कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path

Verse 1

व्यास उवाच । भो ब्रह्मन्भगवन्पूर्वं श्रुतं मे ब्रह्मपुत्रक । जलंधरं महादैत्यमवधीच्छंकरः प्रभुः

વ્યાસે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, હે ભગવન્, હે બ્રહ્મપુત્ર! પૂર્વે મેં સાંભળ્યું છે કે પ્રભુ શંકરે મહાદૈત્ય જલંધરનો વધ કર્યો હતો.

Verse 2

तत्त्वं वद महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । विस्तारपूर्वकं शृण्वन्कस्तृप्येत्तद्यशोऽमलम्

હે મહાપ્રાજ્ઞ! શશિમૌલિ ભગવાન શિવનું સાચું તત્ત્વ અને પાવન ચરિત્ર વિસ્તારે કહો. તેમના નિર્મળ યશને સંપૂર્ણ સાંભળી કોણ તૃપ્ત થઈ શકે?

Verse 3

सूत उवाच । इत्येवं व्याससंपृष्टो ब्रह्मपुत्रो महामुनिः । उवाचार्थवदव्यग्रं वाक्यं वाक्यविशारदः

સૂતજી બોલ્યા—વ્યાસે એમ પૂછતાં બ્રહ્મપુત્ર મહામુનિ, વાણીમાં નિપુણ, અવ્યગ્ર રહી અર્થસભર વચન બોલ્યા.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । एकदा जीवशक्रौ च भक्त्या परमया मुने । दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासं जग्मतुर्भृशम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુને! એક વખત જીવ અને શક્ર પરમ ભક્તિથી ભરાઈ, ઈશના દર્શન માટે અત્યંત ઉત્સાહથી કૈલાસ ગયા.

Verse 5

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरः प्रभुः । परीक्षितुं तयोर्ज्ञानं स्वदर्शनरतात्मनोः

પછી પ્રભુ શંકરે ગુરુ અને ઇન્દ્રના આગમનને જાણી, પોતાના દર્શનમાં રત એવા તે બંનેના જ્ઞાનની પરીક્ષા લેવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 6

महातेजस्विनं शांतं जटासंबद्धमस्तकम् । महाबाहुं महोरस्कं गौरं नयनभीषणम्

તેણે એક એવા પુરુષને જોયો કે જે મહાતેજસ્વી છતાં પરમ શાંત હતો; જેના મસ્તકને જટાઓએ બાંધ્યું હતું; મહાબાહુ, વિશાળ વક્ષસ્થલવાળો, ગૌરવર્ણ અને નજરે ભય-ભક્તિ જગાવનાર।

Verse 7

अथ तौ गुरुशक्रौ च कुर्वंतौ गमनं मुदा । आलोक्य पुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

પછી ગુરુ બૃહસ્પતિ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) આનંદથી આગળ વધતા હતા. માર્ગના મધ્યમાં તેમણે અદભુત અને વિલક્ષણ આકૃતિવાળા એક ભીમ પુરુષને જોયો.

Verse 9

अथो पुरंदरोऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः । पुरुषं तं स्वमार्गांतस्थितमज्ञाय शंकरम्

ત્યારે પુરંદર (ઇન્દ્ર) પોતાના અધિકારના અહંકારથી મત્ત થઈ, પોતાના માર્ગના અંતે ઊભેલા તે પુરુષને પૂછવા લાગ્યો—તે શંકર છે એમ ન જાણીને.

Verse 10

पुरन्दर उवाच । कस्त्वं भोः कुत आयातः किं नाम वद तत्त्वतः । स्वस्थानेसंस्थितश्शंभु किं वान्यत्र गतः प्रभुः

પુરંદર (ઇન્દ્ર) બોલ્યો— હે મહાશય, તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? તમારું નામ તત્ત્વથી સત્ય કહો. પ્રભુ શંભુ પોતાના ધામમાં સ્થિત છે કે તે પરમ સ્વામી અન્યત્ર ગયા છે?

Verse 11

सनत्कुमार उवाच । शक्रेणेत्थं स पृष्टस्तु किंचिन्नोवाच तापसः । शक्रः पुनरपृच्छद्वै नोवाच स दिगंबरः

સનત્કુમાર બોલ્યા— શક્ર (ઇન્દ્ર) એ રીતે પૂછ્યું છતાં તે તપસ્વીએ કશું જ ન કહ્યું. શક્રે ફરી પૂછ્યું, પરંતુ દિગંબર વૈરાગી તોય મૌન રહ્યો.

