉત્તમ રથ દેવ માટે સ્થિર કર્યો.

Verse 11

ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः

પછી ઉત્તમ રથ પર સ્થિત બ્રહ્માએ તે ઘોડાઓને હાંક્યા, જે મન અને પવન જેવી ગતિ ધરાવતા—વેદમય અને યાત્રા માટે જોતાયેલા હતા.

Verse 12

पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्

પ્રાચીન પુરાણકથાઓ મુજબ તેમના ત્રણ જ દુર્ગ હતા, અને એ જ તેમના આકાશસ્થ દિવ્ય કિલ્લા હતા. પરંતુ મહેશ ત્યાં અધિષ્ઠિત થતાં જ બળવાન દાનવોની શક્તિ તેમના વશમાં આવી ગઈ.

Verse 13

अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्

ત્યારે ભગવાન રુદ્ર—શંકર—દેવોને જોઈને બોલ્યા: “સમસ્ત પશુઓ (બદ્ધ જીવો) પરનું અધિપત્ય મને સોંપો; પછી હું અસુરોનો સંહાર કરીશ।”

Verse 14

पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः

હે સૂરોત્તમો! દેવો તથા અન્ય સૌને પણ અલગ અલગ ‘પશુત્વ’ (બદ્ધતા) સ્થિતિમાં ગોઠવ્યા વિના તે શ્રેષ્ઠ દૈત્યોનો વધ શક્ય નથી; અન્યથા તે સિદ્ધ થતું નથી.

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः

સનત્કુમાર બોલ્યા: તે ધીમાન દેવદેવના વચન સાંભળીને, ‘પશુત્વ’ થવાની શંકાથી બધા જ વિષાદમાં પડી ગયા.

Verse 16

तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्

તેમનો આંતરિક ભાવ જાણી દેવદેવ, અંબિકાપતિ શંભુ હસ્યા; અને કૃપાથી તે દેવોને આ વચન બોલ્યા.

Verse 17

शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः

શંભુએ કહ્યું—“હે દેવશ્રેષ્ઠો, તમને પશુભાવ (બંધજીવની સ્થિતિ) માં પણ પતન ન થાય. સાંભળો—પશુભાવમાંથી વિમોચનનો ઉપાય સાંભળવામાં આવે; અને તે મુક્તિ સિદ્ધ કરવામાં આવે.”

Verse 18

यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः

જે કોઈ દિવ્ય પાશુપત વ્રતને સાચા ભાવથી આચરે છે, તે મોક્ષ પામે છે. ‘પશુત્વ—બંધિત જીવભાવ—માંથી મુક્તિ થાય છે’—આ વાત મેં તમને સત્યરૂપે પ્રતિજ્ઞા કરીને કહી છે; તમે સ્થિર અને એકાગ્ર રહો.

Verse 19

ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः

અને હે દેવશ્રેષ્ઠો, જે અન્ય લોકો પણ મારું આ પાશુપત વ્રત કરશે, તેઓ નિઃસંદેહ મોક્ષ પામશે. કારણ કે પશુત્વ—બંધિત જીવભાવ—માંથી પશુપતિની શરણાગતિથી તેઓ મુક્ત થાય છે.

Verse 20

नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते

જે તે હેતુ માટે ભક્તિપૂર્વક શુશ્રૂષા (સેવા) કરાવે અથવા પોતે કરે—બાર વર્ષનું નૈષ્ઠિક વ્રત તરીકે કે તેની સમકક્ષ ત્રણ વર્ષ—તે પશુત્વ (બંધિત જીવભાવ)માંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 21

तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः

અતએવ, હે દેવશ્રેષ્ઠો, હવે પછી તમે આ દિવ્ય આચાર-વ્રતનું પાલન કરો; ત્યારે તમે પશુત્વ (બંધિત જીવભાવ)માંથી મુક્ત થશો—એમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा

સનત્કુમાર બોલ્યા—પરમાત્મા મહેશના વચન સાંભળી, હરિ-બ્રહ્મા આદિ સહિત દેવોએ “તથાસ્તુ” એમ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 23

तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः

અતએવ સર્વ જીવો—દેવાસુરોમાં શ્રેષ્ઠ પણ—પ્રભુના ‘પશુ’ (બંધ આત્મા) છે. રુદ્ર જ પશુપતિ છે અને એ જ પશુને પાશમાંથી મુક્ત કરનાર છે।

Verse 24

तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्

ત્યારે (શત્રુનો) વધ કર્યા પછી, તે મહેશ્વરનું ‘પશુપતિ’ નામ સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયું, જે મંગળ અને શાંતિ આપનારું છે।

Verse 25

मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च

ત્યારે સર્વ દેવર્ષિઓ આનંદથી “જય! જય!” કહી ઉચ્છ્વાસિત થયા. પરંતુ દેવાધિપતિ—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને અન્ય પણ—પ્રસન્ન ન થયા।

Verse 26

तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि

એ જ સમયે તે મહાત્માનું જે રૂપ પ્રાદુર્ભૂત થયું, તેનું વર્ણન કરવું શક્ય નથી—સો સો વર્ષોમાં પણ નહીં।

Verse 27

एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः

આ રીતે ઉદ્યત મહેશાન—મહેશાનીના સ્વામી, સર્વના અધિેશ્વર—સર્વને કલ્યાણ અને સુખ આપનાર, ત્રિપુરનો સંહાર કરવા નીકળ્યા।

