जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ नारदे हि गते दिवि । दैत्यराट् किमकार्षीत्स तन्मे वद सुविस्तरात्

વ્યાસે કહ્યું—હે સર્વજ્ઞ સનત્કુમાર! નારદ સ્વર્ગે ગયા પછી દાનવોના રાજાએ શું કર્યું? તે મને વિસ્તારે કહો।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । तमामंत्र्य गते दैत्यं नारदे दिवि दैत्यराट् । तद्रूपश्रवणादासीदनंगज्वरपीडितः

સનત્કુમારે કહ્યું—નારદ સ્વર્ગે ગયા પછી, તે દૈત્યને વિદાય આપી, દાનવાધિપતિ માત્ર તેના રૂપનું વર્ણન સાંભળતાં જ અનંગજ્વરથી પીડિત થયો।

Verse 3

अथो जलंधरो दैत्यः कालाधीनः प्रनष्टधीः । दूतमाह्वाय यामास सैंहिकेयं विमोहितः

પછી દૈત્ય જલંધર—કાળના વશમાં, બુદ્ધિ નષ્ટ થયેલો—મોહમાં પડી દૂતને બોલાવી સૈંહિકેયને બોલાવવા લાગ્યો।

Verse 4

आगतं तं समालोक्य कामाक्रांतमनास्स हि । सुसंबोध्य समाचष्ट सिंधुपुत्रो जलंधरः

તેને આવેલો જોઈ, કામથી આક્રાંત મનવાળો સિંધુપુત્ર જલંધર પહેલા યોગ્ય રીતે સંબોધી પછી પોતાનો અભિપ્રાય કહ્યો।

Verse 5

तत्रास्ति योगी शंभ्वाख्य स्तपस्वी च जटाधरः । भस्मभूषितसर्वाङ्गो विरक्तो विजितेन्द्रियः

ત્યાં શંભુ નામનો એક યોગી વસે છે—તપસ્વી, જટાધારી. તેના સર્વ અંગ ભસ્મથી વિભૂષિત છે; તે વિરક્ત છે અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય પામેલો છે.

Verse 7

तत्र गत्वेति वक्तव्यं योगिनं दूत शंकरम् । जटाधरं विरक्तं तं निर्भयेन हृदा त्वया

હે દૂત, ત્યાં જઈ યોગી શંકરને કહેજે. તે જટાધારી, વિરક્ત પ્રભુ સાથે તું નિર્ભય હૃદયથી વાત કરજે.

Verse 8

हे योगिंस्ते दयासिन्धो जायारत्नेन किं भवेत् । भूतप्रेतपिशाचादिसेवितेन वनौकसा

હે યોગી, દયાસિંધુ! ભૂત-પ્રેત-પિશાચાદિથી સેવિત એવા વનમાં વસતા તને પત્ની-રત્નનો શું ઉપયોગ?

Verse 9

मन्नाथे भुवने योगिन्नोचिता गतिरीदृशी । जायारत्नमतस्त्वं मे देहि रत्नभुजे निजम्

હે યોગી, આ ભુવনে મારો કોઈ નાથ નથી; યોગીને આવી ગતિ શોભતી નથી. તેથી, હે રત્નભુજ, તારો પોતાનો પત્ની-રત્ન મને આપ—મારું કર.

Verse 10

यानियानि सुरत्नानि त्रैलोक्ये तानि संति मे । मदधीनं जगत्सर्वं विद्धि त्वं सचराचरम्

ત્રિલોકમાં જ્યાં જ્યાં જે જે દિવ્ય રત્નો છે, તે સર્વ મારા જ છે. ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર જગત્ મારા અધિન છે એમ તું જાણ.

Verse 11

इन्द्रस्य गजरत्नं चोच्चैःश्रवोरत्नमुत्तमम् । बलाद्गृहीतं सहसा पारिजा ततरुस्तथा

ઇન્દ્રનું ગજરત્ન (ઐરાવત) અને ઘોડાઓમાં ઉત્તમ રત્ન (ઉચ્ચૈઃશ્રવા) બળપૂર્વક તત્કાળ ઝૂંટી લેવાયા; તેમજ પારિજાત કલ્પવૃક્ષ પણ લઈ લેવાયો।