Verse 12

पुनः पुरंदरोऽपृच्छ्ल्लोकानामधिपेश्वरः । तूष्णीमास महायोगी लीलारूपधरः प्रभुः

લોકાધિપતિ ઇન્દ્રે ફરીથી તેમને પ્રશ્ન કર્યો; પરંતુ દિવ્ય લીલા માટે રૂપ ધારણ કરનાર તે મહાયોગી પ્રભુ મૌન રહ્યા.

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने शक्रजीवनं नाम त्रयोदशोऽ ध्यायः

આ રીતે શ્રી શિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય રુદ્ર સંહિતાના પાંચમા યુદ્ધ ખંડમાં જાલંધર વધના પ્રસંગમાં 'શક્રજીવન' નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.

Verse 14

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्यगर्वितः । उवाच वचनं चैव तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

ત્યારે ત્રણેય લોકના ઐશ્વર્યના ગર્વમાં ચૂર દેવરાજ ઇન્દ્ર ક્રોધિત થયા; અને તે જટાધારી તપસ્વીને ઠપકો આપતા આ વચનો કહ્યા.

Verse 15

इन्द्र उवाच । रे मया पृच्छ्यमानोऽपि नोत्तरं दत्तवानसि । अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

ઇન્દ્રે કહ્યું: અરે! મેં પૂછ્યું હોવા છતાં તેં કોઈ ઉત્તર આપ્યો નથી. તેથી હું તને વજ્રથી મારીશ—હે દુર્મતિ, હવે તારો રક્ષક કોણ છે?

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्युदीर्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् । हंतुं दिगंबरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

સનત્કુમાર બોલ્યા—આમ કહીને વજ્રીએ ક્રોધથી તેને તાકી જોયો અને દિગંબરને મારવા વજ્ર ઊંચું કરી તૈયાર થયો.

Verse 17

पुरंदरं वज्रहस्तं दृष्ट्वा देवस्सदाशिवः । चकार स्तंभनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

હાથમાં વજ્ર ધારણ કરેલા પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને જોઈ દેવ સદાશિવ—શંકર—એ જ વજ્રપાતની શક્તિ સ્તંભિત કરી તેને નિષ્ફળ કરી દીધી.

Verse 18

ततो रुद्रः क्रुधाविष्टः करालाक्षो भयंकरः । द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

પછી રુદ્ર ક્રોધાવેશમાં, વિકરાળ નેત્રોવાળા અને ભયંકર બની, તરત જ પ્રજ્વલિત થયા—જાણે પોતાના તેજથી સર્વને દહન કરતા હોય।

Verse 19

बाहुप्रतिष्टंभभुवामन्युनांतश्शचीपतिः । समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

ત્યારે શચીપતિ (ઇન્દ્ર), જેના બાહુબળ અને પરાક્રમ મંત્રશક્તિથી રોકાઈ ગયા હતા, રોકાયેલા ક્રોધની અગ્નિથી દહાયો—જાણે સાપ પોતાના અંદર જ બળે તેમ।

Verse 20

दृष्ट्वा बृहस्पतिस्तूर्णं प्रज्वलंतं स्वतेजसा । पुरुषं तं धिया ज्ञात्वा प्रणनाम हरं प्रभुम्

બૃહસ્પતિએ પોતાના સ્વતેજથી તરત જ પ્રજ્વલિત થતા તે દિવ્ય પુરુષને જોઈ, ધીથી ઓળખીને પરમ પ્રભુ હરને પ્રણામ કર્યા.

Verse 21

कृतांजलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः । नत्वा च दंडवद्भूमौ प्रभुं स्तोतुं प्रचक्रमे

પછી ઉદારબુદ્ધિ ગુરુએ અંજલિ બાંધી; ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કરીને પ્રભુની સ્તુતિ આરંભી।

Verse 22

गुरुरुवाच । नमो देवाधिदेवाय महादेवाय चात्मने । महेश्वराय प्रभवे त्र्यम्बकाय कपर्दिने

ગુરુએ કહ્યું—દેવાધિદેવ મહાદેવને, અંતર્યામી આત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર; મહેશ્વર પ્રભુને, આદિસ્રોત પ્રભવને, ત્ર્યંબક અને કપર્દિને પ્રણામ।

