अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
આ અધ્યાયમાં સનત્કુમાર યુદ્ધભૂમિમાં થયેલ ફેરફાર વર્ણવે છે. શક્તિશાળી દૈત્યો શૂલ, પરશુ, પટ્ટિશ વગેરે શસ્ત્રોથી દેવોને ઘાયલ કરે છે; ઘાયલ અને ભયભીત દેવો યુદ્ધ છોડીને ભાગી જાય છે. આ જોઈ હૃષીકેશ વિષ્ણુ ગરુડારૂઢ થઈ ત્વરિત આવે છે અને દૈત્યો સાથે પ્રતિયુદ્ધ કરે છે. શંખ, ખડ્ગ, ગદા અને શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરીને તેઓ ક્રોધદીપ્ત શિસ્તથી યુદ્ધ કરે છે; શારઙ્ગની ટંકાર ત્રિલોકમાં ગુંજે છે. તેમના બાણો અનેક દિતિજ યોધ્ધાઓના શિરચ્છેદ કરે છે અને સુદર્શન ભક્તરક્ષાનું તેજસ્વી ચિહ્ન બની તેમના હાથે પ્રજ્વલિત રહે છે. ગરુડના પંખોની પ્રચંડ હવામાં દૈત્યસેના વાવાઝોડામાં વાદળોની જેમ વિખેરાઈ જાય છે. પોતાની સેના વ્યાકુળ જોઈ દેવભયંકર જલંધર ક્રોધે પ્રગટે છે; ત્યારે એક વીર હરિની સાથે યુદ્ધ કરવા આગળ વધે છે અને આગળના મુખ્ય સંઘર્ષની ભૂમિકા બને છે.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
સનત્કુમારે કહ્યું—ત્યારે મહાવીર્ય દૈત્યો શૂલ, પરશુ અને પટ્ટિશ લઈને, ભયથી વ્યાકુળ મનવાળા સર્વ દેવગણોને પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
Verse 2
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
દૈત્યોના શસ્ત્રોથી વિદ્ધ દેહવાળા, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓ સર્વે ભયથી વ્યાકુળ મન થઈ રણભૂમિમાંથી ભાગી ગયા।
Verse 3
पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्
દેવતાઓને પલાયનપર જોઈ, દેવનાથ રક્ષક હૃષીકેશ વિષ્ણુ ગરુડ પર આરૂઢ થઈ યુદ્ધ માટે ત્વરિત આગળ વધ્યા।
Verse 5
शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
શંખ, ખડ્ગ, ગદા અને શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કરી તે ક્રોધથી યુક્ત હતો; કઠોર અસ્ત્રોથી સજ્જ એવો મહાવીર સર્વ યુદ્ધકૌશલ્યમાં વિશારદ હતો।
Verse 6
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
શારઙ્ગ નામના ધનુષને ઝંકાર કરી તેણે મહાન ગર્જના કરી; હે મુને, તેના નાદથી ત્રિલોક્ય પરિપૂર્ણ થયું।
Verse 7
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
ક્રોધથી વ્યાકુલ મનવાળા ભગવાન વિષ્ણુએ શારઙ્ગ ધનુષમાંથી બાણ છોડીને દિતિજન દૈત્યોનાં મસ્તકો, ખરેખર, કરોડો વખત કાપી નાંખ્યાં।
Verse 8
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
પછી અરુણના અનુજની ઝડપી ગતિ અને પાંખોના ઝાપટાથી ઊઠેલા પવનથી પીડિત દૈત્યો વાવાઝોડાથી ઘુમરાતા, આકાશમાં વાદળોની જેમ ભટકવા લાગ્યા।
Verse 9
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
પછી વાવાઝોડાથી પીડિત દૈત્યોને જોઈ, દેવવૃંદને ભયંકર એવો મહાદૈત્ય જલંધર અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ઊઠ્યો।
Verse 10
मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
તેને દૈત્યોને કચડી નાખતો જોઈ, ક્રોધથી હોઠ કંપતા, તે વીરે હરી (વિષ્ણુ) સાથે વેગપૂર્વક યુદ્ધ કરવા ધાવ્યું।
Verse 11
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
પછી તેણે દેવો અને અસુરો બંનેને ભયંકર એવો મહાન નાદ કર્યો. તે સાંભળતાં જ દૈત્યાધિપતિઓના કાન ફાટી ગયા.