Verse 28

तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः

ત્યારે દેવદેવને ત્રિપુર સંહાર માટે સહાય કરવા, સૂર્યસમાન તેજસ્વી અમરરાજોમાં અગ્રણી સૌએ હાથી, ઘોડા, શ્રેષ્ઠ સિંહ, રથ અને વृषભ પર આરૂઢ થઈ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 29

हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः

હલ, શાલ, મુસળ અને ભારે ભુશુન્ડોથી સજ્જ—કોઈ પર્વતરાજ સમ, કોઈ ગિરિશિખર સમ—અને ભુજાઓમાં નાનાવિધ આયુધ ધારણ કરીને તે સুরેશો હર્ષથી આગળ વધ્યા।

Verse 30

नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः

નાનાવિધ આયુધોથી સમૃદ્ધ, પરમ તેજસ્વી, મહોત્સવમાં “શંભુનો જય!” બોલતા તેઓ તે મહેશ્વરના આગળ ચાલ્યા—ઇન્દ્ર, પદ્મોદ્ભવ બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ અગ્રણી હતા।

Verse 31

जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः

દંડહસ્ત, જટાધારી સર્વ મુનિઓ હર્ષિત થયા; અને આકાશચારી સિદ્ધ-ચરણોએ પુષ્પવર્ષા વરસાવી।

Verse 32

पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन

હે વિપ્રેન્દ્ર, તે બધા ગણેશ્વરો પોતાના ત્રણ પુત્રો સાથે આગળ વધ્યા. તેમની સંખ્યા કોણ ગણાવી શકે? હું તો તેમાંના થોડાકનું જ વર્ણન કરું છું।

Verse 33

गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः

ગણેશ્વરો, દેવગણો અને ભૃંગીથી ઘેરાયેલો તે સર્વ ગણનાયકોમાં શ્રેષ્ઠ, યોગબળથી ત્રિપુરનો નાશ કરવા વિમાન પર આરોહણ કરીને નીકળ્યો—જેમ મહેન્દ્ર પોતાના આકાશરથ પર ચઢે તેમ।

Verse 34

केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा

તે કેશ છે, તે વિગતવાસ છે; તે મહાકેશ અને મહાજ્વર છે. તે સોમવલ્લી સમાન વર્ણવાળો, સોમદાતા; અને તે સનક પણ છે।

Verse 35

सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च

ત્યાં સોમધૃક, સૂર્યવર્ચા અને સૂર્યપ્રેષણક પણ હતા. તેમજ સૂર્યાક્ષ, સૂરિનામા, સૂર અને સુંદર પણ હતા.

Verse 36

प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा

(તેઓ) પ્રસ્કંદ, કુન્દર, ચંડ, કંપન અને અતિકંપન; ઇન્દ્ર અને ઇન્દ્રજવ પણ; તેમજ યંતા અને હિમકર પણ હતા.

Verse 37

शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः

ત્યાં શતાક્ષ, પંચાક્ષ, સહસ્રાક્ષ અને મહોદર; તેમજ સતીજહુ, શતાસ્ય, રંક અને કર્પૂરપૂતન નામના વીર પણ હતા—યુદ્ધમાં પ્રગટ થયેલા શિવગણોના પરાક્રમી સભ્યો।

Verse 38

द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः

તે દ્વિશિખ અને ત્રિશિખ છે; તેમજ અહંકાર ઉત્પન્ન કરનાર પણ છે. તે અજમુખ, અષ્ટમુખ, હયમુખ અને અર્ધમુખ પણ છે.

Verse 39

इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

આ રીતે તે વીર ગણો અને અન્ય અનેક—અપરિમિત—પોતાના ઈશ્વરને ઘેરીને આગળ વધ્યા; અને લક્ષ્યચિહ્નોથી રહિત રહી યુદ્ધમાં પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 40

समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्

ત્યારે તેમણે પિનાકધારી મહાદેવને ચારે તરફથી ઘેરીને નજીક આવ્યા. તેઓ એટલા સામર્થ્યવાન હતા કે માત્ર મનના સંકલ્પથી જ ક્ષણમાં ચરાચર સમસ્ત જગતને દહન કરી શકે તેમ હતા.

Verse 41

दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः

તેઓ સમગ્ર જગતને દહન કરવા સમર્થ છે; છતાં અહીં ત્રિપુરને દહન કરવા પિનાકી ને રથ અને એક જ બાણની જરૂર કેમ પડે? તો પછી શંભુ માટે આ ઉપકરણો, અથવા તેના ગણો અને દેવગણો—એ બધાનો ઉપયોગ શું?

Verse 42

स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः

હે વ્યાસ! દેવદ્વેષીઓનાં તે ત્રિપુર દગ્ધ કરવા પિનાકપાણિ એવા તે પ્રભુ સ્વયં ત્યાં ગયા. પોતાના ગણો સાથે, અને દેવગણો સાથે પણ, તેઓ અતિ અદ્ભુત મહિમાથી આગળ વધ્યા.

Verse 43

किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्

તે વિષયમાં બીજું શું કારણ છે? હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, હું તને કહું છું—લોકોમાં પ્રખ્યાત કરવા માટે જ શિવકર્મનું પરમ પાપનાશક યશ પ્રગટ થાય છે।

Verse 44

अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते

અને એક બીજું કારણ પણ છે—દુષ્ટોને પણ નિશ્ચય થાય તે માટે. કારણ કે સર્વ દેવોમાં તેમના કરતાં શ્રેષ્ઠ બીજો કોઈ નથી; કોઈ દેવ કોઈ રીતે તેમને વટાવી શકતો નથી।