Verse 23

दीननाथाय विभवे नमोंऽधकनिषूदिने । त्रिपुरघ्नाय शर्वाय ब्रह्मणे परमेष्ठिने

દીનના નાથ, સર્વસમર્થ વિભવને નમસ્કાર; અંધકનિષૂદનને પ્રણામ. ત્રિપુરઘ્ન શર્વને, પરમેષ્ઠી—પરબ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રભુને નમો નમઃ।

Verse 24

विरूपाक्षाय रुद्राय बहुरूपाय शंभवे । विरूपायातिरूपाय रूपातीताय ते नमः

વિરૂપાક્ષ રુદ્રને, બહુરૂપ શંભુને નમસ્કાર; રૂપાતીત પ્રભુ! જે સામાન્ય રૂપથી પણ પરે, અતિરૂપથી પણ પરે—તમને પ્રણામ।

Verse 25

यज्ञविध्वंसकर्त्रे च यज्ञानां फलदायिने । नमस्ते मखरूपाय परकर्मप्रवर्तिने

યજ્ઞનો વિનાશ કરનાર અને યજ્ઞોના સત્ય ફળ આપનાર તમને નમસ્કાર. મખરૂપ તમને પ્રણામ, જે જીવોને તેમના પરકર્મમાં પ્રવર્તાવે છે.

Verse 26

कालांतकाय कालाय कालभोगिधराय च । नमस्ते परमेशाय सर्वत्र व्यापिने नमः

મૃત્યુનો અંત કરનાર, સ્વયં કાળ, અને કાળરૂપ સર્પને ધારણ કરનાર તમને નમસ્કાર. હે પરમેશ્વર, સર્વત્ર વ્યાપી પ્રભુ, તમને પુનઃ પુનઃ પ્રણામ.

Verse 27

नमो ब्रह्मशिरोहंत्रे ब्रह्मचंद्र स्तुताय च । ब्रह्मण्याय नमस्तेऽस्तु नमस्ते परमात्मने

બ્રહ્માના શિરનો સંહાર કરનાર, તથા બ્રહ્મા અને ચંદ્ર દ્વારા સ્તુત, તમને નમસ્કાર. ભક્તરક્ષક બ્રાહ્મણ્ય, તમને નમસ્કાર; પરમાત્મા, તમને નમસ્કાર.

Verse 28

त्वमग्निरनिलो व्योम त्वमेवापो वसुंधरा । त्वं सूर्यश्चन्द्रमा भानि ज्योतिश्चक्रं त्वमेव हि

તમે જ અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ છો; તમે જ જળ અને વસુંધરા છો. તમે જ સૂર્ય, ચંદ્ર અને સર્વ તેજસ્વી જ્યોતિઓ—આ જ્યોતિચક્ર પણ તમે જ છો.

Verse 29

त्वमेव विष्णुस्त्वं ब्रह्मा तत्स्तुतस्त्वं परेश्वरः । मुनयः सनकाद्यास्त्वं नारदस्त्वं तपोधनः

તમે જ વિષ્ણુ, તમે જ બ્રહ્મા; તેમનાં દ્વારા પણ સ્તુત પરેશ્વર તમે જ છો. તમે જ સનકાદિ મુનિઓ; તમે જ તપોધન નારદ છો.

Verse 30

त्वमेव सर्व लोकेशस्त्वमेव जगदात्मकः । सर्वान्वयस्सर्वभिन्नस्त्वमेव प्रकृतेः परः

તમે જ સર્વ લોકોના ઈશ્વર છો; તમે જ જગતના આત્મસ્વરૂપ છો. તમે સર્વમાં અંતઃસંબંધરૂપે વ્યાપ્ત છો, છતાં સર્વથી ભિન્ન છો; તમે જ પ્રકૃતિથી પર છો.

Verse 31

त्वं वै सृजसि लोकांश्च रजसा विधिनामभाक् । सत्त्वेन हरिरूपस्त्वं सकलं यासि वै जगत्

તમે રજોગુણથી વિધાતા (બ્રહ્મા)નું પદ ધારણ કરીને લોકોની સૃષ્ટિ કરો છો. અને સત્ત્વગુણથી હરિરૂપ બની સમગ્ર જગતમાં વ્યાપો છો.