Verse 12

विमानं हंससंयुक्तमंगणे मम तिष्ठति । रत्नभूतं महादिव्यमुत्तमं वेधसोद्भुतम्

મારા આંગણે હંસોથી જોડાયેલું વિમાન ઊભું છે—રત્નમય, મહાદિવ્ય, ઉત્તમ, અને વિધાતા (બ્રહ્મા) રચિત અદ્ભુત।

Verse 13

महापद्मादिकं दिव्यं निधिरत्नं स्वदस्य च । छत्रं मे वारुणं गेहे कांचनस्रावि तिष्ठति

મારા ઘરમાં મહાપદ્મ વગેરે દિવ્ય નિધિરત્નો તથા મારું પોતાનું ધન પણ છે; અને ત્યાં જ મારું વરુણસમાન રાજછત્ર સ્થિત છે, જેમાંથી જાણે સોનાની ધારાઓ વહે છે।

Verse 14

किञ्जल्किनी महामाला सर्वदाऽम्लानपंकजा । मत्पितुस्सा ममैवास्ति पाशश्च कंपतेस्तथा

‘કિઞ્જલ્કિની’ નામની આ મહામાળા સદા અવિનાશી કમળ જેવી તાજી રહે છે. તે મારા પિતાની છે અને નિશ્ચયે મારી પણ; તેમજ કમ્પતિ (શિવ) નો પાશ પણ મારા અધિકારનો છે.

Verse 15

मृत्योरुत्क्रांतिदा शक्तिर्मया नीता बलाद्वरा । ददौ मह्यं शुचिर्दिव्ये शुचिशौचे च वाससी

મૃત્યુમાંથી ઉત્ક્રાંતિ આપનાર તે શ્રેષ્ઠ શક્તિને મેં બળપૂર્વક લઈ આવી. તે પવિત્ર દેવીએ મને બે દિવ્ય વસ્ત્રો આપ્યાં—જે સ્વચ્છ અને શુચિતા આપનારાં હતાં.

Verse 16

एवं योगीन्द्र रत्नानि सर्वाणि विलसंति मे । अतस्त्वमपि मे देहि स्वस्त्रीरत्नं जटाधर

હે યોગીન્દ્ર! આ રીતે સર્વ રત્નો મારા માટે તેજસ્વી બની રહ્યા છે. તેથી હે જટાધર, તમે પણ તમારી સ્વસ્ત્રી-રત્ન મને અર્પણ કરો.

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य नन्दिना स प्रवेशितः । जगामोग्रसभां राहुर्विस्मयोद्भुतलोचनः

સનત્કુમાર બોલ્યા—નંદીના વચન સાંભળી નંદીએ રાહુને અંદર પ્રવેશ કરાવ્યો. આશ્ચર્યથી વિસ્તૃત નેત્રોવાળો રાહુ તે ઉગ્ર સભામાં ગયો.

Verse 18

तत्र गत्वा शिवं साक्षाद्देवदेवं महाप्रभुम् । स्वतेजोध्वस्ततमसं भस्मलेपविराजितम्

ત્યાં જઈ તેમણે પ્રત્યક્ષ શિવને જોયા—દેવોના દેવ, મહાપ્રભુ—જેનાં સ્વતેજે અંધકાર નાશ પામ્યો હતો અને જે પવિત્ર ભસ્મલેપથી શોભિત હતા.

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने दूतसंवादो नाम एकोनविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય વિભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, જલંધરવધોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘દૂતસંવાદ’ નામનો એકોનવિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 20

प्रणनाम च तं गर्वात्तत्तेजः क्रांतविग्रहः । निकटं गतवाञ्छंभोस्स दूतो राहुसंज्ञकः

ત્યારે ગર્વથી ભરેલો હોવા છતાં, તે તેજથી જેના દેહ પરાભૂત થયો હતો, એવો દૂત શંભુને પ્રણામ કરીને નજીક ગયો. તેનું નામ રાહુ હતું।

Verse 21

अथो तदग्र आसीनो वक्तुकामो हि सैंहिकः । त्र्यंबकं स तदा संज्ञाप्रेरितो वाक्यमब्रवीत्

પછી સામે બેઠેલો સૈંહિક બોલવાની ઇચ્છાથી, સંકેત મળતાં, તે સમયે ત્ર્યંબક (શિવ)ને આ વચન બોલ્યો।

Verse 22

दैत्यपन्नगसेव्यस्य त्रैलोक्याधिपतेस्सदा । दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः

“હું તેના દ્વારા મોકલાયેલો દૂત છું—જે સદા ત્રિલોકનો અધિપતિ છે અને જેને દૈત્ય તથા નાગો સેવા કરે છે. હું અહીં તમારા સાન્નિધ્યમાં આવ્યો છું.”