Verse 12
भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
ત્યારે દૈત્યના ભયંકર નાદથી સર્વત્ર ભરાઈ ગયું. જલંધરના મહા ગર્જનથી સમગ્ર જગત કંપી ઊઠ્યું.
Verse 13
ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
ત્યારે વિષ્ણુ અને દૈત્યેન્દ્ર વચ્ચે મહાયુદ્ધ ઉપજ્યું. તેમના બાણવર્ષાથી આકાશ એવું ભરાઈ ગયું કે જાણે એક પણ અવકાશ ન રહ્યો।
Verse 14
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
હે મુને, તે બંનેના પરસ્પર યુદ્ધને જોઈ દેવો, અસુરો, ઋષિઓ અને સિદ્ધો—સૌ તે ભયંકર તીવ્રતાથી અતિ વિસ્મિત થયા।
Verse 15
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
વિષ્ણુએ બાણોના પ્રવાહથી દૈત્યનો ધ્વજ, છત્ર, ધનુષ્ય અને બાણો કાપી નાખ્યા; પછી એક જ બાણથી પ્રહાર કરી તેના હૃદયને ભેદી દીધું।
Verse 16
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
પછી તે દૈત્ય ગદા હાથમાં લઈને, ઉતાવળથી તરત જ ઉછળી ઊઠ્યો; ગરુડના મસ્તક પર પ્રહાર કરીને તેને ધરતી પર પાડી દીધો.
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના પંચમ યુદ્ધખંડમાં, જલંધરોપાખ્યાન હેઠળ “વિષ્ણુ-જલંધર યુદ્ધવર્ણન” નામનો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 18
विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
રમત જેવી હાસ્ય સાથે વિષ્ણુએ ખડ્ગથી ગદાને કાપી નાખી. પછી દૈત્યહંતાએ શારઙ્ગ ધનુષ ફેરવી તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને વિંધ્યો.
Verse 19
विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
પછી ક્રોધાવેશમાં વિષ્ણુએ દેવોના શત્રુ દૈત્ય જલંધરને ભય ઉપજાવનાર અત્યંત તીક્ષ્ણ બાણથી તુરંત પ્રહાર કર્યો.
Verse 20
आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
પોતાની તરફ આવતો તે બાણ જોઈ મહાબલી દૈત્યે પોતાના બાણથી તેને કાપી નાખ્યો અને તરત જ વિષ્ણુના હૃદયમાં વેગથી પ્રહાર કર્યો।
Verse 21
केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
કેશવે પણ અસુરે ફેંકેલા તે પ્રચંડ બાણને જોઈ, તેને તલના દાણા જેટલા ટુકડાઓમાં કાપી નાખ્યો; પછી તે વીર ગર્જના કર્યો।
Verse 22
पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
ક્રોધથી કંપતો તે મહાબલી ફરી ધનુષ્ય પર બીજો બાણ ચઢાવ્યો; પછી પોતાના બાણથી તે તીક્ષ્ણ શિલીમુખને કાપી નાખ્યો।
Verse 23
वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
ત્યારે વાસુદેવે દેવદ્વેષીના વિનાશાર્થે ક્રોધથી ધનુષ્ય પર ફરી એક બાણ ચઢાવ્યું અને સિંહ સમ ગર્જના કરી।
Verse 24
जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
પછી બલવાન દૈત્યેન્દ્ર જલંધરે—ક્રોધથી જેના અધર ફાટી ગયો હતો—એક બાણથી વૈષ્ણવ ‘શારઙ્ગ’ નામનું પ્રસિદ્ધ ધનુષ કાપી નાખ્યું।
Verse 25
पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
ફરી તેણે અતિ તીક્ષ્ણ બાણોથી મધુસૂદન (વિષ્ણુ) પર પ્રહાર કર્યો; ઉગ્રવીર્ય તે મહાવીર દેવોને ભયકારક બન્યો।