Verse 32

त्वमेवासि महादेव तमसा हररूपधृक् । लीलया भुवनं सर्वं निखिलं पांचभौतिकम्

તમે જ મહાદેવ છો. તમોગુણથી તમે હરરૂપ ધારણ કરો છો; અને તમારી લીલાથી પંચભૂતાત્મક આ સમગ્ર ભુવનને વ્યાપી ધારણ કરો છો.

Verse 33

त्वद्ध्यानबलतस्सूर्यस्तपते विश्वभावन । अमृतं च्यवते लोके शशी वाति समरिणः

હે વિશ્વભાવન! તમારા ધ્યાનબળથી જ સૂર્ય તપે છે; ચંદ્ર લોકમાં અમૃતધારા વહાવે છે; અને સમીર વહે છે—બધું તમારા અંતર્વ્યાપ્ત અધિપત્યથી ચાલે છે.

Verse 34

त्वद्ध्यानबलतो मेघाश्चांबु वर्षंति शंकर । त्वद्ध्यानबलतश्शक्रस्त्रिलोकीं पाति पुत्रवत्

હે શંકર! તમારા ધ્યાનબળથી મેઘો જળવર્ષા કરે છે; તમારા ધ્યાનબળથી શક્ર (ઇન્દ્ર) ત્રિલોકને પુત્ર સમ રક્ષે છે।

Verse 35

त्वद्ध्यानबलतो मेघाः सर्वे देवा मुनीश्वराः । स्वाधिकारं च कुर्वंति चकिता भवतो भयात्

તમારા ધ્યાનબળથી મેઘો, સર્વ દેવો અને મુનીશ્વરો પોતપોતાનું નિયત કાર્ય કરે છે; પરંતુ તમારા ભયથી ચકિત થઈ કંપે છે।

Verse 36

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनाद्भुवि मानवाः । नाद्रियन्ते सुरान्रुद लोकैश्वर्यं च भुंजते

હે રુદ્ર! માત્ર તમારા પદ્મચરણોની સેવા કરવાથી પૃથ્વી પરના માનવો દેવતાઓ પર આધાર રાખતા નથી; તેઓ લોકોમાં ઐશ્વર્ય અને સમૃદ્ધિ ભોગવે છે।

Verse 37

त्वत्पादकमलस्यैव सेवनादगमन्पराम् । गतिं योगधना नामप्यगम्यां सर्वदुर्लभाम्

તમારા પદ્મચરણોની સેવા માત્રથી તેમણે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી—‘યોગધન’ નામે પ્રસિદ્ધ તે અનુપમ ધામ, જે અભક્ત માટે અગમ્ય અને સર્વ માટે અત્યંત દુર્લભ છે।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । बृहस्पतिरिति स्तुत्वा शंकरं लोकशंकरम् । पादयो पातयामास तस्येशस्य पुरंदरम्

સનત્કુમાર બોલ્યા—લોકહિતકારી શંકરની સ્તુતિ કરીને (ઇન્દ્રે) ‘બૃહસ્પતિ’નું સ્મરણ કર્યું; પછી પુરંદર ઇન્દ્ર તે પરમ ઈશના ચરણોમાં પોતાને પાડી દીધો।

Verse 39

पातयित्वा च देवेशमिंद्रं नत शिरोधरम् । बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतश्शिवम्

દેવોના સ્વામી ઇન્દ્રને—વિનયથી નમ્ર શિરવાળો—પાડી દીધા પછી, બૃહસ્પતિએ આદર અને વિનમ્રતાથી ઝુકીને શિવને આ વચન કહ્યાં।

Verse 40

बृहस्पतिरुवाच । दीननाथ महादेव प्रणतं तव पादयोः । समुद्धर च शांतं स्वं क्रोधं नयनजं कुरु

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે દીનનાથ મહાદેવ! હું તમારા ચરણોમાં પ્રણામ કરું છું. તમારા ભક્તને ઉદ્ધર કરીને રક્ષા કરો; અને નેત્રોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ તમારા ક્રોધને શમાવી શાંત કરો।

Verse 41

तुष्टो भव महादेव पाहीद्र शरणागतम् । अग्निरेव शमं यातु भालनेत्रसमुद्भवः

હે મહાદેવ, પ્રસન્ન થાઓ; શરણાગત ઇન્દ્રનું રક્ષણ કરો. આપના ભાલનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી આ અગ્નિ શાંત થઈ નિવૃત્ત થાઓ.