Verse 23

राहुरुवाच । जलंधरोब्धितनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः । त्रैलोक्यस्येश्वरस्सोथाभवत्सर्वाधिनायकः

રાહુએ કહ્યું— સમુદ્રપુત્ર જલંધર સર્વ દૈત્યગણોનો અધિપતિ બન્યો. તે જ ત્રિલોકનો સ્વામી થયો અને પછી સર્વનો પરમ અધિનાયક થયો.

Verse 24

स दैत्यराजो बलवान्देवानामंतकोपमः । योगिनं त्वां समुद्दिश्य स यदाह शृणुष्व तत्

એ બલવાન દાનવરાજ દેવતાઓ માટે જાણે યમ સમાન હતો. હે યોગિન, તને ઉદ્દેશીને તેણે જે કહ્યું તે હવે સાંભળ.

Verse 25

महादिव्यप्रभावस्य तस्य दैत्यपतेः प्रभोः । सर्वरत्नेश्वरस्य त्वमाज्ञां शृणु वृषध्वज

હે વૃષધ્વજ! મહાદિવ્ય પ્રભાવવાળા તે દૈત્યપતિ પ્રભુ—સર્વ રત્નોના ઈશ્વર—તેમની આજ્ઞા તું સાંભળ।

Verse 26

श्मशानवासिनो नित्यमस्थिमालाधरस्य च । दिगंबरस्य ते भार्या कथं हैमवती शुभम्

તે સદા શ્મશાનમાં વસે છે, અસ્થિમાળા ધારણ કરે છે અને દિગંબર છે—હે શુભે! તો હિમવાનની પુત્રી હૈમવતી (પાર્વતી) તેની પત્ની કેવી રીતે બની શકે?

Verse 27

अहं रत्नाधिनाथोस्मि सा च स्त्रीरत्नसंज्ञिता । तस्मान्ममैव सा योग्या नैव भिक्षाशिनस्तव

“હું રત્નોના અધિનાથ છું અને તે ‘સ્ત્રીરત્ન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેથી તે માત્ર મારી જ યોગ્ય છે—ભિક્ષાથી જીવતા તારા માટે નહિ.”

Verse 28

मम वश्यास्त्रयो लोका भुंजेऽहं मखभागकान् । यानि संति त्रिलोकेस्मिन्रत्नानि मम सद्मनि

ત્રણે લોકો મારા વશમાં છે; યજ્ઞોમાં નિર્ધારિત ભાગ હું ભોગવું છું. ત્રિલોકમાં જે જે રત્નો છે, તે સર્વ મારા પોતાના ધામમાં છે.

Verse 29

वयं रत्नभुजस्त्वं तु योगी खलु दिगम्बरः । स्वस्त्रीरत्नं देहि मह्यं राज्ञस्सुखकराः प्रजाः

અમે રત્નો અને રાજભોગોના ભોગી છીએ; અને તું તો ખરેખર દિગંબર યોગી છે. તેથી તારી રત્નસમાન પત્ની મને આપ; કારણ કે પ્રજા રાજાને સુખ આપનાર ગણાય છે.

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । वदत्येवं तथा राहौ भ्रूमध्याच्छूलपाणिनः । अभवत्पुरुषो रौद्रस्तीव्राशनिसमस्वनः

સનત્કુમાર બોલ્યા—રાહુ એમ બોલતો હતો ત્યારે ત્રિશૂલધારી પ્રભુના ભ્રૂમધ્યમાંથી એક ઉગ્ર, રુદ્રસદૃશ પુરુષ પ્રગટ થયો; તેની ધ્વનિ ભયંકર વજ્રઘાત જેવી હતી।

Verse 31

सिंहास्यप्रचलजिह्वस्सज्ज्वालनयनो महान् । ऊर्द्ध्वकेशश्शुष्कतनुर्नृसिंह इव चापरः

પછી એક બીજો મહાબલી પ્રગટ થયો—સિંહમુખ, લટકતી જીભ અને જ્વલંત નેત્રોવાળો; વાળ ઊભા, દેહ શુષ્ક-કૃશ—ઉગ્રતામાં જાણે નરસિંહ સમાન।