Verse 26
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
ત્યારે ધનુષ્ય છિન્ન થયાં છતાં લોકરક્ષક ભગવાન કેશવે જલંધરના નાશ માટે પોતાની પરમ ગદા ફેંકી।
Verse 27
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
હરિએ ફેંકેલી તે ગદા પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમી દહકતી, અમોઘ ગતિથી ત્વરિત તેના દેહ પર જઈ લાગી અને ચોંટી રહી।
Verse 28
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
તેના પ્રહારથી તે મહાદૈત્ય જરાય હલ્યો નહીં. મદોન્મત્ત જલંધર તો જાણે ફૂલમાળાથી માર પડ્યો હોય તેમ અચળ રહ્યો।
Verse 29
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
પછી ક્રોધી, દેવોને ભય પમાડનાર અને રણમદથી ઉન્મત્ત જલંધરે અગ્નિરૂપ ત્રિશૂલ હરિ પર ફેંક્યો।
Verse 30
अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
ત્યારે વિષ્ણુએ અંતરમાં શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરીને, નંદક નામના ખડ્ગથી તે ત્રિશૂલને વેગથી અને બળપૂર્વક કાપી નાખ્યું।
Verse 31
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
ત્રિશૂલ કપાતાં જ દૈત્યેન્દ્ર અચાનક ઉછળી વેગથી આગળ આવ્યો અને નજીક આવી વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર કઠોર મুষ্টિપ્રહાર કર્યો।
Verse 32
सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
ત્યારે મહાવીર વિષ્ણુએ તે પીડાને ગણ્યા વિના, જલંધરના હૃદયપ્રદેશમાં દૃઢ મুষ্টિથી પ્રહાર કર્યો।
Verse 33
ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
પછી તે બંને મહાબળવાનોએ બાહુયુદ્ધમાં પરસ્પર યુદ્ધ કર્યું. ભુજાઓ, મુઠ્ઠીઓ અને ઘૂંટણોથી એવા પ્રહાર કર્યા કે ધરતી ગુંજી ઊઠી.
Verse 34
एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
આ રીતે તે અસુર સાથે લાંબા સમય સુધી યુદ્ધ કરીને તે આશ્ચર્યચકિત થયો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ; અને તેના હૃદયમાં થાક ઊપજ્યો.
Verse 35
अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
ત્યારે માયાધીશ, માયાવિદોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, મેઘગંભીર વાણીથી દૈત્યરાજને બોલ્યા।
Verse 36
विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
વિષ્ણુએ કહ્યું— “હો હો! દૈત્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રણમદમાં મત્ત! તું ધન્ય છે. ઉત્તમ મહાયુદ્ધશસ્ત્રો સામે પણ, હે મહાપ્રભુ, તું ખરેખર ભયભીત થતો નથી।”
Verse 37
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
આ જ ઉગ્ર શસ્ત્રોથી ઘણા દૈત્ય મર્યા. તે મહાયુદ્ધમાં દુરમદ વીરોનાં દેહો છેદાઈ ગયા અને તેઓ મૃત્યુને પામ્યા।
Verse 38
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
હે મહાદૈત્ય! આ યુદ્ધથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું; તું ખરેખર મહાન છે. ત્રિલોકમાં, ચર-અચર સર્વ સત્તાઓમાં, તારા સમો વીર મેં જોયો નથી.