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यं देवदेवो महेश्वरः । उवाच करुणासिन्धुर्मेघनिर्ह्रादया गिरा

સનત્કુમાર બોલ્યા—ગુરુના વચન સાંભળી દેવોના દેવ મહેશ્વર, કરુણાસાગર, મેઘગર્જના જેવી ગంభીર વાણીમાં બોલ્યા।

Verse 43

महेश्वर उवाच । क्रोधं च निस्सृते नेत्राद्धारयामि बृहस्पतेः । कथं हि कञ्चुकीं सर्पस्संधत्ते नोज्झितां पुनः

મહેશ્વરે કહ્યું—હે બૃહસ્પતે! મારી આંખમાંથી ક્રોધ નીકળ્યો હોવા છતાં હું તેને સંયમથી ધારણ કરું છું. જે કાંચળી ત્યજી દીધી હોય, તેને સર્પ ફરી કેવી રીતે ધારણ કરે?

Verse 44

सनत्कुमार उवाचु । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः । उवाच क्लिष्टरूपश्च भयव्याकुलमानसः

સનત્કુમાર બોલ્યા—શંકરના વચન સાંભળી બૃહસ્પતિનું રૂપ ક્લેશિત થયું અને મન ભયથી વ્યાકુળ બન્યું; પછી તેમણે કહ્યું।

Verse 45

बृहस्पतिरुवाच । हे देव भगवन्भक्ता अनुकंप्याः सदैव हि । भक्तवत्सलनामेति त्वं सत्यं कुरु शंकर

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—હે દેવ, હે ભગવન! તમારા ભક્તો સદૈવ કરુણાને પાત્ર છે. તેથી હે શંકર, ‘ભક્તવત્સલ’ નામને કર્મથી સત્ય કરો।

Verse 46

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि । उद्धर्तस्सर्वभक्तानां समुद्धर पुरंदरम्

હે દેવેશ! તમારું અતિ ઉગ્ર સ્વતેજ અન્યત્ર દોરો. તમે સર્વ ભક્તોના ઉદ્ધારક છો; તેથી પુરંદર (ઇન્દ્ર)ને ઉદ્ધરો.

Verse 47

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यं प्रणतार्त्तिहा

સનત્કુમાર બોલ્યા—ગુરુએ આમ કહ્યે ત્યારે ભક્તવત્સલ નામે પ્રસિદ્ધ રુદ્ર પ્રસન્નચિત્તે પ્રત્યुत્તર બોલ્યા. દેવોથી પૂજ્ય, શરણાગતના દુઃખહર્તા તેમણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 48

शिव उवाच । प्रीतः स्तुत्यानया तात ददामि वरमुत्तमम् । इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथां व्रज

શિવ બોલ્યા—હે તાત! આ સ્તુતિથી હું પ્રસન્ન થયો છું; હું તને ઉત્તમ વર આપું છું. ઇન્દ્રને જીવનદાન આપવાથી તું ‘જીવ’ નામે પ્રસિદ્ધ થા.

Verse 49

समुद्भूतोऽनलो योऽयं भालनेत्रात्सुरेशहा । एनं त्यक्ष्याम्यहं दूरं यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

મારા ભાલનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો આ અગ્નિ દેવાધિપતિઓનો સંહારક છે. ઇન્દ્રને પીડા ન થાય તે માટે હું તેને દૂર ફેંકી દઈશ.

Verse 50

सनत्कुमार उवाच् । इत्युक्त्वा तं करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् । भालनेत्रात्समुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणांभसि

સનત્કુમાર બોલ્યા—આવું કહી તેણે પોતાના હાથમાં ભાલનેત્રમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પોતાની તેજોમય અદ્ભુત અગ્નિ ધારણ કરી અને તેને લવણજલ સમુદ્રમાં ફેંકી દીધી।

Verse 51

ततश्चांतर्दधे रुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

ત્યારબાદ મહાલીલાકાર પ્રભુ રુદ્ર અંતર્ધાન થયા. ભયથી મુક્ત થયેલા ગુરુ (બૃહસ્પતિ) અને શક્ર (ઇન્દ્ર) બંને પરમ સુખ-શાંતિને પામી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 52

यदर्थं गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य वै । कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

જેનાં હેતુથી તેઓ ગમન માટે ઉદ્યત થયા હતા, તે પ્રભુનું દર્શન મેળવી ગુરુ અને શક્ર કૃતાર્થ થયા; અને આનંદપૂર્વક પોતાના સ્વસ્થાને પરત ગયા.