Verse 32

महातनुर्महाबाहुस्तालजंघो भयंकरः । अभिदुद्राव वेगेन राहुं स पुरुषो द्रुतम्

એ ભયંકર પુરુષ—વિશાળ દેહ, મહાબાહુ, તાડના થડ જેવી જાંઘોવાળો—અતિ વેગે રાહુ પર ધસી ગયો।

Verse 33

स तं खादितु मायान्तं दृष्ट्वा राहुर्भयातुरः । अधावदात वेगेन बहिस्तस्य च दधार तम्

તે પોતાને ગળી જવા ધસી આવતો જોઈ ભયથી વ્યાકુળ રાહુ અતિ વેગે દોડ્યો અને તેને તે સ્થાનથી બહાર તરફ લઈ ગયો।

Verse 34

राहुरुवाच । देवदेव महेशान पाहि मां शरणा गतम् । सुराऽसुरैस्सदा वन्द्यः परमैश्वर्यवान् प्रभुः

રાહુ બોલ્યો—હે દેવોના દેવ, હે મહેશાન! મારી રક્ષા કરો; હું શરણાગત છું. તમે દેવો અને અસુરો બંને દ્વારા સદા વંદિત છો; તમે પરમ ઐશ્વર્યવાન સ્વામી પ્રભુ છો।

Verse 35

ब्राह्मणं मां महादेव खादितुं समुपागतः । पुरुषोयं तवेशान सेवकोतिभयंकरः

હે મહાદેવ! મને ભક્ષણ કરવા એક બ્રાહ્મણ અહીં આવ્યો છે. હે ઈશાન! આ પુરુષ તમારો સેવક છે—રૂપ અને કર્મથી અતિ ભયંકર.

Verse 36

एतस्माद्रक्ष देवेश शरणागतवत्सलः । न खादेत यथायं मां नमस्तेऽस्तु मुहुर्मुहुः

અતએવ હે દેવેશ, શરણાગતવત્સલ! મારી રક્ષા કરો, જેથી આ મને ભક્ષણ ન કરે. તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । महादेवो वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तदा मुने । अब्रवीत्स्वगणं तं वै दीनानाथप्रियः प्रभुः

સનત્કુમાર બોલ્યા—હે મુને! તે બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી, દીનના પ્રિય અને આર્તના આશ્રય એવા પ્રભુ મહાદેવે ત્યારે પોતાના ગણોને કહ્યું.

Verse 38

महादेव उवाच । प्रभुं च ब्राह्मणं दूतं राह्वाख्यं शरणागतम् । शरण्या रक्षणीया हि न दण्ड्या गणसत्तम

મહાદેવ બોલ્યા—હે ગણસત્તમ! ‘રાહુ’ નામનો આ પ્રભુસ્વરૂપ બ્રાહ્મણ-દૂત મારી શરણમાં આવ્યો છે. શરણ આપનારોએ શરણાગતનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; તેને દંડ ન આપવો.

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तौ गिरिजेशेन सगणः करुणात्मना । राहुं तत्याज सहसा ब्राह्मणेति श्रुताक्षरः

સનત્કુમાર બોલ્યા—કરુણામય ગિરિજેશે એમ કહ્યે પછી, તે પોતાના ગણો સહિત ‘બ્રાહ્મણ’ શબ્દ સાંભળતાં જ તરત રાહુને છોડીને દીધો.

Verse 40

राहुं त्यक्त्वाम्बरे सोथ पुरुषो दीनया गिरा । शिवोपकंठमागत्य महादेवं व्यजिज्ञपत्

પછી તે પુરુષ આકાશમાં રાહુને છોડીને શિવના સાન્નિધ્યે આવ્યો અને દીન તથા વ્યાકુળ વાણીથી મહાદેવને વિનંતી કરી।

Verse 41

पुरुष उवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । त्याजितं मम भक्ष्यं ते शरणागतवत्सलः

પુરુષ બોલ્યો— હે દેવોના દેવ, હે મહાદેવ, હે કરુણાકર શંકર! શરણાગતવત્સલ પ્રભુ, જે મારું ભક્ષ્ય હતું તે તમે ત્યાગ્યું છે।

Verse 42

क्षुधा मां बाधते स्वामिन्क्षुत्क्षामश्चास्मि सर्वथा । किं भक्ष्यं मम देवेश तदाज्ञापय मां प्रभो