Verse 39
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
હે દૈત્યેન્દ્ર! વર માગ; તારા પરાક્રમથી હું પ્રસન્ન છું. જે સામાન્ય રીતે અદેય હોય તે પણ હું તને આપીશ—તારા મનમાં જે ઇચ્છા વસે છે તે જ.
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
સનત્કુમાર બોલ્યા— આ રીતે માયાધારી હરિ વિષ્ણુના વચન સાંભળી, મહાબુદ્ધિશાળી દૈત્યરાજ જલંધરે પ્રતિઉત્તર આપ્યો।
Verse 41
जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
જલંધરે કહ્યું— “હે સદ્ભાવુક! જો તું પ્રસન્ન હોય તો મને આ વર આપ— મારી બહેન અને મારી સાથે, તારા ગણો સહિત, મારા ઘરમાં નિવાસ કર।”
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
સનત્કુમાર બોલ્યા—તે મહાદૈત્યના વચન સાંભળી દેવેશ ભગવાન હરિનું મન ચિંતાથી ભારિત થયું; તેમણે કહ્યું—“તથાસ્તુ, એમ જ થાઓ.”
Verse 43
उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
ત્યારબાદ વિષ્ણુ સર્વ દેવગણો સાથે અને રમા (લક્ષ્મી) સહિત જલંધર નામના નગરમાં આવી ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા.
Verse 44
अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
પછી દૈત્ય જલંધર પોતાની બહેન અને વિષ્ણુ સાથે પોતાના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યો અને હર્ષથી વ્યાકુલ મનથી ત્યાં વસ્યો.
Verse 45
जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
ત્યારે જલંધરે દેવોના અધિકારક્ષેત્રો અને પદોમાં દાનવોને સ્થાપિત કરીને, હર્ષિત થઈ, ફરી પૃથ્વીતળે પરત આવ્યો.
Verse 46
देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
દેવો, ગંધર્વો અને સિદ્ધોમાં જે કંઈ રત્નસંપદા સંગ્રહિત હતી, તે બધું પોતાના વશમાં કરીને સાગરનંદન (જલંધર) દૃઢપણે સ્થિર રહ્યો.
Verse 47
पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
પાતાળ-ભવનમાં મહાબળવાન દૈત્ય નિશુમ્ભને સ્થાપિત કરીને, તે બલવાન (જલંધર) પછી શેષ વગેરેને ભૂતળ પર લઈ આવ્યો.
Verse 48
देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
દેવ, ગંધર્વ અને સિદ્ધોના સમૂહોને, તેમજ નાગ, રાક્ષસ અને માનવોને પોતાના નગરના નાગરિક બનાવી તેણે ત્રિભુવન પર શાસન કર્યું।
Verse 49
एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
આ રીતે જલંધરે દેવતાઓને પોતાના વશમાં કરીને, ધર્મ અનુસાર પ્રજાનું પાલન કર્યું—જાણે તેઓ તેના પોતાના ઔરસ પુત્રો હોય તેમ રક્ષા-પોષણ કર્યું।
Verse 50
न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
તે રાજ્યમાં કોઈ રોગગ્રસ્ત દેખાતો ન હતો, ન દુઃખિત, ન કૃશ; ન કોઈ દીન કે દરિદ્ર—કારણ રાજા ધર્મ અનુસાર રાજ્યનું શાસન કરતો હતો।
Frequently Asked Questions
A battlefield turn in which the devas are wounded and flee, followed by Viṣṇu’s rapid arrival on Garuḍa to counterattack the daityas, culminating in Jalandhara’s wrath upon seeing his forces shaken.
The episode contrasts destabilizing fear and injury with restored order through decisive divine agency; it also implies that even deva-power is contingent and must be re-aligned with higher cosmic order, a recurring Śaiva Purāṇic theme.
Viṣṇu’s martial form with Śārṅga (whose sound fills the three worlds), the Sudarśana Cakra as a radiant protective emblem, and Garuḍa’s wing-winds as a force that disperses hostile armies.