હે સ્વામી, ભૂખ મને પીડે છે અને હું ભૂખથી સર્વથા ક્ષીણ થયો છું। હે દેવેશ, હું શું ભક્ષણ કરું? હે પ્રભુ, મને આજ્ઞા આપો।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुरुषस्य महाप्रभुः । प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स कौतुकी स्वहितंकरः

સનત્કુમાર બોલ્યા— તે પુરુષના વચન સાંભળી, અદ્ભુત વાણી ધરાવતા મહાપ્રભુ કૌતુકથી અને પોતાના હિતનો વિચાર કરીને તેને પ્રત્યुत્તર આપ્યો।

Verse 44

महेश्वर उवाच । बुभुक्षा यदि तेऽतीव क्षुधा त्वां बाधते यदि । संभक्षयात्मनश्शीघ्रं मांसं त्वं हस्तपादयोः

મહેશ્વરે કહ્યું—જો તને અત્યંત ભૂખ લાગી હોય, જો ક્ષુધા તને ખરેખર પીડાવે, તો તરત જ પોતાના હાથ‑પગનું માંસ ભક્ષણ કર।

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । शिवेनैवमाज्ञप्तश्चखाद पुरुषस्स्वकम् । हस्तपादोद्भवं मांसं शिरश्शेषोऽ भवद्यथा

સનત્કુમાર બોલ્યા—શિવની એવી આજ્ઞાથી તે પુરુષે પોતાના હાથ-પગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પોતાનું જ માંસ ખાધું; અંતે માત્ર શિર જ શેષ રહ્યું।

Verse 46

दृष्ट्वा शिरोवशेषं तु सुप्रसन्नस्सदाशिवः । पुरुषं भीमकर्माणं तमुवाच सविस्मयः

માત્ર શિરનો અવશેષ જોઈને, અતિ પ્રસન્ન સદાશિવે ભયંકર કર્મવાળા તે પુરુષને આશ્ચર્યપૂર્વક સંબોધ્યો।

Verse 47

शिव उवाच । हे महागण धन्यस्त्वं मदाज्ञाप्रतिपालकः । संतुष्टश्चास्मि तेऽतीव कर्मणानेन सत्तम

શિવ બોલ્યા—હે મહાગણ, તું ધન્ય છે; કારણ કે તું મારી આજ્ઞાનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કર્યું છે. હે સત્તમ, આ કર્મથી હું તારા પર અત્યંત પ્રસન્ન છું।

Verse 48

त्वं कीर्तिमुखसंज्ञो हि भव मद्द्वारकस्सदा । महागणो महावीरस्सर्वदुष्टभयंकरः

તું નિશ્ચયે ‘કીર્તિમુખ’ નામે ઓળખાશે. તું સદા મારા દ્વારનો રક્ષક રહેજે—મહાગણ, મહાવીર, અને સર્વ દુષ્ટોને ભયંકર।

Verse 49

मत्प्रियस्त्वं मदर्चायां सदा पूज्योऽहि मज्जनैः । त्वदर्चां ये न कुर्वंति नैव ते मत्प्रियंकराः

તમે મને અત્યંત પ્રિય છો; તેથી મારી આરાધનામાં મારા ભક્તોએ તમારું સદા આદરપૂર્વક પૂજન કરવું જોઈએ. જે તમારું અર્ચન નથી કરતા, તેઓ ખરેખર મને પ્રસન્ન કરનાર નથી.

Verse 50

सनत्कुमार उवाच । इति शंभोर्वरं प्राप्य पुरुषः प्रजहर्ष सः । तदाप्रभृति देवेश द्वारे कीर्तिमुखः स्थितः

સનત્કુમાર બોલ્યા—આ રીતે શંભુનો વર મેળવી તે પુરુષ અત્યંત હર્ષિત થયો. હે દેવેશ! ત્યારથી કીર્તિમુખ દ્વાર પર સ્થિત રહ્યો।

Verse 51

पूजनीयो विशेषेण स गणश्शिवपूजने । नार्चयंतीह ये पूर्वं तेषामर्चा वृथा भवेत्

શિવપૂજામાં તે ગણને વિશેષ રીતે પૂજનીય માનવો જોઈએ. જે અહીં પહેલાં તેની અર્ચના નથી કરતા, તેમની પૂજા નિષ્ફળ બને છે।